შაკი
Pandion haliaetus
Dan LaVorgna · North Carolina
მთავარი მონაცემები
- ზომა
- 50–66 სმ, ფრთები 1,27–1,8 მ
- კვება
- თითქმის მხოლოდ ცოცხალი თევზი
- სტატუსი საქართველოში
- გადამფრენი
- დაფიქსირებული რეგიონები
- აჭარა; ქვემო ქართლი
- ჰაბიტატი
- ზღვის სანაპიროები, ტბები და მდინარეები, ძირითადად 1000 მ-მდე
- ოჯახი
- Pandionidae
- დაცვა
- მსოფლიოში LC (2021); საქართველოში LC (2024)
შაკი (Pandion haliaetus) დიდი მტაცებელი ფრინველია: სიგრძე 50–66 სმ-ია, გაშლილი ფრთები 1,27–1,8 მ, წონა 0,9–2,1 კგ. ზემოდან მუქი, მბზინავი მურაა, ქვემოდან თეთრი. თითქმის მხოლოდ ცოცხალი თევზით იკვებება, რომელსაც წყალში ფეხებით ჩაყვინთვით იჭერს. ადამიანისთვის საშიში არ არის. 2024 წლის ქართულ ჩამონათვალში ის გადამფრენ ფრინველად არის აღნიშნული. დაკვირვებების უმეტესობა სექტემბერზე მოდის, ნაკლები მარტ-აპრილზე. ყველაზე მეტი ჩანაწერი აჭარაშია, შემდეგ ქვემო ქართლში. მსოფლიოშიც და საქართველოშიც ის საჭიროებს ნაკლებ ზრუნვას (LC).
ამოცნობა
როგორ ამოვიცნოთ შაკი
დიდი, გრძელფრთიანი მტაცებელია, ზემოდან მუქი მურა, ქვემოდან თეთრი. თეთრ თავზე თვალზე გამავალი მუქი ზოლი აქვს, ფრთის ქვედა მხარეს კი მაჯასთან შავი ლაქები. გრძელ, ვიწრო ფრთებს თოლიასავით მოხრილს იჭერს.
ზემოდან მუქი, მბზინავი მურაა, ქვემოდან თეთრი. მკერდზე ზოგჯერ მურა ზოლები აქვს, რომელიც მამალს უფრო სუსტი აქვს.
თავი თეთრია, თვალიდან კისრის გვერდებისკენ მუქი ზოლი გასდევს. ნისკარტი შავია, ცვილკანი მოლურჯო, ფეხები თეთრი.
ფრენისას გრძელ, ვიწრო ფრთებს თოლიასავით მოხრილს იჭერს, ბოლოები ქვემოთ აქვს დაშვებული. ფრთის ქვედა მხარეს მაჯასთან შავი ლაქები აქვს, კუდი მოკლეა.
ფერი
ფერები პირობითადაა ნაჩვენები. მხოლოდ ფერით სახეობას ნუ განსაზღვრავთ.
რომელ სახეობებს ჰგავს
წყლის ფრინველია: ცხოვრობს ზღვის სანაპიროებთან, ტბებთან და მდინარეებთან, ძირითადად ზღვის დონიდან 1000 მ-მდე, იშვიათად 4100 მ-მდეც. ადამიანის დასახლებებსაც ეგუება. ბუდეს წყალთან ახლოს, მაღალ, ღია ხეზე, ბოძზე ან ხელოვნურ პლატფორმაზე აკეთებს. საქართველოში ყველაზე მეტი ჩანაწერი აჭარაშია, ძირითადად სექტემბრის გადაფრენისას, მაგალითად, ჭოროხის დელტასა და ქობულეთთან. ნაკლები ჩანაწერია ქვემო ქართლში, გარდაბნის მუნიციპალიტეტში, მარტ-მაისსა და აგვისტოში. მცხეთა-მთიანეთში, შიდა ქართლში, თბილისში, კახეთში, სამეგრელო-ზემო სვანეთში, გურიასა და აფხაზეთში მხოლოდ რამდენიმე ჩანაწერია, ტბებთან და ზღვისპირეთში, ძირითადად გადაფრენის თვეებში.
შაკის რუკა აერთიანებს iNaturalist-ის საჯარო დაკვირვებებს საქართველოში. რეგიონები აღებულია ჩანაწერების რეგიონული ცხრილიდან, ხოლო სტატუსი ერთმანეთისგან გამოყოფს საკმარისი ჩანაწერების მქონე რეგიონებსა და რეგიონებს, სადაც ჩანაწერები ცოტაა. საკმარისი ჩანაწერები ორ რეგიონშია: აჭარასა და ქვემო ქართლში.
მონაცემები: Reptiles.ge + iNaturalist · მეთოდოლოგია
- საველე ჩანაწერი
- რამდენიმე ჩანაწერი ერთ ადგილას
- ფოტოჩანაწერი
- ჩანაწერების მქონე რეგიონი
საკვების 99% თევზია, ჩვეულებრივ, 150–300 გ წონისა და 25–35 სმ სიგრძის. თევზს წყლიდან 10–40 მ სიმაღლიდან ხედავს, ჰაერში ერთ ადგილზე გაჩერდება და ფეხებწინ ეშვება წყალში, ხშირად მთლიანად ჩაყვინთავს. თითები თანაბარი სიგრძისა აქვს, გარეთა თითი უკან მოიბრუნება, ქვედა მხარეს კი წვრილი ეკლები აქვს, რომლებიც სრიალა თევზს აკავებს. ყვინთვისას ნესტოებს ხურავს, ცხიმიანი ბუმბული კი წყალს არ იწოვს.
