Corvus corax
ზაური ხაჩიძე · ბორჯომ-ხარაგაულის ეროვნული პარკისაქართველოს ველში
ყორანი (Corvus corax), რომელსაც ინგლისურად Northern Raven ან Common Raven ჰქვია, საქართველოში ყორნისებრ ფრინველებს შორის ყველაზე დიდია, მსოფლიოში კი ბეღურასნაირ ფრინველებს შორის ერთ-ერთი უმძიმესი. 2024 წლის საქართველოს ფრინველების ჩამონათვალის მიხედვით, ის საქართველოში ბუდობს და აქ მთელი წლის განმავლობაში რჩება. მისი საქართველოში ყოფნა ფოტოთიც დასტურდება. ამავე ჩამონათვალში მის ქვესახეობად C. c. corax არის მითითებული. ყორნის სიგრძე, ზოგადად, დაახლოებით 54–71 სმ-ია, ფრთების გაშლა კი დაახლოებით 116–153 სმ. ადამიანისთვის საფრთხეს არ წარმოადგენს. როგორც მსოფლიოში, ისე საქართველოში მისი გადაშენების საფრთხე დაბლად არის შეფასებული.
ამოცნობა
ძალიან დიდი შავი ყორნისებრი ფრინველია. აქვს მსხვილი ნისკარტი და ყელზე აფოფრილი ბუმბული. ფრენისას მისი კუდი სოლის ფორმისაა. დაბალი, ყრანტალის მსგავსი ხმა აქვს. საქართველოში მას ზომისა და ფერის მიხედვით ყველაზე ხშირად რუხ ყვავში ერევათ, მთაში კი — ყორნისებრ ფრინველებში, რომლებსაც წითელი ან ყვითელი ნისკარტი აქვთ.
ზომა და ფორმა: სახეობის სიგრძე დაახლოებით 54–71 სმ-ია, ფრთების გაშლა კი დაახლოებით 116–153 სმ. რუხ ყვავსა და ჭილყვავზე გაცილებით მძიმეა და ნისკარტიც გაცილებით დიდი აქვს. ფრენისას მისი კუდი სოლის ან რომბის ფორმისაა და სწორი კიდე არ აქვს. ხშირად ფრთების ქნევის გარეშე მიფრინავს. ამ გვერდზე საქართველოში გაზომილი ფრინველების ცალკე მონაცემები არ არის მოცემული.
ზრდასრულ ფრინველს მბზინავი შავი ბუმბული აქვს, რომელსაც კარგ განათებაში ლურჯი ან იასამნისფერი ელფერი დაჰკრავს. ყელზე ბუმბული გრძელი და წვეტიანია. ნისკარტი მსხვილი და ოდნავ მოხრილია, მის ძირს კი ჯაგრის მსგავსი ბუმბული ფარავს. ახალგაზრდა ფრინველი უფრო მქრქალია; ძალიან ახალგაზრდას ნისკარტის კუთხეები ვარდისფერი აქვს. ბუნებაში მამრი და მდედრი გარეგნულად ერთნაირად გამოიყურებიან.
რუხი ყვავი (Corvus cornix) 2024 წლის ჩამონათვალის მიხედვით მთელი წლის განმავლობაში ბინადრობს. მას რუხი ტანი, შავი თავი, ფრთები და კუდი აქვს — მთლიანად შავი არ არის. ამავე ჩამონათვალში ჭილყვავიც (Corvus frugilegus) დადასტურებულია: მისი ნაწილი აქ მთელი წლის განმავლობაში ბინადრობს, ნაწილი კი გადაფრენისას ან ზამთარში გვხვდება. ზრდასრულ ჭილყვავს ნისკარტის ძირთან სახე რუხი და უბუმბულო აქვს, თავზე კი უფრო წვეტიანი ქოჩორი. მისი კუდი მკვეთრად სოლის ფორმის არ არის. წითელნისკარტა და ყვითელნისკარტა ყორნები (Pyrrhocorax pyrrhocorax, P. graculus) უფრო პატარა, მაღალმთიან ადგილებში მცხოვრები ყორნისებრი ფრინველებია. მათ წვრილი, მოხრილი წითელი ან ყვითელი ნისკარტი აქვთ, არა შავი. შავი ყვავი (Corvus corone) 2024 წლის ქართულ ჩამონათვალში დადასტურებულ სახეობად არ არის მითითებული. ყველა შავი ყორნისებრი ყორანი არ არის. ამ მსგავს სახეობებს ატლასში ცალკე გვერდები ჯერ არ აქვს.
ჩვეულებრივი შეხვედრისას ადამიანისთვის უვნებელია. კავკასიის კლდეებზე მოლივლივე დიდი შავი ფრინველი, რომელიც დაბალი, ხრინწიანი ხმით ჩხავის და სოლის ფორმის კუდი აქვს, ჩვეულებრივ ეს სახეობაა.
