ჩვეულებრივი თევზიყლაპია
Sterna hirundo
Daria Semenova · ფოთი, სამეგრელო საქართველოს ველში
მთავარი მონაცემები
- ზომა
- 31–35 სმ, ფრთები 77–98 სმ; 110–141 გ
- კვება
- წვრილი თევზი, კიბოსნაირები, მოლუსკები, მწერები
- სტატუსი საქართველოში
- მობინადრე მობუდარი, გადამფრენი, მოზამთრე
- დაფიქსირებული რეგიონები
- შიდა ქართლი; აჭარა; ქვემო ქართლი
- ჰაბიტატი
- ტბები, დიდი მდინარეები, ზღვის სანაპირო, კუნძულები
- ოჯახი
- Laridae
- დაცვა
- მსოფლიოში LC (2018); საქართველოში LC (2024)
ჩვეულებრივი თევზიყლაპია თევზს ჰაერიდან, თავდაყირა ჩაყვინთვით იჭერს: წყლის თავზე ნისკარტჩაღუნული დაფრინავს, ზოგჯერ ერთ ადგილას ჰაერში ჩერდება, მერე კი პირდაპირ წყალში ეშვება. 31–35 სმ სიგრძისაა, კუდის 6–9 სმ-იანი ჩანგლის ჩათვლით, გაშლილი ფრთებით 77–98 სმ, წონით 110–141 გ. ზემოდან ღია ნაცრისფერია, ქვემოდან თითქმის თეთრი, თავზე შავი ქუდი აქვს, ნისკარტი წითელია, შავი წვერით, ფეხები კი ნარინჯისფერ-წითელი. ადამიანისთვის საშიში არ არის. თუ ტბაზე ან ზღვის ნაპირზე წითელნისკარტა, შავქუდიან თევზიყლაპიას ხედავთ, რომელიც წყალში ეშვება, დიდი ალბათობით ჩვეულებრივი თევზიყლაპიაა. 2024 წლის ქართულ ჩამონათვალში ის მობინადრე მობუდარ, გადამფრენ და მოზამთრე ფრინველად არის აღნიშნული, თუმცა მისი სეზონურობა საქართველოში ბოლომდე გარკვეული არ არის. ჩანაწერები აპრილიდან სექტემბრამდეა, ყველაზე მეტი ივნისსა და სექტემბერში. ყველაზე ხშირად შიდა ქართლში, ნადარბაზევის ტბაზე, აჭარაში, ჭოროხის დელტაში, და ქვემო ქართლში ჩანს. მსოფლიოშიც და საქართველოშიც ის საჭიროებს ნაკლებ ზრუნვას (LC).
ამოცნობა
როგორ ამოვიცნოთ ჩვეულებრივი თევზიყლაპია
ზაფხულში ღია ნაცრისფერი ზურგი, თითქმის თეთრი მუცელი, შავი ქუდი, წითელი, შავწვერიანი ნისკარტი და ნარინჯისფერ-წითელი ფეხები აქვს. კუდი ღრმად ჩანგლიანია, მაგრამ მჯდომ ფრინველს დაკეცილი ფრთების ბოლოს არ სცილდება. ზამთარში შუბლი უთეთრდება, ნისკარტი კი შავდება.
ზაფხულის ბუმბულში ზემოდან ღია ნაცრისფერია, ქვემოდან ძალიან ღია ნაცრისფერი, თითქმის თეთრი. თავზე შავი ქუდი აქვს, ნისკარტი წითელია, შავი წვერით, ფეხები ნარინჯისფერ-წითელი. გავა და კუდი თეთრია. ზაფხულის მეორე ნახევარში ფრთაზე მუქი სოლი უჩნდება, რადგან ძველი ბუმბული ცვდება.
ზამთარში შუბლი და ქვედა ნაწილი უთეთრდება, ნისკარტი შავი ან შავი, წითელი ფუძით ხდება, ფეხები კი მუქი წითელი ან შავი. ფრთის წინა კიდეზე მუქი ზოლი უჩანს. ახალგაზრდებს შუბლი ჟანგისფერი აქვთ, ზურგი კი ჟანგისფერი, ყავისფერი და თეთრი ქერცლისებრი ნახატით.
ჭრელნისკარტა თევზიყლაპიისგან ადვილად გაარჩევთ: ის უფრო დიდია, 36–41 სმ, ნისკარტი შავი, ყვითელწვერიანი აქვს, ფეხები შავი და თავზე აბურძგნული ქოჩორი. ჩვეულებრივი თევზიყლაპიის ყველაზე ცნობილი ხმა გამაფრთხილებელი „კი-იარ“-ია, მახვილით პირველ მარცვალზე.
ფერი
ფერები პირობითადაა ნაჩვენები. მხოლოდ ფერით სახეობას ნუ განსაზღვრავთ.
