შავი ზღვის ორაგული
Salmo labrax
Matej Vucić
მთავარი მონაცემები
- კვება
- უხერხემლოები; მსხვილი თევზები – თევზი და კიბოსნაირები
- სტატუსი საქართველოში
- მკვიდრი; წითელ ნუსხაში EN
- ზომა
- ჩვეულებრივ, 1,5–6 კგ; 110 სმ-მდე და 24 კგ-მდე
- სიღრმე
- ზღვაში 50 მ-მდე
- ჰაბიტატი
- სანაპირო ზღვა, შესართავები, მთის მდინარეები და ნაკადულები
- ოჯახი
- Salmonidae
- დაცვა
- მსოფლიოში LC, 2024; საქართველოში EN, 2021
შავი ზღვის ორაგული (Salmo labrax) შავი ზღვისა და მისი აუზის კალმახია, რომელიც 110 სმ-მდე და 24 კგ-მდე იზრდება. ზოგი თევზი ზღვაში გადის და გასამრავლებლად მთის მდინარეებში ბრუნდება, უმეტესობა კი მთელ სიცოცხლეს მდინარეში ატარებს. საქართველოში ჭოროხის აუზში, ჭანისწყალსა და კინტრიშში ცხოვრობს. საქართველოს წითელ ნუსხაში საფრთხის ქვეშ მყოფ სახეობად არის შეტანილი (EN), 2021 წლის ეროვნული შეფასებითაც საფრთხის ქვეშაა (EN): რიცხოვნობა მცირდება. მსოფლიოში საჭიროებს ნაკლებ ზრუნვას (LC, 2024). თუ ზღვასთან ან მდინარის შესართავთან ვერცხლისფერ, მსხვილ კალმახს ხედავთ, ის, დიდი ალბათობით, შავი ზღვის ორაგულია.
ამოცნობა
როგორ ამოვიცნოთ შავი ზღვის ორაგული
წაგრძელებული, წვრილქერცლიანი თევზია ცხიმოვანი ფარფლით და დიდი, ირიბი პირით. ზღვიდან მოსული თევზები ვერცხლისფერია, მუქი ზურგითა და თეთრი მუცლით. მდინარეში მცხოვრები თევზი უფრო მოყავისფროა.

ზღვის ფორმის გვერდებზე ბევრი წვრილი მუქი ლაქაა, ძირითადად V-ს და X-ის ფორმის. თავზე შედარებით მსხვილი ლაქებია, ზურგის, ცხიმოვან და კუდის ფარფლებზე კი წვრილი. გვერდებზე შავი ლაქები, როგორც წესი, ცოტაა, რგოლით შემოვლებული და გვერდის ზედა მესამედზეა მიმოფანტული.
წითელი ლაქები ზოგს ცოტა აქვს, ზოგს ბევრი, ხშირად უსწორმასწორო ფორმის. კუდის ფარფლი მხოლოდ ოდნავ არის ამოჭრილი. ზედა ყბა თვალის უკანა კიდეს სცდება, ლაყუჩის პირველ რკალზე 16–20 წვეტიანი მორჩია.
ქვირითი მსხვილია, 5–6 მმ, ყვითელი ან ნარინჯისფერი. მდინარეში მცხოვრები თევზები ზომით ბევრად პატარაა და ჭრელი, მომწითალო ლაქებიანი მდინარის კალმახის იერი აქვთ. გარეგნობით მათ გარჩევა სხვა კალმახისგან ძნელია, ამიტომ მდინარის აუზს მიაქციეთ ყურადღება: შავი ზღვის აუზის მდინარეებში ეს სახეობა ცხოვრობს.
ფერი
ფერები პირობითადაა ნაჩვენები. მხოლოდ ფერით სახეობას ნუ განსაზღვრავთ.
ზღვაში სანაპიროს გასწვრივ და შესართავებთან ცხოვრობს, 50 მ-მდე სიღრმეზე. გასამრავლებლად მთის მდინარეებში ადის. მდინარეში მცხოვრები თევზები სწრაფ, ცივ და გამჭვირვალე ნაკადულებში ცხოვრობენ, ქვიან და ხრეშიან ფსკერზე, ძირითადად მდინარეების ქვემო და შუა წელში. 5 კმ-ზე მოკლე სანაპირო ნაკადულებშიც გვხვდება, ზოგან ტბებშიც. არეალი შავი და მარმარილოს ზღვების აუზს მოიცავს, აზოვის ზღვაშიც შედის. საქართველოში ჭოროხსა და მის შენაკად მაჭახელასწყალში, ჭანისწყალსა და კინტრიშში ცხოვრობს. ზღვაში ქობულეთთან და აფხაზეთის სანაპიროსთან არის ნანახი. ჭოროხში ზღვიდან 340 კმ-ზეც შეუმჩნევიათ.
შავი ზღვის ორაგულის რუკა iNaturalist-ის საჯარო დაკვირვებებს აერთიანებს. რეგიონები აღებულია ჩანაწერების რეგიონული ცხრილიდან, ხოლო სტატუსი ერთმანეთისგან გამოყოფს საკმარისი ჩანაწერების მქონე რეგიონებსა და რეგიონებს, სადაც ჩანაწერები ცოტაა. ჩანაწერების რაოდენობა დაკვირვების ინტენსივობას ასახავს და პოპულაციის სიმჭიდროვედ არ უნდა განვიხილოთ. ჩანაწერები ჯერ იმდენად ცოტაა, რომ არც ერთი რეგიონი არ არის მონიშნული.
