სამთითა თოლია
Rissa tridactyla
Gonzalo Mucientes Sandoval · Aberdeenshire
მთავარი მონაცემები
- ზომა
- 37–41 სმ, ფრთები 91–105 სმ; 305–525 გ
- კვება
- პატარა ზღვის თევზი, კალმარები, კიბოსნაირები
- სტატუსი საქართველოში
- ზამთრის სტუმარი, ცოტა ჩანაწერით
- დაფიქსირებული რეგიონები
- სამეგრელო-ზემო სვანეთი; აჭარა; თბილისი
- ჰაბიტატი
- ღია ზღვა; ბუდობს ზღვისპირა კლდეებზე
- ოჯახი
- Laridae
- დაცვა
- მსოფლიოში VU (2018); საქართველოში VU (2021)
სამთითა თოლია (Rissa tridactyla) თოლიებს შორის ყველაზე მეტად ღია ზღვასთანაა დაკავშირებული: ბუდობის გარეთ თითქმის მთელ დროს ზღვაზე, ნაპირიდან შორს ატარებს. სიგრძე 37–41 სმ-ია, გაშლილი ფრთები 91–105 სმ, წონა 305–525 გ. ბუდობს ჩრდილოეთ ატლანტიკისა და ჩრდილოეთ წყნარი ოკეანის ციცაბო ზღვისპირა კლდეებზე, უზარმაზარ კოლონიებად. ადამიანისთვის საშიში არ არის. მსოფლიოში მოწყვლადია (VU): ბოლო სამ თაობაში მისი რიცხვი 30–49%-ით შემცირდა. საქართველოში ზამთრის სტუმარია, მაგრამ 2014–2024 წლებში მხოლოდ რამდენიმე ჩანაწერია, სამეგრელოს, აჭარისა და თბილისის. თუ ზამთარში ზღვისპირას შავფეხება, პატარა თოლიას შეამჩნევთ, მისი ფოტო ძალიან ღირებულია.
ამოცნობა
როგორ ამოვიცნოთ სამთითა თოლია
საშუალო ზომის, მოხდენილი თოლიაა მრგვალი თავით, პატარა ყვითელი ნისკარტითა და გრძელი, ვიწრო ფრთებით. ზურგი და ფრთები ნაცრისფერია, ფრთის წვერები სუფთა შავი, თეთრი ლაქების გარეშე. ფეხები მოკლე და შავია.

ზრდასრულს თეთრი თავი და სხეული აქვს, ნაცრისფერი ზურგი და ფრთები. ფრთის წვერები ისეთი შავია, თითქოს მელანში ამოავლესო, და თეთრი ლაქები არ აქვს. ფეხები შავია, ნისკარტი ყვითელი, პირის შიგნით კი მკვეთრი წითელია.
უკანა თითი ძალიან პატარა აქვს ან საერთოდ არ აქვს, ამიტომ სამთითაა. ზამთარში თვალს უკან მუქი ნაცრისფერი ლაქა უჩნდება, კეფაზე ნაცრისფერი საყელო, ნისკარტი კი მოზეთისხილისფრო ხდება.
ახალგაზრდას ფრთებზე შავი „W“ ასო აქვს გამოსახული, კისერზე შავი საყელო, კუდის ბოლოს შავი ზოლი და შავი ნისკარტი. ზრდასრულის შეფერილობას ოთხ წელიწადში იღებს. ვეჟანი თოლია ზომით მსგავსია, მაგრამ ფეხები შავი არ აქვს, ფრთის შავ წვერებზე კი თეთრი ლაქები აქვს. ახალგაზრდა პატარა თოლიასაც ჰგავს, ამიტომ ფრთის ნახატს კარგად დააკვირდით.
ფერი
ფერები პირობითადაა ნაჩვენები. მხოლოდ ფერით სახეობას ნუ განსაზღვრავთ.
