სომხეთში ელექტროხაზებზე 252 ფრინველი დაიღუპა, უმეტესი შირაკში

დენის დარტყმა ძირითადად დაბალი და საშუალო ძაბვის ხაზებზე ხდება. ბოძზე დამჯდარი ან აფრენისას ფრინველი შეიძლება ერთდროულად ორ სადენს, ან სადენსა და დამიწებულ ლითონს შეეხოს და წრედი შეკრას. რისკი ყველაზე მაღალია ღია ადგილებში, სადაც ბოძი ერთადერთი მაღალი საჯდომია.

კვლევა ორი ნაწილისგან შედგებოდა. 2024 წლის 30 მაისიდან 30 ივლისამდე, გამრავლების სეზონში, ორმა მკვლევარმა არმავირის, არარატისა და კოტაიკის მარზებში, ძირითადად ხოსროვის ტყის სახელმწიფო ნაკრძალის მიდამოებში, დაახლოებით 60 კმ ხაზი (1 090 ბოძი) შეამოწმა. 12 სექტემბრიდან 7 ნოემბრამდე, შემოდგომის მიგრაციისას, შირაკის მარზში დაახლოებით 54 კმ (981 ბოძი) მოიარეს. თითოეულ ხაზს 40 მ სიგანის ზოლში მიუყვებოდნენ და ყველა ლეშს აღრიცხავდნენ.

252 ფრინველიდან 228 შირაკში იპოვეს შემოდგომაზე, 24 კი დანარჩენ მარზებში გამრავლების სეზონში. ავტორების თქმით, ეს სხვაობა შეიძლება როგორც სეზონს, ისე განსხვავებულ ლანდშაფტს ასახავდეს.

15 სახეობა გაირკვა, რამდენიმე ფრინველი კი მხოლოდ გვარამდე. ყველაზე ხშირად დაიღუპნენ კაჭკაჭი (49), კირკიტა (34), ჭილყვავი (34), ჭკა (33) და ჩვეულებრივი კაკაჩა (31) — ერთად ყველა ჩანაწერის 71,8%. მტაცებელი ფრინველი 97 იყო (38,5%). სადაც მტაცებლის ასაკის დადგენა მოხერხდა, 34-დან 31 ახალგაზრდა იყო.

დაღუპულებს შორის სომხეთის წითელი წიგნის სამი სახეობა იყო: ახალგაზრდა მთის არწივი, ზარნაშო და სამი მცირე კირკიტა. დამწვრობის კვალი მხოლოდ ცხრა ლეშს ჰქონდა, ამიტომ ავტორები აფრთხილებენ: დამწვრობის არარსებობა დენის დარტყმას არ გამორიცხავს.

ყველაზე სახიფათო ადგილი შირაკში, არფის ტბის ეროვნული პარკი აღმოჩნდა. იქ ორი პარალელური, არაიზოლირებული 10 kV ხაზი ერთმანეთისგან დაახლოებით 20 მ-ში მიუყვება ტბის სანაპიროს და კვეთს მდელოებს, რომლებსაც მტაცებლები და წყლის ფრინველები იყენებენ. სხვა კონცენტრაციები იყო ზორაკერტსა და ფაღაკნს შორის, ფაღაკნიდან არდენისამდე და ბავრა–თავშუტის გზის გასწვრივ. 2024 წლის 18 ივლისს კოტაიკში, ჰაცავანთან, 3,5 კმ სიგრძის ერთ ხაზზე 12 მკვდარი ფრინველი იპოვეს.

ფრინველების უმეტესობა (94,8%) ბეტონის ბოძების ქვეშ იპოვეს. ავტორები მიუთითებენ, რომ კვლევა განზრახ ბეტონის ბოძებიან ხაზებს ანიჭებდა უპირატესობას, ამიტომ ის ვერ აჩვენებს, რამდენად სახიფათოა ხის ბოძები შედარებით. არარატის მარზში იზოლირებული კაბელით აშენებულ დაახლოებით 7 კმ ახალ ხაზზე მკვდარი ფრინველი არ აღმოჩენილა.

შირაკი საქართველოს სამცხე-ჯავახეთს ესაზღვრება. ნაშრომი ქართულ ხაზებს არ იკვლევს. სამხრეთ კავკასიის დანარჩენი ნაწილიდან ავტორებმა სისტემური მონაცემები მხოლოდ ნახჭევანზე იპოვეს; საქართველოსთვის ისინი მტაცებელი ფრინველების ზოგად კვლევებს ასახელებენ და არა ელექტროხაზების აღრიცხვას.

ავტორები გვირჩევენ სახიფათო ბეტონის ბოძებზე დენის გამტარი ნაწილების იზოლირებას, საჯდომის შემზღუდველებისა და ფრინველისთვის უსაფრთხო სხვა კონსტრუქციების დაყენებას და ასეთი სტანდარტების ენერგეტიკულ დაგეგმვაში ჩადებას. პრიორიტეტად ასახელებენ ღია ლანდშაფტებს, სადაც ბუნებრივი საჯდომი ცოტაა, არფის ტბას და შირაკის მიგრაციულ დერეფნებს. სხვა ფრინველები ფრინველების ჰაბზეა.