შავფრთიანა მერცხალა
Glareola nordmanni
Vyacheslav Luzanov · Apanasenkovskiy rayon
მთავარი მონაცემები
- ზომა
- 24–28 სმ
- კვება
- მწერები: კალიები, ხოჭოები, ბზიკები, ჭიანჭველები
- სტატუსი საქართველოში
- გადამფრენი
- დაფიქსირებული რეგიონები
- შიდა ქართლი; აჭარა; მცხეთა-მთიანეთი
- ჰაბიტატი
- ველები, მინდვრები, მლაშობები, წყლის პირები
- ოჯახი
- Glareolidae
- დაცვა
- მსოფლიოში NT (2021); საქართველოში NT (2024)
შავფრთიანა მერცხალა სირბილაა, მაგრამ მერცხალივით ნადირობს: მწერებს ფრენისას იჭერს, თუმცა მიწაზეც დაიჭერს. 24–28 სმ სიგრძისაა, მოკლე ფეხებით, გრძელი წვეტიანი ფრთებითა და ორკაპა კუდით. ზურგი და თავი ყავისფერი აქვს, მუცელი თეთრი, ფრთის ქვედა მხარე კი შავი, საიდანაც სახელიც მიიღო. ადამიანისთვის საშიში არ არის. 2024 წლის ქართულ ჩამონათვალში ის გადამფრენ ფრინველად არის აღნიშნული. ბუდობს რუსეთის, უკრაინისა და ყაზახეთის ველებზე, იზამთრებს სამხრეთ აფრიკაში, საქართველოზე კი გზად გადის. საქართველოდან ჩანაწერი ცოტაა: 2026 წლის ნოემბრისთვის 13, მათგან 2 მაისში და 11 სექტემბერში, უმეტესობა შიდა ქართლიდან. ჭოროხის დელტაში 3 400-მდე ფრინველის გუნდიც აღრიცხულა. მსოფლიოშიც და საქართველოშიც ის საფრთხესთან ახლოს მყოფია (NT), რიცხვი კი, სავარაუდოდ, მცირდება.
ამოცნობა
როგორ ამოვიცნოთ შავფრთიანა მერცხალა
შორიდან მერცხალს ჰგავს: გრძელი, წვეტიანი ფრთები, ორკაპა კუდი და მოკლე ნისკარტი აქვს. ზემოდან ყავისფერია, მუცელი თეთრი. მთავარი ნიშანი ფრთის შავი ქვედა მხარეა, მაგრამ მდელოს მერცხალასგან გასარჩევად ფრინველი კარგად უნდა დაინახოთ.
ფრთის ქვედა მხარე მთლიანად შავი აქვს, ფრთის უკანა კიდეზე კი თეთრი ზოლი არ უჩანს. ეს ორი ნიშანი გადამწყვეტია. მდელოს მერცხალას ფრთის ქვედა მხარე წაბლისფერია, მაგრამ ცუდ შუქზე ისიც შავად მოჩანს, ამიტომ ფრენისას ფრთა კარგ შუქზე დაინახეთ ან გადაიღეთ.
სიგრძე 24–28 სმ-ია. მდელოს მერცხალაზე ოდნავ დიდია, კუდი უფრო მოკლე აქვს, ფეხები კი უფრო გრძელი, თუმცა მაინც მოკლე. ნისკარტი მოკლეა და ჰაერში ნადირობას მორგებული.
ზურგი და თავი ყავისფერი აქვს, ფრთები ყავისფერი, საფრენი ბუმბული შავი, მუცელი თეთრი. მწერებზე ნადირობისას ხშირად წყალთან ჩანს, განსაკუთრებით საღამოობით. გადაფრენისა და ზამთრის დროს გუნდებად დადის, ხშირად მდელოს მერცხალასთან ერთად, ამიტომ ორივე სახეობა ერთ გუნდშიც შეიძლება შეგხვდეთ.
ფერი
ფერები პირობითადაა ნაჩვენები. მხოლოდ ფერით სახეობას ნუ განსაზღვრავთ.
