საყელოიანი წინტალა
Charadrius hiaticula
plastun · Vaivara
მთავარი მონაცემები
- ზომა
- 17–19,5 სმ, ფრთები 35–41 სმ
- კვება
- მწერები, წვრილი კიბოსნაირები, ჭიები, მოლუსკები
- სტატუსი საქართველოში
- მობინადრე მობუდარი, გადამფრენი, მოზამთრე
- დაფიქსირებული რეგიონები
- აჭარა; ქვემო ქართლი; შიდა ქართლი; აფხაზეთი; გურია; სამეგრელო-ზემო სვანეთი
- ჰაბიტატი
- ზღვის სანაპიროები, ტბებისა და მდინარეების ნაპირები
- ოჯახი
- Charadriidae
- დაცვა
- მსოფლიოში LC (2025); საქართველოში LC (2021)
საყელოიანი წინტალა ბუდეს მტაცებლისგან ასე იცავს: ბუდიდან შორდება, ყვირის და ტყუილად ფრთამოტეხილობას იმიტირებს, რომ მტერი თან გაიყოლოს. პატარა წინტალაა, 17–19,5 სმ სიგრძის, გაშლილი ფრთებით 35–41 სმ. ზემოდან ნაცრისფერ-ყავისფერია, ქვემოდან თეთრი, მკერდზე ერთი შავი საყელო აქვს, თვალებზე შავი ნიღაბი, ნისკარტი და ფეხები კი ნარინჯისფერი. ადამიანისთვის საშიში არ არის. თუ ზღვის ან ტბის ნაპირზე ნარინჯისფერფეხა პატარა წინტალას ხედავთ, დიდი ალბათობით ესაა. 2024 წლის ქართულ ჩამონათვალში ის აღნიშნულია, როგორც მობინადრე მობუდარი, გადამფრენი და მოზამთრე ფრინველი. ყველაზე ხშირად აგვისტოსა და სექტემბერში ჩანს, შემოდგომის გადაფრენისას. ყველაზე მეტი ჩანაწერი აჭარიდანაა, ბათუმიდან და ჭოროხის დელტიდან, შემდეგ კი კუმისის ტბიდან ქვემო ქართლში. მსოფლიოშიც და საქართველოშიც ის საჭიროებს ნაკლებ ზრუნვას (LC).
ამოცნობა
როგორ ამოვიცნოთ საყელოიანი წინტალა
პატარა, მოკლენისკარტა წინტალაა: ზემოდან ნაცრისფერ-ყავისფერი, ქვემოდან თეთრი, მკერდზე ერთი განიერი შავი საყელოთი. ზრდასრულს ნარინჯისფერი ფეხები და შავწვერიანი ნარინჯისფერი ნისკარტი აქვს. ყველაზე მეტად მცირე წინტალას ჰგავს, რომელიც უფრო პატარაა და ფეხები ნარინჯისფერი არ აქვს.
სიგრძე 17–19,5 სმ-ია, გაშლილი ფრთები 35–41 სმ. ზურგი და ფრთები ნაცრისფერ-ყავისფერია, მუცელი თეთრი. მკერდზე ერთი შავი საყელო აქვს, რომელიც კისერს ირგვლივ უვლის, ზემოთ კი თეთრი რგოლი გასდევს.
თავზე ყავისფერი ქუდი აქვს, შუბლი თეთრი, თვალებზე შავი ნიღაბი. ნისკარტი მოკლეა, ნარინჯისფერი შავი წვერით, ფეხები ნარინჯისფერი. ახალგაზრდა ფრინველები უფრო მკრთალია: საყელო ხშირად ნაცრისფერ-ყავისფერი და წყვეტილია, ნისკარტი მუქი, ფეხები მოყვითალო-ნაცრისფერი.
მცირე წინტალასგან ფეხების ფერით, თავის ნახატით და თვალის გარშემო ყვითელი რგოლის არქონით განსხვავდება. მცირე წინტალა ცოტა პატარაა და თვალის ყვითელი რგოლი ახლოდან კარგად უჩანს.
ფერი
ფერები პირობითადაა ნაჩვენები. მხოლოდ ფერით სახეობას ნუ განსაზღვრავთ.
