შავი ყარყატი
Ciconia nigra
მაია დუიშვილი
მთავარი მონაცემები
- ზომა
- 95–100 სმ
- კვება
- თევზი და წყალხმელეთა
- სტატუსი საქართველოში
- მობუდარი მიგრანტი
- დაფიქსირებული რეგიონები
- კახეთი; ქვემო ქართლი; აჭარა; შიდა ქართლი
- ჰაბიტატი
- ტყე და მდინარე
- ოჯახი
- Ciconiidae
- დაცვა
- საქართველოში VU (2014)
შავი ყარყატი, იგივე იშხვარი (Ciconia nigra), დიდი გადამფრენი ფრინველია. საქართველოში ბუდობს და გადაფრენის დროსაც გვხვდება. თეთრი ყარყატისგან განსხვავებით, სოფლებს ერიდება: ბუდეს ძველ ტყეში, მაღალ ხეზე იკეთებს, საკვებს კი მდინარეებსა და ჭაობებში ეძებს. სიგრძე დაახლოებით 95–100 სმ-ია. ზურგი, კისერი და ფრთები შავი აქვს, მუცელი თეთრი, ნისკარტი და ფეხები კი წითელი. ადამიანისთვის საშიში არ არის. საქართველოში ყველაზე ხშირად კახეთში ნახულობენ, შემდეგ ქვემო ქართლში, აჭარასა და შიდა ქართლში, უმეტესად მაისსა და სექტემბერში. მსოფლიოში მისი გადაშენების საფრთხე დაბალია. საქართველოს 2014 წლის წითელ ნუსხაში კი „ყარყატის“ სახელით მოწყვლად (VU) სახეობადაა შეტანილი.
ამოცნობა
როგორ ამოვიცნოთ შავი ყარყატი
დიდი მუქი ყარყატია თეთრი მუცლით, წითელი ნისკარტითა და ფეხებით. საქართველოში ტყეებში ბუდობს და მდინარეებთან ნადირობს. ყველაზე ხშირად თეთრ ყარყატში ერევათ.
თავი, კისერი, ზურგი, მკერდის ზედა ნაწილი და ფრთები შავი აქვს, მწვანე და იისფერი ელვარებით. მკერდის ქვედა ნაწილი და მუცელი თეთრია. ზრდასრულ ფრინველს ნისკარტი და ფეხები წითელი აქვს და ბუდობის დროს უფრო უწითლდება. სიგრძე დაახლოებით 95–100 სმ-ია, გაშლილი ფრთების სიგანე 144–155 სმ, წონა კი დაახლოებით 3 კგ. მამალი დედალზე ცოტა დიდია, სხვა მხრივ ერთნაირები არიან.
ახალგაზრდა ფრინველს ბუმბული უფრო მქრქალი აქვს, ნისკარტი და ფეხები კი არა წითელი, არამედ მომწვანო-ნაცრისფერი. ფერები დაახლოებით ერთი წლისთვის უმუქდება. ფრენისას კისერი წინ აქვს გაწვდილი, ფეხები კი უკან. ქვემოდან შავი ფრთები და შავი მკერდი ჩანს, მათ შორის კი თეთრი მუცელი.
თეთრ ყარყატს ტანი და კისერი თეთრი აქვს, შავია მხოლოდ ფრთების ბუმბული. ის სოფლებში, სახურავებსა და ბოძებზე ბუდობს. შავი ყარყატი თითქმის მთლიანად შავია და ტყეში იმალება. ყანჩებს ფრენისას კისერი მოკეცილი აქვთ. დიდ ჩვამას (Phalacrocorax carbo) ნისკარტი ბოლოში მოკაკული აქვს, ფეხები კი მოკლე და მუქი. იბისი (Plegadis falcinellus) გაცილებით პატარაა და ნისკარტი ქვემოთ აქვს მოხრილი.
ფერი
ფერები პირობითადაა ნაჩვენები. მხოლოდ ფერით სახეობას ნუ განსაზღვრავთ.