ამ გვერდზე მუნიციპალიტეტები რუკაზე ფერებით არ არის მონიშნული. 2024 წლის ჩამონათვალი ადასტურებს, რომ ეს სახეობა საქართველოში მთელი წლის განმავლობაში ბინადრობს, თუმცა რეგიონების მიხედვით დაფიქსირებული ადგილების სიას არ იძლევა. ამიტომ ნუ ჩათვლით, რომ ის ყველა დასახლებაში ან ყველა ალპურ ქედზე ერთნაირად გვხვდება. სახეობა ბინადრობს კლდეებში, ღია მთებში, ტყის პირას, მდინარის ხეობებსა და სოფლის გარემოში, სადაც სხვადასხვა სახის მიწები ერთმანეთს ენაცვლება. ბუდეს ხშირად კლდეზე ან მაღალ ხეზე იკეთებს, ზოგჯერ კი მაღალ ნაგებობაზეც. ქართული ლექსიკონის ჩანაწერის მიხედვით, საქართველოში ის ფართოდაა გავრცელებული, უფრო მრავლად გვხვდება ტყის ზედა საზღვართან და დაახლოებით 2 500 მ სიმაღლემდე; საკვების საძებნელად უფრო მაღლაც ადის. ეს სხვა ცნობებზე დაყრდნობილი შეჯამებაა და არა ამ გვერდისთვის ჩატარებული ახალი დაკვირვება ბუნებაში. შეხვედრის ადგილებად დასახელებულია დიდი კავკასიონის ფრინველებზე დაკვირვების ადგილები ყაზბეგის მიდამოებში, სვანეთი (მათ შორის 2016 წლის მესტიის ფოტოგალერეის ჩანაწერი) და თუშეთის ეროვნული პარკი (რეგიონულ ჩამონათვალებში). ეს ცნობები ტურის სიებიდან, დაცული ტერიტორიების ჩამონათვალებიდან და ფოტოების გადაღების ადგილებიდან მოდის; ისინი ქვეყნის სრულ რუკას არ ქმნის. ქალაქის მჭიდროდ დასახლებული ცენტრი მისთვის ნაკლებად ხელსაყრელი გარემოა, ვიდრე კლდეები, ხეობები და მთის საძოვრები.
ამ გვერდზე საქართველოში მისი კვების შესახებ ცალკე კვლევა არ არის მოყვანილი. სხვა ადგილებში, სადაც ბინადრობს, ჭამს იმას, რასაც იპოვის: ლეშს, პატარა ძუძუმწოვრებს, ფრინველებსა და მათ კვერცხებს, ხერხემლის არმქონე ცხოველებს, მცენარეების ნაყოფსა და ადამიანის ნარჩენებს. შეიძლება სუსტი ან მომაკვდავი ცხოველიც შეჭამოს, მაგრამ დიდ ცხოველებზე ჩვეულებრივ არ ნადირობს. მოწამლულ სატყუარას ან ლეშს ნუ დადებთ. ადამიანის საკვებად არ ითვლება.
დაკავშირებული გიდები
კი. 2024 წლის საქართველოს ფრინველების ჩამონათვალის მიხედვით, ის საქართველოში მთელი წელი რჩება და აქვე ბუდობს. ეს მაღალი ხარისხის ფოტოებითაა დადასტურებული.
ხშირად გვხვდება კლდეებზე, მთის საძოვრებზე, ხეობებსა და ღია ადგილებში, ქალაქის მჭიდროდ დასახლებული ცენტრიდან მოშორებით. ნახსენებია ყაზბეგის მიდამოებში ფრინველებზე დაკვირვების მარშრუტები, სვანეთი (მათ შორის მესტიაში გადაღებული ფოტოები) და თუშეთის ეროვნული პარკის სიები. ამ გვერდზე ყველა მუნიციპალიტეტი რუკაზე არ არის ნაჩვენები.
ძალიან დიდი, შავი ყორნისებრი ფრინველია. აქვს მსხვილი ნისკარტი, ყელზე აჩეჩილი ბუმბული და დაბალი, ყრანტალა ხმა. ფრენისას კუდი სოლის ფორმისაა. რუხი ყვავი რუხ-შავია. ალპურ ყორნებს წითელი ან ყვითელი ნისკარტი აქვთ.
ამ სახეობის სიგრძე დაახლოებით 54–71 სმ-ია, ფრთების შლილი კი დაახლოებით 116–153 სმ. ამ გვერდზე საქართველოსთვის ცალკე გაზომვის მონაცემები არ არის.
მძორსა და მრავალგვარ ცხოველურ თუ მცენარეულ საკვებს. საქართველოში მისი კვება ამ გვერდზე ცალკე არ არის შესწავლილი.
2024 წლის ჩამონათვალის მიხედვით, იქ მთელი წელი ბინადრობს და ბუდობს. იმავე ჩამონათვალში იქ გავლით გადამფრენად არ არის მითითებული.
კი. 2024 წლის ჩამონათვალის მიხედვით, აქ ბუდობს და მთელი წლის განმავლობაში აქ რჩება.
ჩვეულებრივ, მასთან შეხვედრა უვნებელია. მსოფლიოში და 2024 წლის ეროვნულ ჩამონათვალში მისი სტატუსია LC — გადაშენების საფრთხე მცირეა. 2014 წლის წითელ ნუსხაში შეტანილი არ არის. ველური ფრინველი არ დაიჭიროთ და მოწამლული სატყუარა ნუ გამოიყენებთ.
წყაროები
სახეობების პროფილები შედგენილია რეცენზირებული ლიტერატურისა და აღიარებული ბიომრავალფეროვნების მონაცემთა ბაზების საფუძველზე და განახლდება ახალი ტაქსონომიური და კონსერვაციის მონაცემების გამოჩენისას.
მოამზადა Reptiles.ge-ის რედაქციამ, აქ ჩამოთვლილი წყაროების მიხედვით.