რომელ სახეობებს ჰგავს
ქვიშიანი, კენჭოვანი და ლამიანი ნაპირების ფრინველია. ბუდობს ქვიშიან ან კენჭოვან სანაპიროებზე, მდინარეებისა და ტბების ნაპირებზე და ქვიშის ზვინულებზე, ზოგჯერ მოკლებალახიან მდელოებზე და მინდვრებზეც. ბუდობის შემდეგ ზღვის სანაპიროებზე, შესართავებში, ლაგუნებსა და დამლაშებულ ჭაობებში ჩერდება, ასევე ტბებისა და მდინარეების ნაპირებზე, დატბორილ მინდვრებსა და წყალსაცავებზე. ჩვეულებრივ 1000 მ სიმაღლემდე გვხვდება. საქართველოში ყველაზე ხშირად შავი ზღვის სანაპიროზე ჩანს: აჭარაში ბათუმთან და ჭოროხის დელტაში, გურიაში გრიგოლეთთან, სამეგრელოში ფოთთან და აფხაზეთში ინკითის ტბაზე და გაგრასთან. შიდა წყლებიდან ყველაზე მეტი ჩანაწერი ქვემო ქართლში კუმისის ტბიდანაა, შიდა ქართლში კი გორის მუნიციპალიტეტიდან და ნადარბაზევის ტბიდან.
საყელოიანი წინტალას რუკა iNaturalist-ის საჯარო დაკვირვებებს აერთიანებს. რეგიონები აღებულია ჩანაწერების რეგიონული ცხრილიდან, ხოლო სტატუსი ერთმანეთისგან გამოყოფს საკმარისი ჩანაწერების მქონე რეგიონებსა და რეგიონებს, სადაც ჩანაწერები ცოტაა. ჩანაწერების რაოდენობა დაკვირვების ინტენსივობას ასახავს და პოპულაციის სიმჭიდროვედ არ უნდა განვიხილოთ. საკმარისი ჩანაწერები ექვს რეგიონშია: აჭარა, ქვემო ქართლი, შიდა ქართლი, გურია, აფხაზეთი და სამეგრელო-ზემო სვანეთი.
მონაცემები: Reptiles.ge + iNaturalist · მეთოდოლოგია
- საველე ჩანაწერი
- რამდენიმე ჩანაწერი ერთ ადგილას
- ფოტოჩანაწერი
- ჩანაწერების მქონე რეგიონი
საკვებს ძირითადად თვალით პოულობს ნაპირზე, ლამიან და ქვიშიან ადგილებსა და მინდვრებში, დღისითაც და ღამითაც. ჭამს მწერებს, მათ შორის ჭიანჭველებს, ხოჭოებს, ბუზებსა და მათ მატლებს, ასევე წვრილ კიბოსნაირებს, მოლუსკებს, ჭიებს და ათასფეხებს. ზოგჯერ ფეხს ნიადაგზე აკანკალებს, რომ დამალული ნადავლი ზედაპირზე ამოიყვანოს.
სახეობის უმეტესი ნაწილი გადამფრენია და ზამთარს სანაპიროებზე ატარებს, სამხრეთით აფრიკამდე. ბუდობის გარეთ საზოგადოებრივია: ღამეს ხშირად ასობით ფრინველი ერთად ათევს საკვები ადგილების ახლოს, ზოგჯერ კი 1200–1500 ფრინველამდე გუნდებად იკრიბება. საქართველოში მარტიდან ოქტომბრამდე ჩანს, ყველაზე ხშირად აგვისტოსა და სექტემბერში. ბუდობს აპრილიდან ივნისამდე, ერთ წლის ასაკიდან. წყვილი ერთი სეზონით იქმნება, მაგრამ ზოგჯერ მომდევნო წელსაც ერთად რჩება. ბუდობს ცალკეულ წყვილებად და ტერიტორიას იცავს. ბუდე მიწაში პატარა ფოსოა, რომელსაც კენჭებითა და მცენარის ნაწილებით ფენს. დედალი 3–4 კვერცხს დებს, კრუხობს ორივე მშობელი, 21–27 დღე. ბარტყები გამოჩეკვისთანავე დარბიან და თავად იკვებებიან, მშობლები კი მათ იცავენ და სიცივეში ათბობენ. დაახლოებით 24 დღეში ფრთიანდებიან.
