ჭრელნისკარტა თევზიყლაპია
Thalasseus sandvicensis
José Antonio Linage Espinosa · Progreso
მთავარი მონაცემები
- ზომა
- 36–41 სმ, ფრთები 95–105 სმ; 200–300 გ
- კვება
- ზღვის თევზი, კრევეტები, ზღვის ჭიები
- სტატუსი საქართველოში
- მობინადრე მობუდარი, გადამფრენი, მოზამთრე
- დაფიქსირებული რეგიონები
- აჭარა; აფხაზეთი; სამეგრელო-ზემო სვანეთი; გურია
- ჰაბიტატი
- ზღვის სანაპირო, დელტები, შესართავები, ყურეები
- ოჯახი
- Laridae
- დაცვა
- მსოფლიოში LC (2019); საქართველოში LC (2024)
ჭრელნისკარტა თევზიყლაპიამ სახელი ნისკარტის გამო მიიღო: შავია, ბოლოში კი ყვითელი წვერი აქვს. დიდი თევზიყლაპიაა, 36–41 სმ სიგრძის, გაშლილი ფრთებით 95–105 სმ, წონით 200–300 გ. ზემოდან ვერცხლისფერ-ნაცრისფერია, ქვემოდან თეთრი, თავზე შავი ქუდი და უკან აბურძგნული ქოჩორი აქვს, მოკლე ფეხები შავია. ფრენისას ძალიან ღია ფერისა ჩანს. ადამიანისთვის საშიში არ არის. თუ ზღვის თავზე დიდ, თითქმის თეთრ თევზიყლაპიას ხედავთ, რომელიც ხმამაღლა, ხრინწიანად ყვირის და წყალში ეშვება, შესაძლოა ჭრელნისკარტა თევზიყლაპია იყოს. 2024 წლის ქართულ ჩამონათვალში ის მობინადრე მობუდარ, გადამფრენ და მოზამთრე ფრინველად არის აღნიშნული, თუმცა მისი სეზონურობა საქართველოში ბოლომდე გარკვეული არ არის. ჩანაწერები იანვრიდან ოქტომბრამდეა, ყველაზე მეტი სექტემბერსა და მაისში. თითქმის ყველა ჩანაწერი შავი ზღვის სანაპიროდანაა: აჭარიდან, აფხაზეთიდან, სამეგრელოსა და გურიიდან. მსოფლიოშიც და საქართველოშიც ის საჭიროებს ნაკლებ ზრუნვას (LC).
ამოცნობა
როგორ ამოვიცნოთ ჭრელნისკარტა თევზიყლაპია
დიდი, ძალიან ღია თევზიყლაპიაა. მას გამოარჩევს შავი, წვრილი ნისკარტი ყვითელი წვერით, შავი ფეხები და თავის უკან აბურძგნული შავი ქოჩორი. ზამთარში შუბლი უთეთრდება.
ზემოდან ღია ვერცხლისფერ-ნაცრისფერია, ქვემოდან თეთრი. ნისკარტი წვრილი, მახვილი და შავია, ყვითელი წვერით. ფეხები მოკლე და შავია. ზაფხულში თავზე შავი ქუდი აქვს, რომელიც უკან აბურძგნულ ქოჩორში გადადის.
ზაფხულის ბოლოს, ივლის-აგვისტოში, ბუმბულს იცვლის და შუბლი უთეთრდება. შავ შუბლს თებერვალ-მარტში იბრუნებს. ახალგაზრდებს ნისკარტი მთლიანად შავი აქვთ, ყვითელი წვერის გარეშე, ზურგი და ფრთები ქერცლისებრი, კუდის წვეროები კი მუქი.
ჩვეულებრივი თევზიყლაპია უფრო პატარაა, 31–35 სმ, წითელი, შავწვერიანი ნისკარტით და ნარინჯისფერ-წითელი ფეხებით. ჭრელნისკარტა თევზიყლაპია ძალიან ხმაურიანია: ყვირის ხმამაღლა და ხრინწიანად, „კერ-რიკ“.
ფერი
ფერები პირობითადაა ნაჩვენები. მხოლოდ ფერით სახეობას ნუ განსაზღვრავთ.
