მარდი ხვლიკი
Lacerta agilis
უშხამო ლაცერტიდი. დასავლეთ საქართველოში ფართოდ; აღმოსავლეთში მხოლოდ დაახლოებით 600–800 მ-ზე ზემოთ.
სწრაფი მიმოხილვა
მთავარი მონაცემები ერთი შეხედვით
ჰაბიტატი
დას. ფართოდ; აღმ. >600–800 მ
ზომა
თავ-ტანი ~7–9 სმ
აქტიურობა
დღის
შხამი
არა — უვნებელი
კონსერვაცია
Least Concern (LC)
ოჯახი
Lacertidae
2026 წლის ჩამონათვალში კანდიდატი სახეობაა — დადასტურებულად ნუ მონიშნავ.
ადამიანთან ურთიერთობა: შხამიანი არ არის და სამედიცინო საფრთხე არ არის. ხელში აღებისას შეიძლება უკბინოს; კუდი შეიძლება მოეწყვიტოს. ადგილზე დატოვეთ. ველური ცხოველი არ გეყოლოთ.
მიმოხილვა
რა არის მარდი ხვლიკი
მარდი ხვლიკი (Lacerta agilis) საქართველოში დადასტურებული უშხამო ხვლიკია — დასავლეთში ფართოდ, აღმოსავლეთში მხოლოდ დაახლოებით 600–800 მ-ზე ზემოთ. ნამდვილი ხვლიკების ოჯახისაა (Lacertidae). შხამი არ აქვს და ადამიანისთვის საშიში არ არის. ინგლისურად sand lizard. თავ-ტანის სიგრძე სახეობის დონეზე ჩვეულებრივ დაახლოებით 7–9 სმ-ია; სრული სიგრძე ხშირად დაახლოებით 18–25 სმ. ქართული გაზომილი სერია ამ გვერდზე არ არის. IUCN-ით ნაკლებად საფრთხის ქვეშაა (Least Concern). საქართველოს 2014 წლის წითელ ნუსხაში არ არის. 2026 წლის ქართული ჩამონათვალი მას ბიოლოგიურად დადასტურებულ სახეობად იღებს. აღწერა ლინესაა, 1758. არეალი დასავლეთ ევრაზიაში ფართოა; საქართველო ამ არეალის სამხრეთ-აღმოსავლეთ კიდესთანაა და არა ცენტრი.
ბოლო განახლება
ამოცნობა
როგორ ამოვიცნოთ მარდი ხვლიკი
საშუალო, მკვრივი მიწის ლაცერტა. მამრი გაზაფხულზე ხშირად მწვანე გვერდებითაა; მდედრი მოყავისფროა მუქი, ღია ცენტრიანი ლაქებით. შეადარეთ ზოლიან და საშუალო ხვლიკს — მხოლოდ ფერი საკმარისი არ არის.
მკვრივი ლაცერტიდია კარგად განვითარებული კიდურებით — არა Darevskia-ს კლდის ხვლიკი და არა სცინკი. თავი შედარებით მოკლე და სქელია დიდ მწვანე ლაცერტასთან შედარებით. კისერზე ქერცლის საყელო დაკბილულია. ველში ზომა, ნახატი, ჰაბიტატი და სიმაღლე უფრო მუშაობს, ვიდრე ქერცლის დათვლა. ხვლიკი ამისთვის არ აიყვანოთ.
შეფერილობა სქესისა და სეზონის მიხედვით იცვლება. მამრი გამრავლების სეზონზე გვერდებზე, ზოგჯერ უფრო ფართოდაც, მწვანე ხდება. მდედრი ჩვეულებრივ მოყავისფრო ან რუხია; ზურგზე ხშირად მუქი ლაქებია ღია ცენტრით (ოცელები). ნაშიერი მდედრის მსგავსია, ხშირად უფრო კონტრასტული ზოლით ან ლაქებით. კავკასიური პოპულაციები დასავლეთევროპულზე უფრო მწვანე შეიძლება იყოს — ამიტომ მწვანე ზრდასრული ავტომატურად ზოლიანი ან საშუალო ხვლიკი არ არის.
ზოლიანი ხვლიკი (Lacerta strigata) ნახევრადმშრალი ადგილის ცხოველია. აღმოსავლეთში სიმაღლეზე შეზღუდულად არ არის აღწერილი. თიანეთთან 2018 წელს ერთ ადგილზე ორივე იპოვეს; იქ L. strigata უფრო ხშირი იყო. ნაშიერი ორივეს ზოლიანი შეიძლება იყოს. მხოლოდ ფერით ნუ ამოიცნობთ.
საშუალო ხვლიკი (Lacerta media) უფრო დიდი მწვანე ლაცერტაა, ძირითადად აღმოსავლეთის ნახევრადმშრალში, სპორადულად ჩრდილო-დასავლეთში. ჩამონათვალში კანდიდატია. სადაც ორივეა, შეადარეთ ზომა და პროფილი; მწვანე ზრდასრული ადვილად ერევა.
