პრანწია
Vanellus vanellus
Anna Golubeva · Sergiev Posad district
მთავარი მონაცემები
- ზომა
- 28–33 სმ, ფრთები 67–87 სმ; 128–330 გ
- კვება
- მწერები, ჭიაყელები, ლოკოკინები, ობობები
- სტატუსი საქართველოში
- მობუდარი, გადამფრენი და მოზამთრე
- დაფიქსირებული რეგიონები
- ქვემო ქართლი; შიდა ქართლი; კახეთი
- ჰაბიტატი
- ნესტიანი მდელოები, ტბების ნაპირები, მინდვრები
- ოჯახი
- Charadriidae
- დაცვა
- მსოფლიოში NT (2025); საქართველოში NT (2024)
პრანწიას თავზე გრძელი, წვრილი ქოჩორი აქვს, რომელიც უკან არის გადაწეული, ზურგი კი მზეზე მწვანედ უელავს. 28–33 სმ სიგრძისაა, გაშლილი ფრთებით 67–87 სმ, წონით 128–330 გ. ფრთები ფართო და მომრგვალო აქვს, ფეხები კი სხვა პრანწიებზე მოკლე. ქვემოდან თეთრია, მკერდი შავი. ადამიანისთვის საშიში არ არის. თუ ნესტიან მდელოზე ან ტბის ნაპირზე ქოჩორიან შავ-თეთრ ფრინველს ხედავთ და ხმამაღალ „პი-ვიტ“ ძახილს გაიგებთ, დიდი ალბათობით პრანწიაა. 2024 წლის ქართულ ჩამონათვალში ის მობუდარ, გადამფრენ და მოზამთრე ფრინველად არის აღნიშნული. საქართველოში თითქმის მთელი წელი ჩანს, ყველაზე ხშირად აპრილსა და მაისში. ყველაზე მეტი ჩანაწერი კუმისის ტბიდან და ნადარბაზევის ტბიდანაა. მსოფლიოშიც და საქართველოშიც ის საფრთხესთან ახლოსაა (NT): მისი რიცხვი მცირდება.
ამოცნობა
როგორ ამოვიცნოთ პრანწია
ზემოდან მუქი, მწვანედ მოელვარეა, ქვემოდან თეთრი, მკერდზე ფართო შავი ზოლით. მთავარი ნიშანი თავზე გრძელი, უკან გადაწეული ქოჩორია. ფრენისას ფართო, მომრგვალო ფრთებით ნელა და ტალღისებურად იქნევს და ზემოდან შავად, ქვემოდან კი შავ-თეთრად ჩანს.
მამალს გრძელი ქოჩორი, შავი თხემი, ყელი და მკერდი აქვს, სახე კი თეთრი. დედალსა და ახალგაზრდებს ქოჩორი უფრო მოკლე აქვთ და თავზე ნახატი ნაკლებად მკვეთრი, სხვა მხრივ კი ბუმბულით ძალიან ჰგვანან მამალს.
სიგრძე 28–33 სმ-ია, გაშლილი ფრთები 67–87 სმ, წონა 128–330 გ. ფრთები ფართო და ბოლოში მომრგვალოა, რაც მას სხვა წინტალებისგან ფრენაშიც გამოარჩევს. ფეხები ყველა პრანწიაზე მოკლე აქვს.
ბუდობისას ხმაურიანია. მამალი ჰაერში გიჟურ, ყირამალა ფრენას ასრულებს და თან განუწყვეტლივ ყვირის. ჩვეულებრივი ძახილი ხმამაღალი, წკრიალა „პი-ვიტ“-ია, ზოგჯერ კნავილის მსგავს ხმებსაც გამოსცემს.
ფერი
ფერები პირობითადაა ნაჩვენები. მხოლოდ ფერით სახეობას ნუ განსაზღვრავთ.
