თეთრკუდა ფსოვი
Haliaeetus albicilla
Mikhail Ezdakov · Rossony District, Vitebsk Region
მთავარი მონაცემები
- ზომა
- 66–94 სმ, ფრთები 1,78–2,45 მ
- კვება
- თევზი, წყლის ფრინველები, ლეში
- სტატუსი საქართველოში
- მთელი წლის ბინადარი, გადამფრენი და მოზამთრე
- დაფიქსირებული რეგიონები
- ქვემო ქართლი; მცხეთა-მთიანეთი; კახეთი; შიდა ქართლი
- ჰაბიტატი
- დიდი ტბები, წყალსაცავები, მდინარეები, ჭაობები
- ოჯახი
- Accipitridae
- დაცვა
- მსოფლიოში LC (2021); საქართველოში LC (2024)
თეთრკუდა ფსოვი (Haliaeetus albicilla) ძალიან დიდი მტაცებელი ფრინველია: სიგრძე 66–94 სმ-ია, გაშლილი ფრთები 1,78–2,45 მ. დედლის წონა 4–6,9 კგ-ია, ოდნავ პატარა მამლისა 3,1–5,4 კგ. ზრდასრული მონაცრისფრო-მურაა, ღია, მოყვითალო თავით, ყვითელი ნისკარტით და თეთრი, სოლისებური კუდით. ადამიანისთვის საშიში არ არის. 2024 წლის ქართულ ჩამონათვალში ის მთელი წლის ბინადარ, გადამფრენ და მოზამთრე ფრინველად არის აღნიშნული. დაკვირვებები წლის თითქმის ყველა თვეზე მოდის. გვხვდება ქვემო ქართლში, მცხეთა-მთიანეთში, კახეთსა და შიდა ქართლში, ძირითადად დიდ ტბებსა და წყალსაცავებთან. მსოფლიოშიც და საქართველოშიც ის საჭიროებს ნაკლებ ზრუნვას (LC).
ამოცნობა
როგორ ამოვიცნოთ თეთრკუდა ფსოვი
უზარმაზარი არწივია გრძელი, ფართო, „თითებიანი“ ფრთებით, მასიური ნისკარტითა და მოკლე, სოლისებური კუდით. ზრდასრული მონაცრისფრო-მურაა, ღია თავით, ყვითელი ნისკარტით და თეთრი კუდით. ახალგაზრდა ბევრად მუქი მურაა და კუდიც მუქი აქვს.
სიგრძე 66–94 სმ-ია, გაშლილი ფრთები 1,78–2,45 მ. დედლის წონა 4–6,9 კგ-ია, მამლისა 3,1–5,4 კგ. შესაძლოა, ცოცხალ არწივებს შორის ყველაზე დიდი გაშლილი ფრთები ჰქონდეს.
ზრდასრული თითქმის ერთფეროვანი მონაცრისფრო-მურაა, ფრთის ზედა საფარი ბუმბული ოდნავ ღია აქვს. თავი, კისერი და მკერდის ზედა ნაწილი ღია, მოყვითალოა, ზოგჯერ თითქმის მოთეთრო. მურა სხეულზე თეთრი სოლისებური კუდი კარგად ჩანს. ნისკარტი, ცვილი, ფეხები და თვალები ყვითელი აქვს. ახალგაზრდა ბევრად მუქი მურაა, არათანაბარი მოთეთრო კიდეებით, თავი მოშავო-მურა აქვს, კუდი კი მონაცრისფრო-მოყვითალო, მუქი ლაქებით. სრულ თეთრ კუდს და ღია თავს მხოლოდ მერვე წელს იღებს.
ზრდასრული თეთრკუდა ფსოვი სხვა ფრინველში ძნელად აგერევათ. შორიდან ის Gyps fulvus-ს შეიძლება მიამსგავსოთ, რადგან ფერი და ზომა მსგავსი აქვთ. Gyps fulvus-ს უფრო პატარა თავი, მოხრილი უკანა კიდის ფრთები და უფრო მაღლა აწეული ფრთები აქვს.
ფერი
ფერები პირობითადაა ნაჩვენები. მხოლოდ ფერით სახეობას ნუ განსაზღვრავთ.