კავკასიური ტყის ხვლიკი (Darevskia derjugini) უფრო პატარაა, ტყის ფსკერზე და დასავლეთში ხშირია. კლდის ხვლიკები (Darevskia) ჩვეულებრივ კლდეზე ან კედელზეა. არც ერთი ეს ხვლიკი შხამიანი არ არის.
ბიოლოგია
ჰაბიტატი, კვება, ქცევა და კონსერვაცია
ჰაბიტატი და გავრცელება
საქართველოში გვხვდება. მთელ ქვეყანას ან აღმოსავლეთის დაბლობს ნუ მიაწერთ. Tarkhnishvili et al. 2026 დასავლეთ საქართველოში ყველგან ათავსებს; აღმოსავლეთში მხოლოდ დაახლოებით 600–800 მ-ზე ზემოთ. გავრცელების სანდოობა საშუალოა. დასახელებული ფიგურა ივლიტადანაა (ახალციხის მუნიციპალიტეტი, სამცხე — ჯავახეთი). ბარკოდები წყრუთიდან (სამცხე — ჯავახეთი) და თიანეთიდან (მცხეთა — მთიანეთი) არის. ამ ატლასის რუკა დასავლეთის რეგიონებს და ამ ორ აღმოსავლურ მაღალმთიან რეგიონს ასახავს. თბილისის, ქვემო ქართლისა და კახეთის დაბლობი ამ წესით არ ივსება. IUCN ქვესახეობა grusinica-ს შავი ზღვის სანაპიროზე, კოლხეთის დაბლობსა და აჭარაში ათავსებს; ioriensis-ს (IUCN-ში iorensis) იორის ზემო ხეობაში. Doronin et al. 2019 თიანეთის ჩრდილოეთ გარეუბანში დაახლოებით 1 119–1 185 მ-ზე იპოვეს; 2 კმ-ზე შორს ვერ იპოვეს. სახეობის დონეზე ჰაბიტატი მდელო, ბუჩქნარი, ტყის პირი, ტრადიციული სასოფლო ადგილი და, დასავლეთში, სანაპირო და კოლხური დაბლობია — არა მხოლოდ ქვიშიანი დიუნი, როგორც ჩრდილო-დასავლეთ ევროპაში. ეძებეთ ღია, მზიან ადგილას საფარველთან (ბალახი, ბუჩქი, ქვის გროვა). კლდის შიშველ ვერტიკალზე Darevskia უფრო სავარაუდოა.
კვება
ქართული კუჭის შიგთავსის კვლევა ამ გვერდზე არ არის. სახეობის დონეზე წვრილ უხერხემლოებს ჭამს — ხოჭოებს, ობობებს, პირდაპირ მფრინავ მწერებს და სხვა მსგავს ნადირს. ეს ზოგადი მენიუა და არა ყველა ქართული ადგილის სია. ბაღის მავნებლების კონტროლად ნუ მიიჩნევთ.
ქცევა
დღისითაა აქტიური: მზეზე თბება და ნადირს ეძებს. IUCN სახეობის დონეზე გამოღვიძებას სამხრეთსა და მთაში დაახლოებით მარტ–აპრილში ასახელებს. კავკასიაში Doronin et al. 2019 მწვანე ლაცერტების უმაღლეს აქტივობას მაისში აღნიშნავს. ეს ლიტერატურული ფანჯარაა და არა ყველა ქართული ადგილის კალენდარი. კვერცხისმდებია. სახეობის დონეზე მდედრი წელიწადში ერთ ან ორ ნაყარს დებს, თითოში დაახლოებით 4–14 კვერცხს; ინკუბაცია დაახლოებით 50–55 დღეა; ნაშიერი ივლის–აგვისტოში, მეორე ნაყარი კი სექტემბერ–ოქტომბერში შეიძლება გამოჩნდეს (Agasyan et al. 2010). საქართველოს კლაჩის ზომა აქ არ არის გამოქვეყნებული. დაჭერისას კუდი შეიძლება მოეწყვიტოს; შეიძლება უკბინოს კიდეც. დააკვირდით და ადგილზე დატოვეთ.
კონსერვაცია
IUCN-მა 2009 წელს ნაკლებად საფრთხის ქვეშ შეაფასა (Agasyan et al. 2010; პოპულაციის ტენდენცია კლებადი, მაგრამ გლობალურად ფართო არეალი). საქართველოს 2014 წლის წითელ ნუსხაში (დადგენილება №190) არ არის. Tarkhnishvili et al. 2026 ბიოლოგიურად დადასტურებულად იღებს. ბერნის კონვენციის II დანართშია; ეს ჩარჩო საქართველოში ევროკავშირის ჰაბიტატების დირექტივას ავტომატურად არ ცვლის. ადგილობრივად სხვადასხვა სიტუაციაა: დასავლეთში ჩამონათვალი ფართო გავრცელებას ასახელებს, ხოლო იორის ხეობის ფორმა ძალიან შეზღუდულია. Doronin et al. 2019 თიანეთთან ერთ პოპულაციას ვარაუდობს, 1 000-ზე ნაკლები ინდივიდით — ეს ადგილობრივი შეფასებაა და არა სახეობის ქვეყნის სტატუსი. საფრთხეები სახეობის დონეზეა ჰაბიტატის გარდაქმნა, ინტენსიური სოფლის მეურნეობა და გზაზე დაღუპვა; საქართველოსთვის ცალკე გაზომილი წნეხი აქ არ არის. CITES-ში არ შედის. ველური ხვლიკი არ დაიჭიროთ.