რომელ სახეობებს ჰგავს
ზღვის ფრინველია. ბუდობს ზღვის სანაპიროზე და კუნძულებზე, ქვიშიან კუნძულებზე, ქვიშის ენებზე, დიუნებზე, ხრეშიან პლაჟებზე და დიდ დელტებში, სადაც ახლოს სუფთა, მეჩხერი, თევზით მდიდარი წყალია. შიდა წყლებზე მხოლოდ გამონაკლისად ბუდობს, ზღვასთან ახლოს მდებარე დიდ ტბებზე. ბუდობის გარეთ ჩანს ქვიშიან და კლდოვან პლაჟებზე, შლამიან ნაპირებზე, შესართავებში, ნავსადგურებსა და ყურეებში, ხშირად ზღვაშიც იკვებება. საქართველოში ყველაზე მეტი ჩანაწერი აჭარიდანაა, ჭოროხის დელტიდან და ბათუმიდან, ძირითადად სექტემბერში. აფხაზეთში ის ჩანს სოხუმთან, გულრიფშთან, გუდაუთასთან, ოჩამჩირესთან და გაგრასთან, ზამთარშიც. სამეგრელო-ზემო სვანეთსა და გურიაში ჩანაწერები ფოთის, შეკვეთილის და გრიგოლეთის სანაპიროდანაა. ზღვიდან მოშორებით რამდენიმე ჩანაწერია თბილისის ზღვიდან, მაისსა და ივლისში.
ჭრელნისკარტა თევზიყლაპიას რუკა iNaturalist-ის საჯარო დაკვირვებებს აერთიანებს. რეგიონები აღებულია ჩანაწერების რეგიონული ცხრილიდან, ხოლო სტატუსი ერთმანეთისგან გამოყოფს საკმარისი ჩანაწერების მქონე რეგიონებსა და რეგიონებს, სადაც ჩანაწერები ცოტაა. ჩანაწერების რაოდენობა დაკვირვების ინტენსივობას ასახავს და პოპულაციის სიმჭიდროვედ არ უნდა განვიხილოთ. საკმარისი ჩანაწერები ოთხ რეგიონშია: აჭარაში, აფხაზეთში, სამეგრელო-ზემო სვანეთსა და გურიაში.
მონაცემები: Reptiles.ge + iNaturalist · მეთოდოლოგია
- საველე ჩანაწერი
- რამდენიმე ჩანაწერი ერთ ადგილას
- ფოტოჩანაწერი
- ჩანაწერების მქონე რეგიონი
თევზს ჰაერიდან, წყალში ჩაყვინთვით იჭერს, თითქმის ყოველთვის ზღვაში. ჩვეულებრივ პირდაპირ ეშვება, ჰაერში ბევრი ჩერების გარეშე. ძირითადად ზედაპირთან მცხოვრებ, 9–15 სმ სიგრძის ზღვის თევზს ჭამს, ასევე წვრილ კრევეტებს და ზღვის ჭიებს.
შორ მანძილზე გადამფრენია. ბუდობის შემდეგ ჯერ საკვებად მდიდარ ადგილებზე იფანტება, ჩრდილოეთითაც და სამხრეთითაც, მერე კი სამხრეთით მიფრინავს. სხვადასხვა პოპულაცია სხვადასხვა ადგილას იზამთრებს: კასპიის ზღვის სანაპიროზე მობუდრები ინდოსტანში, შრი-ლანკამდე მიდიან. მთელი წელი გუნდურია და ხშირად გუნდებად იკვებება, სადაც თევზი ბევრია. ბუდობს მაისიდან ივლისამდე, ძალიან მჭიდრო კოლონიებად, სადაც მეზობელი ბუდეები ერთმანეთისგან სულ 20–30 სმ-შია. ხშირად სხვა თევზიყლაპიებთან და ტბის თოლიებთან ერთად ბუდობს. ბუდე მიწაში ამოთხრილი ფოსოა. დედალი 1–2, იშვიათად 3 კვერცხს დებს. ორივე მშობელი დაახლოებით 24 დღე კრუხობს. ბარტყები 2 დღეში ტოვებენ ბუდეს და 4–5 კვირაში დამოუკიდებლები ხდებიან. 23 წლამდე ცოცხლობს. სატრფიალოდ მამალი დედალს თევზს სთავაზობს.