რომელ სახეობებს ჰგავს
წლის უმეტეს ნაწილს დიდ ღია წყალსატევებთან ატარებს: ზღვის სანაპიროებზე, ტბებთან, ჭაობებსა და მდინარეებთან. ბუდისთვის ძველი, დიდი ხეები ან ზღვის კლდეები სჭირდება, ახლოს კი თევზისა და წყლის ფრინველების სიუხვე. ძირითადად დაბლობში ცხოვრობს, თუმცა წყლის ახლოს 1500–2300 მ სიმაღლეზეც გვხვდება. არეალის ჩრდილოეთსა და აღმოსავლეთში გადამფრენია, სხვაგან მთელი წელი ერთ ადგილას რჩება. თურქეთისა და საქართველოს რეგიონში იშვიათად და პატარა ადგილებში ბუდობს, აქ, სავარაუდოდ, 30-ზე ნაკლები წყვილია. საქართველოში ყველაზე მეტი ჩანაწერი ქვემო ქართლშია: კუმისის ტბასთან, ფონიჭალასთან და თბილისის ზღვასთან. მცხეთა-მთიანეთში ძირითადად ბაზალეთის ტბასთან ჩანს, კახეთში დედოფლისწყაროს მუნიციპალიტეტში, შიდა ქართლში კი ნადარბაზევის ტბასთან. აჭარაში, აფხაზეთში, იმერეთში, სამეგრელო-ზემო სვანეთში, სამცხე-ჯავახეთსა და თბილისში მხოლოდ რამდენიმე ჩანაწერია.
თეთრკუდა ფსოვის რუკა აერთიანებს iNaturalist-ის საჯარო დაკვირვებებს საქართველოში. რეგიონები აღებულია ჩანაწერების რეგიონული ცხრილიდან, ხოლო სტატუსი ერთმანეთისგან გამოყოფს საკმარისი ჩანაწერების მქონე რეგიონებსა და რეგიონებს, სადაც ჩანაწერები ცოტაა. საკმარისი ჩანაწერები ოთხ რეგიონშია: ქვემო ქართლში, მცხეთა-მთიანეთში, კახეთსა და შიდა ქართლში.
მონაცემები: Reptiles.ge + iNaturalist · მეთოდოლოგია
- საველე ჩანაწერი
- რამდენიმე ჩანაწერი ერთ ადგილას
- ფოტოჩანაწერი
- ჩანაწერების მქონე რეგიონი
ძირითადად თევზით და ფრინველებით, უმთავრესად წყლის ფრინველებით, იკვებება, ასევე ძუძუმწოვრებით. თევზს, ჩვეულებრივ, საფრენიდან მოკლე ფრენით, ზედაპირიდან იტაცებს და მხოლოდ ფეხებს ისველებს. ხშირად სხვა ფრინველებს, მათ შორის ჩვამოებს, თოლიებს, კაკაჩებს და სხვა მტაცებლებს, ნადირს ართმევს. ზამთარში მთავარი საკვები ხშირად ლეშია. დღეში დაახლოებით 500–600 გ საკვები სჭირდება.
ჩვეულებრივ, მარტო, წყვილად ან სამ-სამად ჩანს. საქართველოში დაკვირვებები წლის თითქმის ყველა თვეზე მოდის, ყველაზე მეტი მარტ-მაისში. სქესობრივ სიმწიფეს 5–6 წლის ასაკში აღწევს. შეშფოთებისას ღრმა „გა-გა-გა“ ან „იოკ-იოკ-იოკ“ ძახილს გამოსცემს, დიდი თოლიას განგაშის ძახილის მსგავსს. ბუდეს დიდ ხეზე ან კლდეზე აკეთებს. ჩვეულებრივ, 2, იშვიათად 1–4 მოთეთრო კვერცხს დებს და 38–42 დღე კრუხობს, ძირითადად დედალი. ბარტყები პირველ ფრენას დაახლოებით 70 დღის ასაკში ცდილობენ, კარგად კი 90 დღეზე დაფრინავენ. ბუდიდან გაფრენის შემდეგ კიდევ 35–40 დღე ახლოს რჩებიან და მშობლები მათ ისევ აჭმევენ.