მონაცემები: Reptiles.ge + iNaturalist · მეთოდოლოგია
- საველე ჩანაწერი
- ჩანაწერების მქონე რეგიონი
ახალგაზრდები და მდინარეში მცხოვრები თევზები წყლისა და ხმელეთის სხვადასხვა უხერხემლოთი იკვებებიან, მათ შორის წვრილი კიბოსნაირებით, მწერებითა და მათი ლარვებით. ზღვაში გასული და მსხვილი თევზები ძირითადად თევზს ჭამენ, მაგალითად შპროტს და ქაფშიას, ასევე მსხვილ კიბოსნაირებს. ატლანტიკური ორაგულისგან განსხვავებით, ქვირითობისთვის მდინარეში ასვლისასაც იკვებება.
ცხოვრების წესით სამი ფორმა აქვს: გამსვლელი, ტბის და მდინარის მკვიდრი. უმეტესი თევზი მთელ სიცოცხლეს მტკნარ წყალში ატარებს. ახალგაზრდები მდინარეში 2–4 წელს ცხოვრობენ, შემდეგ ზღვაში გადიან ან მდინარეშივე მწიფდებიან. ზღვაში 2–4 წელი რჩებიან. ზოგი თევზი აპრილ–მაისში ბრუნდება მდინარეში და ზაფხულს იქ ატარებს. ქვირითობისთვის მიგრაცია სექტემბერ–ოქტომბერში იწყება და თევზები ამ დროს ჯგუფებად მოძრაობენ. ოქტომბრიდან იანვრამდე ქვირითობს, ჩვეულებრივ მდინარის შუა წელში. მდედრი ჩქარ ადგილებში ფსკერზე ორმოს თხრის, ქვირითს ყრის და ხრეშით აყრის. ერთი მდედრი 2500-დან 15 500-მდე ქვირითს ყრის, რომელიც 6–8 კვირაში იჩეკება. სქესობრივად დაახლოებით 3 წლისა მწიფდება, 10 წლამდე ცოცხლობს.
საქართველოს 2014 წლის წითელ ნუსხაში Salmo fario labrax-ის სახელით საფრთხის ქვეშ მყოფ ქვესახეობად არის შეტანილი (EN): ბოლო წლებში რიცხოვნობა მნიშვნელოვნად შემცირდა. 2021 წლის ეროვნული შეფასებითაც საფრთხის ქვეშაა (EN), რიცხოვნობა მცირდება. კლების სავარაუდო მიზეზი ჭარბი თევზჭერაა. მსოფლიოში საჭიროებს ნაკლებ ზრუნვას (LC, 2024). შავი ზღვის თევზების 2014 წლის ჩამონათვალში შავი ზღვის ენდემად არის მიჩნეული, ზღვის ექვსივე ქვეყნისთვის, მათ შორის საქართველოსთვის, არის მითითებული და საჭიროებს ნაკლებ ზრუნვას (LC). კაშხლები ქვირითობისთვის მომავალი თევზების უმეტესობას ტოფობის ადგილებამდე მისვლას უშლის.
კითხვები
ხშირად დასმული კითხვები
მოკლე პასუხები შავი ზღვის ორაგულთან დაკავშირებულ ყველაზე მნიშვნელოვან კითხვებზე.
შავი ზღვის სანაპიროს გასწვრივ და ზღვაში ჩამდინარე მთის მდინარეებში. საქართველოში ჭოროხსა და მის შენაკად მაჭახელასწყალში, ჭანისწყალსა და კინტრიშში ცხოვრობს. ზღვაში ქობულეთთან და აფხაზეთის სანაპიროსთან არის ნანახი. ჭოროხში ზღვიდან 340 კმ-ზეც შეუმჩნევიათ.
ორივე ერთია: შავი ზღვის ორაგული კალმახების გვარის, Salmo-ს, სახეობაა. ზოგი თევზი ზღვაში გადის, მსხვილდება და ვერცხლისფერი ხდება, ზოგი კი მთელ სიცოცხლეს მდინარეში ატარებს და ჩვეულებრივ კალმახს ჰგავს. ეს ფორმები ერთმანეთთან მრავლდებიან: ზღვიდან მოსული მდედრები მდინარის პატარა მამრებთანაც წყვილდებიან.
ქვირითობს ოქტომბრიდან იანვრამდე. ზოგი თევზი მდინარეში აპრილ–მაისში შედის და ზაფხულს იქ ატარებს, მიგრაცია კი ძირითადად სექტემბერ–ოქტომბერში იწყება. მდედრი ხრეშიან ფსკერზე ორმოს თხრის და ქვირითს ხრეშით აყრის. კაშხლები ბევრ თევზს ტოფობის ადგილამდე მისვლას უშლის.
მდინარეში ცხოვრებისას წყლისა და ხმელეთის უხერხემლოებს, მწერებსა და მათ ლარვებს. ზღვაში ძირითადად თევზით იკვებება, მაგალითად შპროტით და ქაფშიით, ასევე მსხვილი კიბოსნაირებით. ქვირითობისთვის მდინარეში ასვლისასაც იკვებება.
დიახ, საქართველოს 2014 წლის წითელ ნუსხაში საფრთხის ქვეშ მყოფ ქვესახეობად არის შეტანილი (EN). 2021 წლის ეროვნული შეფასებითაც საფრთხის ქვეშაა, რადგან რიცხოვნობა მცირდება. მსოფლიოში კი საჭიროებს ნაკლებ ზრუნვას (LC, 2024). ადამიანისთვის უვნებელია.
წყაროები
რას ეყრდნობა პროფილი
სახეობების პროფილები შედგენილია რეცენზირებული ლიტერატურისა და აღიარებული ბიომრავალფეროვნების მონაცემთა ბაზების საფუძველზე და განახლდება ახალი ტაქსონომიური და კონსერვაციის მონაცემების გამოჩენისას.
მოამზადა Reptiles.ge-ის რედაქციამ, აქ ჩამოთვლილი წყაროების მიხედვით.

