რომელ სახეობებს ჰგავს
ღია, ბრტყელი ადგილების ფრინველია. ბუდობს ძოვებულ, დაბალბალახიან ველებზე, ნასვენ და მოხნულ მინდვრებზე, მლაშობებზე, ქვიშიან ნაპირებზე, ტბების ქვაბულებსა და მდინარეების ხეობებში. დიდი კოლონიები ყოველთვის წყალთან ახლოს, ნესტიან მდელოებთან ან ჭაობებთან აქვს. ზამთარში სეზონურად დატბორილ ბალახნარებში, სავანებში, დიდი მდინარეების ქვიშიან ნაპირებსა და მლაშობების პირას ცხოვრობს. ზღვის დონიდან 1590 მ-მდე გვხვდება. საქართველოში ყველაზე მეტი ჩანაწერი შიდა ქართლიდანაა: 8 დაკვირვება 2024 წლის სექტემბრიდან. აჭარის ზღვისპირეთში სექტემბერში ნახეს, 2024, 2025 და 2026 წლებში, ჭოროხის დელტაში კი 3 400-მდე ფრინველის გუნდიც აღრიცხულა. მცხეთა-მთიანეთიდან 2 ჩანაწერია, 2024 წლის მაისიდან. სახეობა საფრთხესთან ახლოს მყოფია, ამიტომ დაკვირვებების ზუსტი ადგილი დამალულია და რეგიონი ზოგჯერ მიახლოებითია.
მწერებით იკვებება, რომლებსაც ჰაერში ან მიწაზე იჭერს, განსაკუთრებით ისეთებს, რომლებიც გუნდად დაფრინავენ. ჭამს კალიებს და სხვა სწორფრთიანებს, ხოჭოებს, ბზიკებს, ფუტკრებს, ჭრიჭინობელებს, ჭიანჭველებს, ტერმიტებს, ბუზებსა და ტარაკნებს. ქარიშხლის შემდეგ, როცა მწერები მასობრივად ამოდიან, სწრაფად იყრის თავს.
მკაცრად გადამფრენია. კოლონიებად ბუდობს, 5-დან 500 წყვილზე მეტამდე, ზოგჯერ ათასობითაც, მაისიდან ივლისამდე. ბუდე მიწაზე არაღრმა, დაახლოებით 10 სმ-იანი ფოსოა, რომელსაც ახლომახლო მცენარის ნაფლეთებით აფენს. 2–4 კვერცხს დებს. კვერცხებისა და ბარტყების დანაკარგი წლიდან წლამდე ძლიერ იცვლება და 60–100%-საც აღწევს: კასპიისპირა ველზე ბუდეების 90%-ზე მეტს მტაცებლები ანადგურებდნენ. ბუდობის შემდეგ, ივლის–აგვისტოში, ბუმბულის გამოსაცვლელად გროვდება, მერე კი სწრაფად და მაღლა მიფრინავს ხმელეთის თავზე. აგვისტოდან ოქტომბრის დასაწყისამდე მიდის და ოქტომბერ–ნოემბერში სამხრეთ აფრიკაში, ძირითადად ბოტსვანაში, ზიმბაბვეში, სამხრეთ აფრიკის რესპუბლიკასა და ნამიბიაში ჩადის. ზამთარში მუდმივად მოძრაობს, 10–100 ფრინველის გუნდებად, ზოგჯერ ათასობითაც. ღამეს თავისუფალ ჯგუფებად ათევს. უკან მარტში იწყებს დაბრუნებას და ბუდობის ადგილებზე აპრილის ბოლოდან მაისამდე ჩადის. საქართველოში დაკვირვებებიც ამ ორ გადაფრენას ემთხვევა: მაისსა და სექტემბერს.