მსოფლიოში თეთრკუდა ფსოვი საჭიროებს ნაკლებ ზრუნვას (LC, 2021). ზრდასრული ფრინველების რიცხვი 20 000–60 000-ია და იზრდება. მე-19 საუკუნის დასაწყისიდან მეორე მსოფლიო ომამდე მას მიზანმიმართულად სპობდნენ, შემდეგ კი პესტიციდებმა და მძიმე ლითონებმა ბუდობის წარმატება შეამცირეს. ამიტომ რამდენიმე ქვეყანაში გადაშენებულად ან გადაშენების საფრთხის ქვეშ მიიჩნევდნენ. დაცვისა და ხელახალი შემოყვანის შემდეგ ზოგი პოპულაცია კარგად აღდგა. დღეს საფრთხეებია ჭაობების დაკარგვა, შეწუხება, უკანონო მოკვლა, მოწამვლა, მათ შორის ტყვიით, ელექტროგადამცემ ხაზებთან და ქარის ტურბინებთან შეჯახება და დიდი ხეების ჭრა. სახეობა CITES-ის I დანართში, ბონის კონვენციის I და II დანართებსა და ბერნის კონვენციაშია. 2024 წლის ქართულ ჩამონათვალში საქართველოშიც ის საჭიროებს ნაკლებ ზრუნვას (LC).
Chris Burney · tlin68 · Mikhail Ezdakov · Elena Bobachenko · Larisa Nekrasova · Philip Plänker · გიორგი ნაცვლიშვილი · Diego Rubolini · lzazadze
დაკავშირებული გიდები
გააგრძელეთ თემატური გვერდებით
კითხვები
ხშირად დასმული კითხვები
მოკლე პასუხები თეთრკუდა ფსოვთან დაკავშირებულ ყველაზე მნიშვნელოვან კითხვებზე.
დიახ. 2024 წლის ქართულ ჩამონათვალში ის მთელი წლის ბინადარ, გადამფრენ და მოზამთრე ფრინველად არის აღნიშნული. ჩანს წლის თითქმის ყველა თვეში.
დიდ ტბებთან და წყალსაცავებთან: ქვემო ქართლში კუმისის ტბასთან, ფონიჭალასთან და თბილისის ზღვასთან, მცხეთა-მთიანეთში ბაზალეთის ტბასთან, შიდა ქართლში ნადარბაზევის ტბასთან და კახეთში, დედოფლისწყაროს მუნიციპალიტეტში.
უზარმაზარი არწივია ფართო, „თითებიანი“ ფრთებით და მოკლე, სოლისებური კუდით. ზრდასრულს თეთრი კუდი, ღია თავი და ყვითელი ნისკარტი აქვს. ახალგაზრდა მთლიანად მუქი მურაა.
სიგრძე 66–94 სმ-ია, გაშლილი ფრთები 1,78–2,45 მ. დედლის წონა 4–6,9 კგ-ია, მამლისა 3,1–5,4 კგ.
ძირითადად თევზს და წყლის ფრინველებს, ასევე ძუძუმწოვრებს. ზამთარში ხშირად ლეშს ჭამს, სხვა ფრინველებს კი ნადირს ართმევს.
სქესობრივ სიმწიფეს 5–6 წლის ასაკში აღწევს, მაგრამ სრულად თეთრ კუდს და ღია თავს, ჩვეულებრივ, მხოლოდ მერვე წელს იღებს.
თეთრკუდა ფსოვი ადამიანისთვის უვნებელია. მსოფლიოშიც და საქართველოშიც ის საჭიროებს ნაკლებ ზრუნვას (LC), რიცხვი კი იზრდება. სახეობა CITES-ის I დანართშია.
წყაროები
რას ეყრდნობა პროფილი
სახეობების პროფილები შედგენილია რეცენზირებული ლიტერატურისა და აღიარებული ბიომრავალფეროვნების მონაცემთა ბაზების საფუძველზე და განახლდება ახალი ტაქსონომიური და კონსერვაციის მონაცემების გამოჩენისას.
მოამზადა Reptiles.ge-ის რედაქციამ, აქ ჩამოთვლილი წყაროების მიხედვით.