თავის ნათესავებს შორის ყველაზე მრავალფეროვან ადგილებში ბუდობს. ბუდისთვის ირჩევს წყალთან ახლოს მდებარე ბრტყელ, ცოტა მცენარიან ადგილს: ქვიშიან ან ხრეშიან სანაპიროს, კუნძულს, ტბის ნაპირს, მდინარის ხრეშიან მეჩეჩს ან კარიერს. ადვილად ეჩვევა ხელოვნურ მცურავ პლატფორმებსაც. ბუდობს ზღვის დონიდან მაღალ მთებამდე, სომხეთში 2000 მ-მდე. ბუდობის გარეთ საკმარისია, რომ ახლოს თევზით მდიდარი წყალი იყოს და დასაჯდომი ადგილი, ნაპირი, ბოძი თუ ნავმისადგომი. საქართველოში ყველაზე მეტი ჩანაწერი შიდა ქართლიდანაა, ნადარბაზევის ტბიდან და გორის მუნიციპალიტეტიდან, მაისიდან ივლისამდე. აჭარაში ძირითადად ჭოროხის დელტაში და ბათუმთან ჩანს, სექტემბერში. ქვემო ქართლში ჩანაწერები რუსთავთან, გარდაბნის მუნიციპალიტეტიდან და კუმისის ტბიდანაა, აპრილიდან ივლისამდე. ცალკეული ჩანაწერებია ფოთისა და ხობის სანაპიროდან, დუშეთისა და მცხეთის მუნიციპალიტეტებიდან, ნინოწმინდის მუნიციპალიტეტიდან და თბილისიდან.
ჩვეულებრივი თევზიყლაპიას რუკა iNaturalist-ის საჯარო დაკვირვებებს აერთიანებს. რეგიონები აღებულია ჩანაწერების რეგიონული ცხრილიდან, ხოლო სტატუსი ერთმანეთისგან გამოყოფს საკმარისი ჩანაწერების მქონე რეგიონებსა და რეგიონებს, სადაც ჩანაწერები ცოტაა. ჩანაწერების რაოდენობა დაკვირვების ინტენსივობას ასახავს და პოპულაციის სიმჭიდროვედ არ უნდა განვიხილოთ. საკმარისი ჩანაწერები სამ რეგიონშია: შიდა ქართლი, აჭარა და ქვემო ქართლი.
მონაცემები: Reptiles.ge + iNaturalist · მეთოდოლოგია
- საველე ჩანაწერი
- რამდენიმე ჩანაწერი ერთ ადგილას
- ფოტოჩანაწერი
- ჩანაწერების მქონე რეგიონი
ძირითადად წვრილ თევზს ჭამს, რომელსაც ზღვაში, ტბებსა და დიდ მდინარეებში იჭერს. წყალში ჰაერიდან ეშვება და წამით ჩაყვინთავს, მაგრამ ღრმად არ ჩადის. ზოგ ადგილას მის საკვებში დიდ წილს იკავებს უხერხემლოებიც: ჭიები, წურბელები, მოლუსკები და კიბოსნაირები, კრევეტები. მტკნარ წყლებთან დიდ მწერებსაც იჭერს, ხოჭოებს და ღამის პეპლებს, ზოგჯერ ჰაერშიც. ხშირად გუნდებად ნადირობს, როცა თევზი ბევრია.
ძლიერი გადამფრენია. პალეარქტიკაში მობუდრები ბუდობის შემდეგ, აგვისტოდან ოქტომბრამდე, სამხრეთით მიფრინავენ და მარტსა თუ აპრილში ბრუნდებიან. ევროპის ფრინველები უმეტესად დასავლეთ და სამხრეთ აფრიკის სანაპიროებთან იზამთრებენ. შვედეთში ბუდეში დარგოლილი ერთი ფრინველი ხუთი თვის შემდეგ ახალ ზელანდიაში იპოვეს, დაახლოებით 25 000 კმ-ის მოშორებით. ბუდობს კოლონიებად, ჩვეულებრივ 2000 წყვილამდე, ზოგჯერ სხვა თევზიყლაპიებთან და ტბის თოლიებთან ერთად. ბუდე ქვიშაში ან ხრეშში ამოთხრილი ფოსოა, ხშირად ნაპოვნი ნარჩენებით ამოფენილი. კვერცხებს ძირითადად მაისის დასაწყისში დებს, ჩვეულებრივ 3-ს. ორივე მშობელი 21–22 დღე კრუხობს, ბარტყები კი 22–28 დღეში იწყებენ ფრენას. საკვებს ჩვეულებრივ კოლონიიდან 5–10 კმ-ში ეძებს, ზოგჯერ 15 კმ-მდეც მიდის. ბუდეს თავგამოდებით იცავს: ადამიანსა და ძაღლს თავზე დაესხმის, თუმცა იშვიათად ურტყამს და ბოლო წამს გვერდზე უხვევს. ველურ ბუნებაში ჩვეულებრივ 12 წელი ცოცხლობს, ევროპაში კი ყველაზე ხანდაზმული ფრინველი 33 წლის იყო.
