ქურციკი (ჯეირანი)
Gazella subgutturosa
ნიკიტა ტიუნოვი · კახეთი საქართველოს ველში
მთავარი მონაცემები
- ზომა
- 60–75 სმ მხარში, 18–43 კგ
- კვება
- ბალახისმჭამელი
- სტატუსი საქართველოში
- გადაშენდა XX საუკუნის ბოლოს, აღდგენილია 2013 წლიდან
- ჰაბიტატი
- ღია, მშრალი ველი და ნახევარუდაბნო
- ოჯახი
- Bovidae
- კონსერვაცია
- VU (მსოფლიო) / CR (საქართველო)
ქურციკი, იგივე ჯეირანი, საქართველოში ერთხელ უკვე გაქრა. XIX საუკუნის მეორე ნახევარში აღმოსავლეთ საქართველოს ველებზე ფართოდ იყო გავრცელებული, XX საუკუნის ბოლოს კი გადაშენდა. 2013 წლიდან აზერბაიჯანიდან ჩამოყვანილი ცხოველები ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების მიმდებარე სამუხის ველზე გაუშვეს და იქ უკვე მრავლდებიან. მსუბუქი, ქვიშისფერი ანტილოპაა, რომელიც ღია, მშრალ ველებსა და ნახევარუდაბნოებში ცხოვრობს. თუ ვაშლოვანში ნახავთ, შორიდან უყურეთ: ეს ჯერ კიდევ პატარა და მოწყვლადი პოპულაციაა.
ამოცნობა
როგორ ამოვიცნოთ ქურციკი (ჯეირანი)
ქურციკი პატარა, წვრილფეხა ანტილოპაა, ქვიშისფერი ზურგით და თეთრი მუცლით. მამალს შავი, ლირისებრი რქები აქვს, მდედრი კი უმეტესად ურქოა. გაქცევისას ბოლოს მაღლა სწევს და მისი შავი წვერი შორიდანაც ჩანს. ღია ველზე მას სხვა ჩლიქოსანთან ძნელად აურევთ, შორიდან კი შეიძლება შველს მიამსგავსოთ.
სხეულის სიგრძე 93–116 სმ-ია, სიმაღლე მხარში 60–75 სმ. მამალი 20–43 კგ-ს იწონის, მდედრი 18–33 კგ-ს. აღნაგობა მსუბუქი აქვს, ფეხები წვრილი და გრძელი.
მამლის რქები შავია, ლირისებრი, დაახლოებით 30 სმ სიგრძის, განივი რგოლებით. მდედრს რქები უმეტესად არ აქვს, ზოგჯერ კი 3–5 სმ-იანი ჩანასახოვანი რქები ესხმის. შეჯვარების სეზონში მამალს ყელი და ხორხი უსივდება. სახეობის სახელი subgutturosa სწორედ ამ „ყელქვეშა სისავსეს“ ნიშნავს.
ზურგი და გვერდები ქვიშისფერია, მუცელი, კისერი და ფეხების შიდა მხარე თეთრი. ზამთრის ბეწვი ზაფხულისაზე ღიაა. თეთრი ლაქა ბოლოს ძირთან პატარა აქვს, ბოლო კი შავწვერიანია. მირბენისას აწეული შავი ბოლო მის ერთ-ერთ ყველაზე კარგ ნიშნად გამოდგება.
შველი ირმების ოჯახისაა და მამალს რქები ყოველ წელს ახლიდან ეზრდება. ქურციკის რქები მუდმივია, შავი და რგოლებიანი. შველი ძირითადად ტყესა და მის პირას ცხოვრობს, ქურციკი კი ღია, მშრალ ველზე. თუ ქვიშისფერ ცხოველს შიშველ, ავშნიან ველზე ხედავთ, დიდი ალბათობით ქურციკია.