მსოფლიოში ჭრელნისკარტა თევზიყლაპია საჭიროებს ნაკლებ ზრუნვას (LC, 2019). 2015 წლის შეფასებით მისი რიცხვი 490 000–640 000 ფრინველია, ანუ დაახლოებით 325 000–430 000 ზრდასრული. საერთო რიცხვი სტაბილურია, თუმცა მერყეობს. რადგან ყოველ წელს კოლონიები ცოტაა, ის ძალიან მოწყვლადია ადამიანის შეშფოთების მიმართ. ზოგ ადგილას მის რიცხვს ამცირებს კვერცხების შეგროვება და ნადირობა. 2022 წელს ჩრდილო-დასავლეთ ევროპაში ფრინველის გრიპმა ბევრ კოლონიაში მასობრივი სიკვდილი გამოიწვია, უფრო ხშირად ასაკოვან, გამოცდილ ფრინველებში. სახეობა ბერნის კონვენციის II დანართშია, ასევე მასზე ვრცელდება აფრიკულ-ევრაზიული წყლის ფრინველების დაცვის შეთანხმება (AEWA). 2024 წლის ქართულ ჩამონათვალში საქართველოშიც ის საჭიროებს ნაკლებ ზრუნვას (LC).
BJ Stacey · José Antonio Linage Espinosa · Dmitry Ivanov · Floyd E. Hayes · brice_c · Nicola Romeo Arena · Anatoliy Strila · ნიკიტა ტიუნოვი
დაკავშირებული გიდები
გააგრძელეთ თემატური გვერდებით
კითხვები
ხშირად დასმული კითხვები
მოკლე პასუხები ჭრელნისკარტა თევზიყლაპიასთან დაკავშირებულ ყველაზე მნიშვნელოვან კითხვებზე.
დიახ. 2024 წლის ქართულ ჩამონათვალში ის მობინადრე მობუდარ, გადამფრენ და მოზამთრე ფრინველად არის აღნიშნული, თუმცა მისი სეზონურობა ბოლომდე გარკვეული არ არის. ჩანაწერები იანვრიდან ოქტომბრამდეა, ყველაზე მეტი სექტემბერსა და მაისში.
შავი ზღვის სანაპიროზე. ყველაზე მეტი ჩანაწერი ჭოროხის დელტიდან და ბათუმიდანაა, ძირითადად სექტემბერში. ჩანს ფოთთან, შეკვეთილსა და გრიგოლეთთან, ასევე სოხუმთან და გაგრასთან. რამდენიმე ჩანაწერია თბილისის ზღვიდანაც.
დიდი, ძალიან ღია თევზიყლაპიაა, შავი, ყვითელწვერიანი ნისკარტით, შავი ფეხებით და თავის უკან აბურძგნული შავი ქოჩორით. ხმამაღლა და ხრინწიანად ყვირის, „კერ-რიკ“. ჩვეულებრივ თევზიყლაპიას წითელი ნისკარტი და წითელი ფეხები აქვს.
სიგრძე 36–41 სმ-ია, გაშლილი ფრთები 95–105 სმ, წონა 200–300 გ. მამლები საშუალოდ ოდნავ მძიმეები არიან დედლებზე.
ძირითადად ზედაპირთან მცხოვრებ, 9–15 სმ სიგრძის ზღვის თევზს, რომელსაც ჰაერიდან ჩაყვინთვით იჭერს. ჭამს წვრილ კრევეტებს და ზღვის ჭიებსაც.
ზღვის სანაპიროზე და კუნძულებზე, ძალიან მჭიდრო კოლონიებად, მაისიდან ივლისამდე. ბუდე მიწაში ამოთხრილი ფოსოა. დედალი 1–2, იშვიათად 3 კვერცხს დებს, ორივე მშობელი დაახლოებით 24 დღე კრუხობს.
ადამიანისთვის უვნებელია. მსოფლიოშიც და საქართველოშიც ის საჭიროებს ნაკლებ ზრუნვას (LC). საფრთხეს უქმნის შეშფოთება კოლონიებთან, კვერცხების შეგროვება და ფრინველის გრიპი. დაშავებულ ფრინველზე დაურეკეთ 112-ს ან გარემოს დაცვის სამსახურს.
წყაროები
რას ეყრდნობა პროფილი
სახეობების პროფილები შედგენილია რეცენზირებული ლიტერატურისა და აღიარებული ბიომრავალფეროვნების მონაცემთა ბაზების საფუძველზე და განახლდება ახალი ტაქსონომიური და კონსერვაციის მონაცემების გამოჩენისას.
მოამზადა Reptiles.ge-ის რედაქციამ, აქ ჩამოთვლილი წყაროების მიხედვით.