ევროპაში მობუდარი შაკები ზამთარს აფრიკაში ატარებენ, ზოგი სამხრეთ აზიაში. სამხრეთისკენ აგვისტოდან მიფრინავენ, ოქტომბრისთვის აღწევენ ადგილზე და მარტ-აპრილში ბრუნდებიან. ჩვეულებრივ, მარტო მიფრინავს, ფართო ფრონტით, და ზღვას ფრთების ქნევით კვეთს. დღისით მიფრინავს, დღეში 260–280 კმ-ს, ზოგჯერ 431 კმ-მდე გადის. შვედი შაკების სიკვდილის ნახევარზე მეტი გადაფრენაზე მოდის. საქართველოში დაკვირვებების უმეტესობა სექტემბერზეა, ნაკლები მარტ-აპრილზე. ძახილი „ჩიპ, ჩიპ“ ან „იუკ, იუკ“ აქვს, ბუდესთან კი „ჩირიკ“. წყვილი, ჩვეულებრივ, მთელი ცხოვრება ერთად რჩება. ბუდე 2 მ-მდე სიგანისა და 135 კგ-მდე წონისაა. დებს 2–4 თეთრ კვერცხს მოწითალო-მურა ლაქებით. კრუხობს 35–43 დღე, ბარტყები 8–10 კვირაში ფრთიანდებიან. სქესობრივად მწიფდება 3–4 წლისა. ჩვეულებრივ, 7–10 წელი ცოცხლობს. ევროპაში ყველაზე ხანდაზმული ველური შაკი 26 წლისა და 11 თვისა იყო.
მსოფლიოში შაკი საჭიროებს ნაკლებ ზრუნვას (LC, 2021). ზრდასრული ფრინველების რიცხვი 100 000–1 200 000-ია და იზრდება. XVIII–XX საუკუნეებში მას დევნიდნენ და კვერცხებს აგროვებდნენ. აზერბაიჯანში გადაშენდა ტყის ჩეხვისა და კვერცხებისა და ცოცხალი ფრინველების შეგროვების გამო. 1950–1970 წლებში აშშ-ში რიცხვი შემცირდა პესტიციდების გამო: DDT კვერცხის ნაჭუჭს ათხელებდა. DDT-ის აკრძალვის შემდეგ პოპულაციები აღდგა, რასაც ზოგან ხელახლა შემოყვანამაც შეუწყო ხელი. ხმელთაშუა ზღვის გავლით გადაფრენისას დღესაც ესვრიან. სახეობა CITES-ისა და ბონის კონვენციის II დანართებში, ბერნის კონვენციის III დანართსა და ევროკავშირის ფრინველთა დირექტივის I დანართშია. 2024 წლის ქართულ ჩამონათვალში საქართველოშიც ის საჭიროებს ნაკლებ ზრუნვას (LC).
Dan LaVorgna · froggymum · Glenn Berry · გიორგი ნაცვლიშვილი · Tom Heijnen · David J Barton · Eduardo Campos Wals · leekelai · hsde66
დაკავშირებული გიდები
გააგრძელეთ თემატური გვერდებით
დიახ. 2024 წლის ქართულ ჩამონათვალში ის გადამფრენ ფრინველად არის აღნიშნული. ყველაზე ხშირად სექტემბერში ჩანს.
ყველაზე მეტი ჩანაწერი აჭარაშია, განსაკუთრებით სექტემბერში, ჭოროხის დელტასა და ქობულეთთან. ქვემო ქართლშიც ჩანს, გაზაფხულსა და აგვისტოში.
ზემოდან მუქი მურაა, ქვემოდან თეთრი, თეთრ თავზე თვალზე გამავალი მუქი ზოლით. ფრენისას გრძელ, ვიწრო ფრთებს თოლიასავით მოხრილს იჭერს, მაჯასთან კი შავი ლაქები აქვს.
სიგრძე 50–66 სმ-ია, გაშლილი ფრთები 1,27–1,8 მ, წონა 0,9–2,1 კგ.
თითქმის მხოლოდ ცოცხალ თევზს, ჩვეულებრივ, 150–300 გ წონისას. თევზს ფეხებწინ წყალში ჩაყვინთვით იჭერს.
წყალთან ახლოს, მაღალ ხეზე, ბოძზე ან ხელოვნურ პლატფორმაზე. ბუდე 2 მ-მდე სიგანისაა. საქართველოში ის მხოლოდ გადაფრენისას გადის.
შაკი ადამიანისთვის უვნებელია. მსოფლიოშიც და საქართველოშიც ის საჭიროებს ნაკლებ ზრუნვას (LC). სახეობა CITES-ის II დანართშია.
წყაროები
რას ეყრდნობა პროფილი
სახეობების პროფილები შედგენილია რეცენზირებული ლიტერატურისა და აღიარებული ბიომრავალფეროვნების მონაცემთა ბაზების საფუძველზე და განახლდება ახალი ტაქსონომიური და კონსერვაციის მონაცემების გამოჩენისას.
მოამზადა Reptiles.ge-ის რედაქციამ, აქ ჩამოთვლილი წყაროების მიხედვით.