რომელ სახეობებს ჰგავს
ქურციკი ღია, მშრალი სივრცის ცხოველია. ცხოვრობს უდაბნოებსა და ნახევარუდაბნოებში, ქვიშიან და ხრეშიან ვაკეებზე, მთისწინეთსა და მთის ხეობებში. საქართველოში მისი საცხოვრებელია ღია ველები ავშნიანი, მლაშე ნიადაგით. არეალის სხვა ნაწილებში ზღვის დონიდან 3500 მ-მდე ადის, ზამთარში კი ქარიან, უთოვლო ადგილებს ეძებს. XIX საუკუნის მეორე ნახევარში ქურციკი აღმოსავლეთ საქართველოს სამგორის, გარდაბნის, შირაქისა და ელდარის ველებზე და ნახევარუდაბნოს ზონაში ფართოდ იყო გავრცელებული. XX საუკუნის 20–40-იან წლებში, მიწების სასოფლო-სამეურნეოდ ათვისების შემდეგ, მისი ადგილები მკვეთრად შემცირდა. 1980-იან წლებამდე ჯერ კიდევ გვხვდებოდა შირაქის აღმოსავლეთ ნაწილში, თბილისის შემოგარენში, გარდაბნისა და სამგორის ველებზე და ქვემო იორზე. დღეს ქურციკი აღმოსავლეთ საქართველოში ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების მიმდებარე სამუხის ველზე ცხოვრობს, სადაც ის 2013 წლიდან ხელახლა დაასახლეს.
ქურციკი ბალახისმჭამელია და ძირითადად ბალახით იკვებება. ჭამს მლაშობის მცენარეებს, პარკოსნებს, სხვა ბალახოვან მცენარეებს და ბუჩქებს, მათ შორის იალღუნს. მინდვრებთან ახლოს ხორბლისა და ქერის ღივებს და სხვა ნათესებსაც ჭამს. წყლის უმეტეს ნაწილს მცენარეებიდან იღებს, ამიტომ მშრალ ველზე წყაროს გარეშეც დიდხანს ძლებს.
ქურციკი ჩვეულებრივ 2–9 ცხოველისგან შემდგარ პატარა ჯგუფებში დადის, თუმცა არეალის სხვა ნაწილებში ათასობით ცხოველიანი ჯოგებიც უნახავთ. ზრდასრული მამლები მარტოები და ტერიტორიულები არიან. ზაფხულში ძირითადად დილით ადრე და ნაშუადღევს ძოვს, ზამთარში კი თითქმის მთელი დღე, შუადღისას მოკლე დასვენებით. საძოვრებს, წყალსა და დასასვენებელ ადგილებს შორის დღეში 10–15 კმ-ს გადის. სადაც ბევრს ნადირობენ, ღამის ცხოვრებაზე გადადის. ქერშილობა ნოემბრის მეორე ნახევრიდან დეკემბრის ბოლომდე გრძელდება. ამ დროს ზრდასრული მამალი 3–5 ცხოველისგან შემდგარ ჯგუფს მეთაურობს და ახალგაზრდა მამლებს აძევებს. მაკეობა 5–5,5 თვე გრძელდება, თიკნები აპრილ–მაისში იბადებიან: 1–2, იშვიათად 3. ზრდასრული მდედრი ჩვეულებრივ ტყუპებს შობს, ახალგაზრდა კი ერთს. პირველ დღეებში თიკანი ბუჩქის ქვეშ უძრავად წევს, დედა კი ახლომახლო ძოვს. მდედრი გამრავლებას 18–19 თვიდან იწყებს, მამალი 2,5 წლიდან. ველურ ბუნებაში საშუალოდ 6 წელი ცოცხლობს, მაქსიმუმ 12.
მსოფლიოში ქურციკი მოწყვლადი სახეობაა (VU, 2017). 2001 წელს მისი რაოდენობა 120 000–140 000-ად შეფასდა, მანამდე კი ათწლეულში 30%-ზე მეტით შემცირდა. მთავარი საფრთხეებია ბრაკონიერობა, ველების სოფლის მეურნეობისა და მშენებლობისთვის ათვისება და მკაცრი ზამთარი. საქართველოს 2014 წლის წითელ ნუსხაში ქურციკი რეგიონულად გადაშენებულ სახეობადაა (RE) შეტანილი, XX საუკუნის ბოლოს განადგურებულის სტატუსით. აქ ის უკანონო ნადირობამ, ველების ხვნამ, შინაური პირუტყვის, განსაკუთრებით ცხვრის ფარების მომრავლებამ და დასახლებების ზრდამ გააქრო. 2013 წლიდან მიმდინარე აღდგენის შედეგად 2019 წლისთვის აზერბაიჯანიდან 70-ზე მეტი ცხოველი ჩამოიყვანეს, 2018 წლისთვის კი საქართველოში უკვე მესამე თაობა დაიბადა. 2021 წლის შეფასებით, ახალი პოპულაცია საქართველოში გადაშენების კრიტიკულ საფრთხეშია (CR): 2020 წლის აღრიცხვით დაახლოებით 130 ცხოველი იყო. 2021 წლის ცნობებით მათმა რაოდენობამ 200-ს გადააჭარბა. ქურციკზე ნადირობა აკრძალულია.