რომელ სახეობებს ჰგავს
შავი ყარყატი ძველ, მშვიდ ტყეებში ბუდობს, წყლის ახლოს, ზღვის დონიდან მთებამდე, დაახლოებით 2000 მ-მდე. საკვებს ნაკადულებში, მდინარის ნაპირზე, ჭაობებსა და ნესტიან მდელოებზე ეძებს. დიდ წყალსატევებსა და ძალიან ხშირ ტყეს ერიდება. საქართველოში ყველაზე მეტი დაკვირვება კახეთიდანაა, მათ შორის საგარეჯოსა და დედოფლისწყაროს მუნიციპალიტეტებიდან. მას მოსდევს ქვემო ქართლი, განსაკუთრებით გარდაბნის მუნიციპალიტეტი. აჭარაში, ბათუმთან, ძირითადად შემოდგომის გადაფრენისას ჩანს. შიდა ქართლშიც რეგულარულად ხვდებათ. მცხეთა-მთიანეთში, სამცხე-ჯავახეთსა და აფხაზეთში მხოლოდ ცალკეული ფრინველები ნახეს.
შავი ყარყატის რუკა iNaturalist-ის საჯარო, დადასტურებულ დაკვირვებებს აერთიანებს. რეგიონები აღებულია ჩანაწერების რეგიონული ცხრილიდან, ხოლო სტატუსი ერთმანეთისგან გამოყოფს საკმარისი ჩანაწერების მქონე რეგიონებსა და რეგიონებს, სადაც ჩანაწერები ცოტაა.
მონაცემები: Reptiles.ge + iNaturalist · მეთოდოლოგია
- ჩანაწერების მქონე რეგიონი
ძირითადად თევზით იკვებება, განსაკუთრებით ბუდობის დროს. ჭამს ასევე ბაყაყებს, სალამანდრებს, მწერებს, ლოკოკინებს, კიბორჩხალებს, პატარა ქვეწარმავლებს, ძუძუმწოვრებსა და ფრინველებს. ნადირობს თხელ წყალში და ნესტიან მდელოზე: ნელა დადის და ნადავლს ნისკარტით იჭერს.
დღისით აქტიურია. ფრთხილი ფრინველია და, როგორც წესი, მარტო ან წყვილად ცხოვრობს. ხშირად თბილ ამავალ ჰაერზე ლივლივებს. გადაფრენისას მარტო ან პატარა ჯგუფებად მიფრინავს, ჯგუფში ზოგჯერ 100-მდე ფრინველია. 2011–2018 წლებში ბათუმთან, შემოდგომის აღრიცხვისას, ყოველ შემოდგომაზე 992-დან 1750-მდე შავი ყარყატი დაითვალეს. საქართველოში ყველაზე ხშირად მარტიდან ოქტომბრამდე ჩანს, ზამთარში კი მხოლოდ ერთხელ, 2023 წლის იანვარში, ნახეს. წყვილები ერთმანეთისგან შორს ბუდობენ, ჩვეულებრივ სულ ცოტა 1 კმ-ის დაშორებით. ბუდე დიდია, ტოტებისგან ნაგები, დიდ ხეზე 4–25 მ სიმაღლეზე, ზოგ ქვეყანაში კლდეზეც. ერთსა და იმავე ბუდეს წლიდან წლამდე იყენებს. დებს 3–5 თეთრ კვერცხს, რომლებიც 32–38 დღეში იჩეკება. ბარტყები ბუდეს 63–71 დღის ასაკში ტოვებენ. თეთრ ყარყატზე ნაკლებად კაკუნებს ნისკარტით. ხმას იშვიათად იღებს: დაბალ ბუყბუყს, სტვენასა და შიშინს.