რომელ სახეობებს ჰგავს
ბუდობს მაღალ, ციცაბო ზღვისპირა კლდეებზე, ვიწრო კარნიზებზე, ახლოს მტკნარ წყალთან. ზოგჯერ შენობებზე, ხიდებსა და ნავმისადგომებზეც ბუდობს: ინგლისში, მდინარე ტაინზე, 2020 წელს შენობებზე 1639 წყვილი ბუდობდა. ზამთარში ღია ზღვაში დადის, ხშირად ნაპირიდან თვალსაწიერის მიღმა, ატლანტიკაში სარგასოს ზღვამდე და დასავლეთ აფრიკამდე, წყნარ ოკეანეში კი აღმოსავლეთ ჩინეთის ზღვამდე და მექსიკამდე. ხმელეთის სიღრმეში იშვიათად შედის, მაგრამ ზოგჯერ ცენტრალურ აზიაშიც შემოფრენილა, ზღვიდან ათას კილომეტრზე მეტ მანძილზე. საქართველოში ცოტა ჩანაწერია. 2014 წლის თებერვალსა და 2018 წლის სექტემბერში სამეგრელო-ზემო სვანეთის სანაპიროზე ნახეს, 2023 წლის დეკემბერში აჭარაში, ჭოროხის დელტასთან, ორი ფრინველი, 2024 წლის ნოემბერში კი ერთი თბილისში.
ჩანაწერები ჯერ არ გვაქვს
ამ სახეობის დადასტურებული დაკვირვება ატლასში ჯერ არ არის, ამიტომ არ ვიცით, საქართველოს რომელ რეგიონებში გვხვდება.
გაგვიზიარე დაკვირვებანახე ეს სახეობა? ფოტო და ადგილი საკმარისია.
ძირითადად თევზით იკვებება, განსაკუთრებით ქვიშის გველთევზებით (Ammodytes) და მსგავსი პატარა, გუნდად მოცურავე თევზით. ჭამს კალმარებს, კრევეტებს, ზღვის ჭიებსა და პლანქტონურ კიბოსნაირებსაც. საკვებს წყლის ზედაპირიდან იღებს: ფრენისას ან წყალზე მჯდომი, ზოგჯერ ჰაერში გაჩერდება და თავით ეშვება. ვეშაპებს მისდევს, რადგან ისინი თევზს ზედაპირზე ამოყრიან, და თევზსაჭერი გემების ნარჩენებზეც იკრიბება. ტყვეობაში მტკნარ წყალს არ სვამს, მლაშე წყალს კი ხალისით სვამს.
სრულად გადამფრენი ფრინველია. კოლონიებს ივლის-აგვისტოში ტოვებს და ზღვაზე გადის, უკან იანვრიდან ბრუნდება. ბუდობის გარეთ, ჩვეულებრივ, მარტო ან წყვილად ჩანს, ზოგჯერ პატარა გუნდებად. ფრენა მსუბუქი და მოქნილია, სწრაფი ფრთის მოქნევით. სახელი ინგლისურად ხმის მიხედვით აქვს: გრძელი „კიტი-უეიკ“. ბუდობს უზარმაზარ კოლონიებად, ზოგჯერ 100 000 წყვილზე მეტი, მაისის შუა რიცხვებიდან ივნისის შუამდე. წყვილი მონოგამიურია, ბუდეს ორივე მშობელი აკეთებს ტალახის, ბალახისა და ზღვის მცენარეებისგან ვიწრო კარნიზზე. დებს 1–2, იშვიათად 3 კვერცხს, რომელსაც ორივე მშობელი საშუალოდ 27 დღე კრუხობს. ბარტყები ბუდეს არ ტოვებენ, უფროსი ბარტყი ზოგჯერ უმცროსს კლავს. ფრენას 34–58 დღისანი იწყებენ, სქესობრივად კი 4–5 წლისანი მწიფდებიან.