ნიკიტა ტიუნოვი · rwcannon57 · Terry Townshend · Mehmet Çelik · Fabian A. Boetzl · Axel Gosseries
დაკავშირებული გიდები
გააგრძელეთ თემატური გვერდებით
კითხვები
ხშირად დასმული კითხვები
მოკლე პასუხები ქურციკი (ჯეირანი)თან დაკავშირებულ ყველაზე მნიშვნელოვან კითხვებზე.
დიახ, თუმცა ერთხელ უკვე გაქრა. XX საუკუნის ბოლოს საქართველოში გადაშენდა, 2013 წლიდან კი აზერბაიჯანიდან ჩამოყვანილი ცხოველები ხელახლა დაასახლეს. ახლა ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების მიმდებარე სამუხის ველზე ცხოვრობს და იქ მრავლდება. სხვაგან საქართველოში ის დღეს არ ცხოვრობს.
XIX საუკუნის მეორე ნახევარში აღმოსავლეთ საქართველოს ველებზე ფართოდ იყო გავრცელებული: სამგორის, გარდაბნის, შირაქისა და ელდარის ველებზე. XX საუკუნის 20–40-იან წლებში, ველების ხვნის შემდეგ, მისი ადგილები მკვეთრად შემცირდა. 1980-იან წლებამდე ჯერ კიდევ გვხვდებოდა შირაქის აღმოსავლეთ ნაწილში, თბილისის შემოგარენში და ქვემო იორზე. ასე რომ, ქურციკი თბილისის მახლობელი ველების ძველი მკვიდრია.
პატარა, წვრილფეხა, ქვიშისფერი ანტილოპაა, თეთრი მუცლით. მამალს შავი, ლირისებრი, რგოლებიანი რქები აქვს, მდედრი კი უმეტესად ურქოა. გაქცევისას ბოლოს მაღლა სწევს და შავი წვერი კარგად უჩანს. ღია, მშრალ ველზე ასეთი ცხოველი თითქმის ყოველთვის ქურციკია.
მხარში 60–75 სმ-ია, სხეულის სიგრძე 93–116 სმ. მამალი 20–43 კგ-ს იწონის, მდედრი 18–33 კგ-ს. აღნაგობა მსუბუქი აქვს, ფეხები კი წვრილი და გრძელი.
ბალახისმჭამელია. ძირითადად ბალახს ჭამს, ასევე მლაშობის მცენარეებს, პარკოსნებს და ბუჩქებს. წყლის უმეტეს ნაწილს მცენარეებიდან იღებს. ამიტომ მშრალ ველზე დიდხანს ძლებს წყაროს გარეშე.
არა. ქურციკი ადამიანს არ ესხმის და საფრთხის დანახვისას გარბის. საფრთხე პირიქით, ადამიანისგან და ძაღლებისგან მოდის. ჯოგს შორიდან უყურეთ, ნუ მისდევთ და ძაღლი დაბმული გყავდეთ.
დიახ. მსოფლიოში მოწყვლადი სახეობაა (VU, 2017). საქართველოს 2014 წლის წითელ ნუსხაში რეგიონულად გადაშენებულადაა შეტანილი, 2021 წლის შეფასებით კი აღდგენილი პოპულაცია გადაშენების კრიტიკულ საფრთხეშია (CR). ქურციკზე ნადირობა აკრძალულია.
წყაროები
რას ეყრდნობა პროფილი
სახეობების პროფილები შედგენილია რეცენზირებული ლიტერატურისა და აღიარებული ბიომრავალფეროვნების მონაცემთა ბაზების საფუძველზე და განახლდება ახალი ტაქსონომიური და კონსერვაციის მონაცემების გამოჩენისას.
მოამზადა Reptiles.ge-ის რედაქციამ, აქ ჩამოთვლილი წყაროების მიხედვით.