კითხვები
ხშირად დასმული კითხვები
მოკლე პასუხები მარდი ხვლიკი-თან დაკავშირებულ ყველაზე მნიშვნელოვან კითხვებზე.
დიახ. 2026 წლის ჩამონათვალში ბიოლოგიურად დადასტურებულია. დასავლეთში ფართოდ; აღმოსავლეთში დაახლოებით 600–800 მ-ზე ზემოთ.
დასავლეთში — მდელოზე, ტყის პირას, ბუჩქნარში, სანაპიროსთან და კოლხურ დაბლობზე. აღმოსავლეთში — მაღლობზე, არა კახეთის ან თბილისის დაბლობზე. დასახელებული წერტილებია ივლიტა, წყრუთი და თიანეთი.
საშუალო, მკვრივი ლაცერტა. მამრი გაზაფხულზე ხშირად მწვანე გვერდებით; მდედრი მოყავისფროა ღია ცენტრიანი მუქი ლაქებით. მხოლოდ ფერი ზოლიანი და საშუალო ხვლიკისგან არ ჰყოფს.
არა. შხამი არ აქვს. დაჭერისას შეიძლება უკბინოს; კუდი შეიძლება მოეწყვიტოს. ადგილზე დატოვეთ.
თავ-ტანი სახეობის დონეზე ჩვეულებრივ დაახლოებით 7–9 სმ-ია; სრული სიგრძე ხშირად დაახლოებით 18–25 სმ. ქართული საზომი სერია ამ გვერდზე არ არის.
აღმოსავლეთში L. agilis სიმაღლეს უკავშირდება; L. strigata ნახევრადმშრალი ადგილის ლაცერტაა. თიანეთთან შეიძლება ერთად იყვნენ. ნაშიერი ორივეს ზოლიანი შეიძლება იყოს.
ჩამონათვალი სამს ასახელებს: grusinica დასავლეთში, brevicaudata სამხრეთსა და ცენტრში, ioriensis აღმოსავლეთში (იორი / თიანეთი). საველე ამოცნობისთვის სახეობა საკმარისია; COI ქვესახეობებს სრულად არ ჰყოფს.
დღისით. სახეობის დონეზე გამოღვიძება სამხრეთსა და მთაში დაახლოებით მარტ–აპრილშია; კავკასიაში მწვანე ლაცერტების პიკი მაისშია აღწერილი. ეს ყველა ადგილის კალენდარი არ არის.
წყაროები
წყაროები
წყაროები
წყაროები
- Tarkhnishvili et al. 2026 — Annotated checklist of Georgia's amphibians and reptiles
- Doronin, Doronina & Bekoshvili 2019 — New data on the distribution of lizards in Caucasus
- Agasyan et al. 2010 — IUCN Red List, Lacerta agilis
- Peters & Muskhelischwili 1968 — Lacerta agilis ioriensis
- Kukushkin et al. 2023 — DNA barcoding of Caucasian Lacerta
- Muskhelishvili 1970 — Presmykajushchiesya vostochnoi Gruzii
- საქართველოს მთავრობის დადგენილება №190 (2014) — წითელი ნუსხა
- The Reptile Database — Lacerta agilis
სახეობების პროფილები შედგენილია რეცენზირებული ლიტერატურისა და აღიარებული ბიომრავალფეროვნების მონაცემთა ბაზების საფუძველზე და განახლდება ახალი ტაქსონომიური და კონსერვაციის მონაცემების გამოჩენისას.
დაკავშირებული გიდები
გააგრძელე თემატური გვერდებით
Lacerta media
საშუალო ხვლიკი
აღმოსავლეთი საქართველო — თმოგვი, ფანტიშარა; სპორადულად ჩრდილო-დასავლეთი
Lacerta strigata
ზოლიანი ხვლიკი
ნახევრადმშრალი ჰაბიტატები — დედოფლისწყარო
Darevskia derjugini
ართვინის ხვლიკი
დასავლეთი საქართველო და აღმოსავლეთის ტყის სარტყელი
Darevskia pontica
კოლხური მდელოს ხვლიკი
აფხაზეთი — გაგრა (ტიპის ადგილი); ჩრდილო-დასავლეთი პონტური პოპულაციები