ბუდობს ნესტიან ბუნებრივ მდელოებსა და სათიბებზე, სადაც ბალახი დაბალია და ზოგან შიშველი მიწა მოჩანს, ძირითადად 1000 მ-მდე. ბუდობს ჭაობიან ადგილებსა და სახნავ მინდვრებზეც. ზამთარში დიდ ღია საძოვრებზე, ნესტიან მინდვრებზე, ნაწვერალებსა და ხნულებზე, მდინარეებისა და ტბების ნაპირებზე, ჭაობებსა და შესართავებში იკვებება. მთელ არეალში 2200 მ-მდე გვხვდება. საქართველოში ყველაზე მეტი ჩანაწერი ქვემო ქართლიდანაა, კუმისის ტბიდან: თებერვლიდან დეკემბრამდე, თითქმის ყველა სეზონზე. იქვეა ჩანაწერები გარდაბნის მუნიციპალიტეტიდან, რუსთავიდან და წალკის მუნიციპალიტეტიდან. შიდა ქართლში ძირითადად ნადარბაზევის ტბასთან ნახეს, თებერვლიდან ოქტომბრამდე, ივნისში კი ქარელის მუნიციპალიტეტშიც. კახეთში საგარეჯოს მუნიციპალიტეტში მაის–ივნისში ჩანს, ნოემბერში კი სიღნაღის მუნიციპალიტეტში ნახეს. ცალკეული ჩანაწერებია ჯავახეთში, ახალქალაქის მუნიციპალიტეტსა და ბუღდაშენის ტბასთან, ბათუმთან და ჭოროხის დელტაში, ასევე თბილისში.
პრანწიას რუკა iNaturalist-ის საჯარო დაკვირვებებს აერთიანებს. რეგიონები აღებულია ჩანაწერების რეგიონული ცხრილიდან, ხოლო სტატუსი ერთმანეთისგან გამოყოფს საკმარისი ჩანაწერების მქონე რეგიონებსა და რეგიონებს, სადაც ჩანაწერები ცოტაა. ჩანაწერების რაოდენობა დაკვირვების ინტენსივობას ასახავს და პოპულაციის სიმჭიდროვედ არ უნდა განვიხილოთ. საკმარისი ჩანაწერები სამ რეგიონშია: ქვემო ქართლი, შიდა ქართლი და კახეთი.
მონაცემები: Reptiles.ge + iNaturalist · მეთოდოლოგია
- საველე ჩანაწერი
- რამდენიმე ჩანაწერი ერთ ადგილას
- ფოტოჩანაწერი
- ჩანაწერების მქონე რეგიონი
ძირითადად მწერებითა და სხვა წვრილი უხერხემლოებით იკვებება. ჭამს ხოჭოებს, ჭიანჭველებს, ბუზებს, ჭრიჭინებსა და კალიებს, ნემსიყლაპიებს, ერთდღიურებს, პეპლებს და მათ მატლებს, ასევე ობობებს, ლოკოკინებსა და ჭიაყელებს, ზოგჯერ ბაყაყებსაც. ჭიაყელების ამოსაყვანად მიწას ფეხს ურტყამს. მთვარიან ღამეებში ღამითაც იკვებება. ხშირად ტბის თოლიებთან ერთად იკვებება: თოლიები ხანდახან ნადავლს ართმევენ, მაგრამ მტაცებლებისგანაც იცავენ.
არეალის უმეტეს ნაწილში გადამფრენია, თუმცა დასავლეთ ევროპის დაბლობებზე ზოგი ფრინველი ადგილზე რჩება. ძირითადად დღისით მიფრინავს, ხშირად დიდ გუნდებად. იზამთრებს დასავლეთ ევროპიდან და ჩრდილოეთ აფრიკიდან ახლო აღმოსავლეთამდე, ჩრდილოეთ ინდოეთამდე, სამხრეთ-აღმოსავლეთ ჩინეთამდე და სამხრეთ იაპონიამდე. ზამთარში ღია მინდვრებსა და ლამიან ნაპირებზე დიდ გუნდებს ქმნის. საქართველოში ჩანაწერები იანვრის გარდა ყველა თვიდანაა. ბუდობს აპრილიდან ივლისამდე, ცალკეული წყვილებით, თუმცა კარგ ადგილას წყვილები ერთმანეთთან ახლოსაც ბუდობენ. ბუდე დაბალ ბალახში მიწაზე ამოთხრილი ზედაპირული ფოსოა. დედალი 3–4 კვერცხს დებს. ბუდესა და ბარტყებს მშობლები ყველა მოსულისგან თავგამოდებით იცავენ, ცხენებისა და ძროხებისგანაც კი, ჭაობის ძელქორს კი ჰაერში დასდევენ.