მსოფლიოში ჩვეულებრივი თევზიყლაპია საჭიროებს ნაკლებ ზრუნვას (LC, 2018). 2015 წლის შეფასებით მისი რიცხვი დაახლოებით 1 600 000–3 600 000 ფრინველია. საერთო ტენდენცია გაურკვეველია: ევროპაში რიცხვი იზრდება, ჩრდილოეთ ამერიკაში კი 40 წელიწადში დაახლოებით 70%-ით შემცირდა. ბუდობისას მას საფრთხეს უქმნის ადამიანის შეშფოთება კოლონიებთან, მანქანებით, ნავებით, დასვენებით და ძაღლებით, ასევე წყლის დონის აწევა, რომელიც ბუდეებს ტბორავს. წარსულში მისი რიცხვი დიდად შეამცირა კვერცხების შეგროვებამ, ნადირობამ და ქუდებისთვის ბუმბულით ვაჭრობამ. ზოგ ადგილას, მაგალითად დასავლეთ აფრიკის ნაწილში, მასზე ნადირობა დღესაც სერიოზული პრობლემაა. სახეობაზე ვრცელდება აფრიკულ-ევრაზიული წყლის ფრინველების დაცვის შეთანხმება (AEWA). 2024 წლის ქართულ ჩამონათვალში საქართველოშიც ის საჭიროებს ნაკლებ ზრუნვას (LC).
Daria Semenova · Joey Devine · Nathaniel Sharp · tomo_m · Anna Shipilova · Zac Cota · ნიკიტა ტიუნოვი
დაკავშირებული გიდები
გააგრძელეთ თემატური გვერდებით
კითხვები
ხშირად დასმული კითხვები
მოკლე პასუხები ჩვეულებრივი თევზიყლაპიასთან დაკავშირებულ ყველაზე მნიშვნელოვან კითხვებზე.
დიახ. 2024 წლის ქართულ ჩამონათვალში ის მობინადრე მობუდარ, გადამფრენ და მოზამთრე ფრინველად არის აღნიშნული, თუმცა მისი სეზონურობა ბოლომდე გარკვეული არ არის. ჩანაწერები აპრილიდან სექტემბრამდეა, ყველაზე მეტი ივნისსა და სექტემბერში.
ყველაზე ხშირად ნადარბაზევის ტბაზე, მაისიდან ივლისამდე, და ჭოროხის დელტაში, სექტემბერში. ქვემო ქართლში ის ჩანს რუსთავთან, გარდაბნის მუნიციპალიტეტში და კუმისის ტბაზე. ეძებეთ ტბების, დიდი მდინარეებისა და ზღვის თავზე, სადაც წყალში ეშვება.
ზაფხულში ღია ნაცრისფერია, შავი ქუდით, წითელი, შავწვერიანი ნისკარტით და ნარინჯისფერ-წითელი ფეხებით. კუდი ღრმად ჩანგლიანია. ჭრელნისკარტა თევზიყლაპია უფრო დიდია, შავი, ყვითელწვერიანი ნისკარტით და შავი ფეხებით.
სიგრძე 31–35 სმ-ია, კუდის ჩანგლის ჩათვლით, გაშლილი ფრთები 77–98 სმ, წონა 110–141 გ.
ძირითადად წვრილ თევზს, რომელსაც ჰაერიდან წყალში ჩაყვინთვით იჭერს. ზოგ ადგილას ჭამს კრევეტებს, მოლუსკებს, ჭიებს და დიდ მწერებსაც.
კოლონიებად, წყალთან ახლოს, ბრტყელ, ცოტა მცენარიან ადგილას: ქვიშიან ან ხრეშიან ნაპირზე, კუნძულზე ან მცურავ პლატფორმაზე. ბუდე მიწაში ამოთხრილი ფოსოა. ჩვეულებრივ 3 კვერცხს დებს, ორივე მშობელი 21–22 დღე კრუხობს, ბარტყები 22–28 დღეში იწყებენ ფრენას.
ადამიანისთვის უვნებელია, თუმცა კოლონიასთან მისულს თავზე დაესხმის. მსოფლიოშიც და საქართველოშიც ის საჭიროებს ნაკლებ ზრუნვას (LC). საფრთხეს უქმნის შეშფოთება ბუდობის ადგილებთან და ბუდეების დატბორვა. დაშავებულ ფრინველზე დაურეკეთ 112-ს ან გარემოს დაცვის სამსახურს.
წყაროები
რას ეყრდნობა პროფილი
სახეობების პროფილები შედგენილია რეცენზირებული ლიტერატურისა და აღიარებული ბიომრავალფეროვნების მონაცემთა ბაზების საფუძველზე და განახლდება ახალი ტაქსონომიური და კონსერვაციის მონაცემების გამოჩენისას.
მოამზადა Reptiles.ge-ის რედაქციამ, აქ ჩამოთვლილი წყაროების მიხედვით.