მსოფლიოში სამთითა თოლია მოწყვლადია (VU, 2018). მსოფლიოში დაახლოებით 14,6–15,7 მილიონი ფრინველია, ევროპაში 1,73–2,2 მილიონი წყვილი ბუდობს. 1975 წლიდან რიცხვი დაახლოებით 40%-ით შემცირდა, ბოლო სამ თაობაში (39 წელი) კი 30–49%-ით, და კლება გრძელდება. მთავარი მიზეზია კლიმატის ცვლილებით გამოწვეული ცვლილებები ატლანტიკაში, რამაც საკვები თევზი შეამცირა. 2004 წელს შეტლანდის კუნძულებზე ქვიშის გველთევზების მარაგის დაცემის გამო სამთითა თოლიებმა ბარტყები თითქმის ვერ გამოზარდეს. აზიანებს ნავთობით დაბინძურება, ზოგ თევზჭერაში გაბმა და ფრინველის გრიპის საფრთხე. მასზე ვრცელდება AEWA-ს შეთანხმება. საქართველოს 2021 წლის რეგიონული შეფასებითაც მოწყვლადია (VU), რიცხვი კი მცირდება.
დაკავშირებული გიდები
გააგრძელეთ თემატური გვერდებით
კითხვები
ხშირად დასმული კითხვები
მოკლე პასუხები სამთითა თოლიასთან დაკავშირებულ ყველაზე მნიშვნელოვან კითხვებზე.
დიახ, ზამთრის სტუმრად, მაგრამ ჩანაწერები ცოტაა. 2014–2024 წლებში მხოლოდ რამდენიმე ჩანაწერია, სექტემბრიდან თებერვლამდე. საქართველოში არ ბუდობს: მისი საბუდარი ადგილები ჩრდილოეთის ზღვების კლდეებზეა.
ყველაზე სავარაუდოა შავი ზღვის სანაპიროზე. ის სამეგრელო-ზემო სვანეთის სანაპიროზე და აჭარაში, ჭოროხის დელტასთან ნახეს. 2024 წლის ნოემბერში ერთი ფრინველი თბილისშიც დაფიქსირდა.
ზრდასრულს შავი ფეხები, ყვითელი ნისკარტი და სუფთა შავი ფრთის წვერები აქვს, თეთრი ლაქების გარეშე. ახალგაზრდას ფრთებზე შავი „W“ ნახატი და კისერზე შავი საყელო აქვს. ვეჟანი თოლიისგან ფეხების ფერით და ფრთის წვერებით გაარჩევთ.
სიგრძე 37–41 სმ-ია, გაშლილი ფრთები 91–105 სმ, წონა 305–525 გ. ზომით ვეჟან თოლიას უახლოვდება და დიდ თოლიებზე ბევრად პატარაა.
ძირითადად პატარა ზღვის თევზს, ასევე კალმარებს, კრევეტებსა და პლანქტონურ კიბოსნაირებს. საკვებს წყლის ზედაპირიდან იღებს, ფრენისას ან წყალზე მჯდომი. ნაგავსაყრელებზე, სხვა თოლიებისგან განსხვავებით, არ იკვებება.
ადამიანისთვის უვნებელია. მსოფლიოში მოწყვლადია (VU, 2018), რადგან ბოლო ათწლეულებში რიცხვი სწრაფად შემცირდა. საქართველოს 2021 წლის შეფასებითაც მოწყვლადია (VU).
წყაროები
რას ეყრდნობა პროფილი
სახეობების პროფილები შედგენილია რეცენზირებული ლიტერატურისა და აღიარებული ბიომრავალფეროვნების მონაცემთა ბაზების საფუძველზე და განახლდება ახალი ტაქსონომიური და კონსერვაციის მონაცემების გამოჩენისას.
მოამზადა Reptiles.ge-ის რედაქციამ, აქ ჩამოთვლილი წყაროების მიხედვით.






