მსოფლიოში შავფრთიანა მერცხალა საფრთხესთან ახლოს მყოფია (NT, 2021). ზრდასრული ფრინველების რიცხვი 150 000–190 000-ად ფასდება (2021), რიცხვი კი, სავარაუდოდ, მცირდება, 2015–2025 წლებში 1–19%-ით. ევროპული პოპულაცია 1990–2000 წლებში 50%-ზე მეტით შემცირდა. მიზეზები ბოლომდე ნათელი არ არის. ბუდობის ადგილებში ზიანს აყენებს ველების ხვნა, ძოვების შემცირება, მინდვრის სამუშაოები, პირუტყვის მიერ გათელილი ბუდეები და ყვავისებრები, მელიები და ზღარბები. ზამთრის ადგილებში საფრთხეა ბალახნარების დეგრადაცია და კალიების წინააღმდეგ ბრძოლა, რომელიც საკვებს ართმევს და პესტიციდებით წამლავს. ნადირობაც, სავარაუდოდ, საფრთხეა. ერთი კვლევის პროგნოზით, კლიმატის ცვლილების გამო ზამთრის არეალი 2050 წლისთვის 49%-ით შემცირდება. სახეობაზე აფრიკულ-ევრაზიული გადამფრენი წყლის ფრინველების დაცვის შეთანხმება (AEWA) ვრცელდება. 2024 წლის ქართულ ჩამონათვალში საქართველოშიც ის საფრთხესთან ახლოს მყოფია (NT).
დაკავშირებული გიდები
გააგრძელეთ თემატური გვერდებით
კითხვები
ხშირად დასმული კითხვები
მოკლე პასუხები შავფრთიანა მერცხალასთან დაკავშირებულ ყველაზე მნიშვნელოვან კითხვებზე.
დიახ, მაგრამ მხოლოდ გადაფრენისას. 2024 წლის ქართულ ჩამონათვალში ის გადამფრენ ფრინველად არის აღნიშნული. ჩანაწერები მაისიდან და სექტემბრიდანაა, როცა სამხრეთ აფრიკიდან ბუდობის ადგილებისკენ და უკან მიფრინავს. მეზობელ სომხეთსა და აზერბაიჯანში ბუდობს.
ყველაზე მეტი ჩანაწერი შიდა ქართლიდანაა, სექტემბრიდან. აჭარის ზღვისპირეთშიც სექტემბერში ჩანს, ჭოროხის დელტაში კი 3 400-მდე ფრინველის გუნდიც აღრიცხულა. მაისში მცხეთა-მთიანეთში ნახეს. ეძებეთ ღია, ბრტყელ ადგილებში, წყალთან ახლოს.
ფრთის ქვედა მხარით. შავფრთიანა მერცხალას ის მთლიანად შავი აქვს და ფრთის უკანა კიდეზე თეთრი ზოლი არ უჩანს. მდელოს მერცხალას ფრთის ქვედა მხარე წაბლისფერია, თუმცა ცუდ შუქზე შავად მოჩანს. შავფრთიანას კუდი უფრო მოკლე აქვს, ფეხები კი უფრო გრძელი. საიმედოდ გასარჩევად ფრენისას გადაიღეთ.
მერცხალივით ნადირობს: მწერებს ჰაერში, ფრენისას იჭერს. მერცხალივით გრძელი, წვეტიანი ფრთები და ორკაპა კუდი აქვს. სინამდვილეში სირბილაა, რიგი Charadriiformes-იდან, და მერცხლის ნათესავი არ არის. ბუდესაც მიწაზე იკეთებს.
მწერებს, რომლებსაც ჰაერში ან მიწაზე იჭერს: კალიებს, ხოჭოებს, ბზიკებს, ფუტკრებს, ჭრიჭინობელებს, ჭიანჭველებს, ტერმიტებსა და ბუზებს. განსაკუთრებით უყვარს გუნდად მფრენი მწერები. ქარიშხლის შემდეგ, როცა მწერები მასობრივად ამოდიან, სწრაფად იყრის თავს.
ადამიანისთვის საშიში არ არის. მსოფლიოშიც და საქართველოშიც საფრთხესთან ახლოს მყოფია (NT), რიცხვი კი, სავარაუდოდ, მცირდება. ზიანს აყენებს ველების ხვნა, ძოვების შემცირება, ზამთრის ადგილებში კალიების საწინააღმდეგო პესტიციდები და ნადირობა. სახეობაზე AEWA-ს შეთანხმება ვრცელდება.
წყაროები
რას ეყრდნობა პროფილი
სახეობების პროფილები შედგენილია რეცენზირებული ლიტერატურისა და აღიარებული ბიომრავალფეროვნების მონაცემთა ბაზების საფუძველზე და განახლდება ახალი ტაქსონომიური და კონსერვაციის მონაცემების გამოჩენისას.
მოამზადა Reptiles.ge-ის რედაქციამ, აქ ჩამოთვლილი წყაროების მიხედვით.