მსოფლიოში საყელოიანი წინტალა საჭიროებს ნაკლებ ზრუნვას (LC, 2025). მსოფლიოში 480 000–600 000 ფრინველია, მათ შორის 320 000–400 000 ზრდასრული, და რიცხვი სტაბილურია. ბალტიის ზღვის სანაპიროზე გადაფრენის მნიშვნელოვან გაჩერების ადგილებს ნავთობით დაბინძურება, ჭაობების დაშრობა და ბუჩქნარით გადაზრდა ემუქრება. ფრინველებს ბოტულიზმიც აზიანებს, ზოგ ადგილას კი კვერცხებსა და ბარტყებს გაველურებული ამერიკული წაულა ანადგურებს. სახეობა ბერნის კონვენციის II დანართშია და აფრიკა-ევრაზიის გადამფრენი წყლის ფრინველების დაცვის შეთანხმებაც მასზე ვრცელდება. საქართველოშიც ის საჭიროებს ნაკლებ ზრუნვას (LC, 2021), რიცხვი კი სტაბილურია.
დაკავშირებული გიდები
გააგრძელეთ თემატური გვერდებით
კითხვები
ხშირად დასმული კითხვები
მოკლე პასუხები საყელოიანი წინტალასთან დაკავშირებულ ყველაზე მნიშვნელოვან კითხვებზე.
დიახ. 2024 წლის ქართულ ჩამონათვალში ის მობინადრე მობუდარ, გადამფრენ და მოზამთრე ფრინველად არის აღნიშნული. ყველაზე ხშირად აგვისტოსა და სექტემბერში ჩანს, შემოდგომის გადაფრენისას.
ყველაზე მეტი ჩანაწერი აჭარიდანაა, ბათუმის სანაპიროდან და ჭოროხის დელტიდან. ზღვისპირეთში ის ფოთთან, გრიგოლეთთან და ინკითის ტბაზეც ჩანს, შიდა წყლებიდან კი ყველაზე ხშირად კუმისის ტბაზე და ნადარბაზევის ტბაზე.
ფეხებით და თვალით. საყელოიან წინტალას ნარინჯისფერი ფეხები და შავწვერიანი ნარინჯისფერი ნისკარტი აქვს, თვალის გარშემო კი ყვითელი რგოლი არ უჩანს. მცირე წინტალა ცოტა პატარაა, ნისკარტი შავი აქვს და თვალის ყვითელი რგოლი ახლოდან კარგად ჩანს.
სიგრძე 17–19,5 სმ-ია, გაშლილი ფრთები 35–41 სმ. მცირე წინტალაზე ცოტა დიდია: მისი სიგრძე დაახლოებით 15 სმ-ია.
ბუდის დასაცავად. მტაცებელი ან ადამიანი ბუდეს თუ მიუახლოვდება, ზრდასრული ფრინველი ფოსოდან შორდება, ყვირის და ფრთამოტეხილობას იმიტირებს, რომ ყურადღება თავისკენ გადაიტანოს. თუ ასე იქცევა, ბუდე ან ბარტყები ახლოსაა და ადგილს უნდა გაეცალოთ.
ძირითადად მწერებს, წვრილ კიბოსნაირებს, ჭიებს და მოლუსკებს, რომლებსაც ნაპირზე და ლამიან ადგილებში თვალით ეძებს. დღისითაც იკვებება და ღამითაც, ზოგჯერ კი ფეხს აკანკალებს, რომ ნადავლი ზედაპირზე ამოიყვანოს.
ადამიანისთვის უვნებელია. მსოფლიოშიც და საქართველოშიც ის საჭიროებს ნაკლებ ზრუნვას (LC), რიცხვი კი სტაბილურია. სახეობა ბერნის კონვენციის II დანართშია. დაშავებულ ფრინველს თუ იპოვით, დარეკეთ 112-ზე.
წყაროები
რას ეყრდნობა პროფილი
სახეობების პროფილები შედგენილია რეცენზირებული ლიტერატურისა და აღიარებული ბიომრავალფეროვნების მონაცემთა ბაზების საფუძველზე და განახლდება ახალი ტაქსონომიური და კონსერვაციის მონაცემების გამოჩენისას.
მოამზადა Reptiles.ge-ის რედაქციამ, აქ ჩამოთვლილი წყაროების მიხედვით.