მსოფლიოში პრანწია საფრთხესთან ახლოსაა (NT, 2025; კრიტერიუმები A2bce+3bce+4bce). 2021 წლის შეფასებით ზრდასრული ფრინველების რიცხვი 4 300 000–7 000 000-ია და მცირდება: სამ თაობაში, დაახლოებით 18 წელიწადში, მსოფლიოში 20–29%-ით. ევროპაში კლება 30%-ს აღემატება, განსაკუთრებით დასავლეთში, და იქ სახეობა მოწყვლადად (VU, 2021) არის შეფასებული. მთავარი საფრთხეებია ბუდობის ადგილების დაკარგვა და გაუარესება სოფლის მეურნეობის ინტენსიფიკაციის გამო, ჭაობების დაშრობა, ბუდეებისა და ბარტყების დატაცება მტაცებლების მიერ და ბუდეების განადგურება გაზაფხულის ხვნისას. ზოგ ქვეყანაში მასზე ნადირობენ, საფრთხეა ბოტულიზმი და ფრინველის გრიპიც. მეზობელ სომხეთშიც მისი რიცხვი და ბუდობის ადგილები შემცირდა. სახეობა ბონის კონვენციის II დანართსა და ბერნის კონვენციის III დანართშია. 2024 წლის ქართულ ჩამონათვალში საქართველოშიც ის საფრთხესთან ახლოსაა (NT).
დაკავშირებული გიდები
გააგრძელეთ თემატური გვერდებით
კითხვები
ხშირად დასმული კითხვები
მოკლე პასუხები პრანწიასთან დაკავშირებულ ყველაზე მნიშვნელოვან კითხვებზე.
დიახ. 2024 წლის ქართულ ჩამონათვალში ის მობუდარ, გადამფრენ და მოზამთრე ფრინველად არის აღნიშნული. ჩანაწერები იანვრის გარდა ყველა თვიდანაა, ყველაზე მეტი აპრილსა და მაისში.
ყველაზე მეტი ჩანაწერი კუმისის ტბიდანაა, ქვემო ქართლში, შემდეგ ნადარბაზევის ტბიდან შიდა ქართლში. კახეთში საგარეჯოს მუნიციპალიტეტში ჩანს. ეძებეთ ტბების ნაპირებსა და ნესტიან მდელოებზე.
თავზე გრძელი, უკან გადაწეული ქოჩორით. ზემოდან მუქია და მწვანედ უელავს, ქვემოდან თეთრია, მკერდი კი შავი. ფართო, მომრგვალო ფრთებით ნელა დაფრინავს და ხმამაღლა იძახის „პი-ვიტ“.
სიგრძე 28–33 სმ-ია, გაშლილი ფრთები 67–87 სმ, წონა 128–330 გ. ფრთები ფართო და მომრგვალო აქვს, ფეხები კი სხვა პრანწიებზე მოკლე.
ძირითადად მწერებს და მათ მატლებს, ასევე ჭიაყელებს, ლოკოკინებსა და ობობებს. ჭიაყელების ამოსაყვანად მიწას ფეხს ურტყამს. მთვარიან ღამეებში ღამითაც იკვებება.
ბუდობს აპრილიდან ივლისამდე, დაბალბალახიან ნესტიან მდელოებსა და მინდვრებზე. ბუდე მიწაზე ამოთხრილი ფოსოა, რომელშიც დედალი 3–4 კვერცხს დებს. მშობლები ბუდეს ყველა მოსულისგან იცავენ, ცხენებისა და ძროხებისგანაც კი.
ადამიანისთვის უვნებელია. მსოფლიოშიც და საქართველოშიც საფრთხესთან ახლოსაა (NT), რადგან მისი რიცხვი მცირდება. ძირითადი მიზეზებია მდელოებისა და ჭაობების დაკარგვა, ინტენსიური სოფლის მეურნეობა და ბუდეების დატაცება. დაშავებულ ფრინველზე დაურეკეთ 112-ს ან გარემოს დაცვის სამსახურს.
წყაროები
რას ეყრდნობა პროფილი
სახეობების პროფილები შედგენილია რეცენზირებული ლიტერატურისა და აღიარებული ბიომრავალფეროვნების მონაცემთა ბაზების საფუძველზე და განახლდება ახალი ტაქსონომიური და კონსერვაციის მონაცემების გამოჩენისას.
მოამზადა Reptiles.ge-ის რედაქციამ, აქ ჩამოთვლილი წყაროების მიხედვით.