მსოფლიოში შავი ყარყატის გადაშენების საფრთხე დაბლად არის შეფასებული (LC, 2025). არეალი ძალიან დიდი აქვს, ზრდასრული ფრინველების რიცხვი კი დაახლოებით 21 400–42 100-ია. მსოფლიოში მისი რიცხვის ტრენდი უცნობია. საქართველოს მოქმედ 2014 წლის წითელ ნუსხაში „ყარყატის“ სახელით მოწყვლად (VU) სახეობადაა შეტანილი. განახლებულ, ჯერ დაუმტკიცებელ შეფასებაში (2021) საქართველოში საფრთხესთან ახლოს მყოფია (NT), რადგან მისი მობუდარი პოპულაცია მცირეა. ეს შეფასება მის ოფიციალურ სტატუსს არ ცვლის. მისთვის მთავარი საფრთხე ჰაბიტატის გაუარესებაა: დიდი, ძველი ხეების მოჭრა, რომლებზეც ბუდობს, კაშხლების აშენება და ჭაობების დაშრობა. ზოგჯერ ელექტროგადამცემ ხაზებს ეჯახება, გადაფრენისას კი ზოგ ქვეყანაში ნადირობენ.
თეიმურაზ პოპიაშვილი · მაია დუიშვილი · hsde66 · Tamara Szentivanyi · გიორგი ნაცვლიშვილი · tomo_m · Antonina Zakharova
დაკავშირებული გიდები
გააგრძელეთ თემატური გვერდებით
კითხვები
ხშირად დასმული კითხვები
მოკლე პასუხები შავი ყარყატთან დაკავშირებულ ყველაზე მნიშვნელოვან კითხვებზე.
დიახ. საქართველოში ბუდობს და გადაფრენის დროსაც გვხვდება. ყველაზე ხშირად მაისსა და სექტემბერში ჩანს.
ყველაზე ხშირად კახეთში ნახულობენ, ასევე ქვემო ქართლსა და შიდა ქართლში, მდინარეებთან და ჭაობებთან. აჭარაში, ბათუმთან, ძირითადად შემოდგომით, გადაფრენისას ჩანს. ბუდეს ნუ მოძებნით: ფრინველი შეწუხებას ვერ იტანს.
შავ ყარყატს თავი, კისერი, ზურგი და ფრთები შავი აქვს, თეთრი მხოლოდ მუცელი. თეთრ ყარყატს ტანი თეთრი აქვს და შავია მხოლოდ ფრთების ბუმბული. თეთრი ყარყატი სოფლებში, სახურავებსა და ბოძებზე ბუდობს, შავი კი ტყეში იმალება.
სიგრძე დაახლოებით 95–100 სმ-ია, გაშლილი ფრთების სიგანე 144–155 სმ, წონა კი დაახლოებით 3 კგ.
ძირითადად მარტიდან ოქტომბრამდე. ყველაზე ხშირად მაისში, ბუდობის დროს, და სექტემბერში, გადაფრენისას, ჩანს. ზამთარში მხოლოდ ერთხელ, 2023 წლის იანვარში, ნახეს.
ძირითადად თევზს. ჭამს ასევე ბაყაყებს, სალამანდრებს, მწერებს, ლოკოკინებს, პატარა ქვეწარმავლებსა და ძუძუმწოვრებს. ნადირობს თხელ წყალსა და ნესტიან მდელოზე.
შავი ყარყატი ადამიანისთვის უვნებელი, ფრთხილი ფრინველია. მსოფლიოში მისი გადაშენების საფრთხე დაბალია. საქართველოს 2014 წლის წითელ ნუსხაში კი „ყარყატის“ სახელით მოწყვლად სახეობადაა შეტანილი. ჯერ დაუმტკიცებელი განახლებული შეფასება მას საქართველოში საფრთხესთან ახლოს მყოფად თვლის. ბუდეს და ფრინველს ნუ შეაწუხებთ.
წყაროები
რას ეყრდნობა პროფილი
სახეობების პროფილები შედგენილია რეცენზირებული ლიტერატურისა და აღიარებული ბიომრავალფეროვნების მონაცემთა ბაზების საფუძველზე და განახლდება ახალი ტაქსონომიური და კონსერვაციის მონაცემების გამოჩენისას.
მოამზადა Reptiles.ge-ის რედაქციამ, აქ ჩამოთვლილი წყაროების მიხედვით.
