შავი ეირენისი: მელანისტი გველი პირველად ანატოლიის ხმელეთზე

გველი ჩაღმანსა და დემრეს შორის, ანტალიის პროვინციაში, საველე სამუშაოებისას, დაახლოებით 17:30-ზე ქვის ქვეშ იპოვეს. მისი ზურგი თავიდან კუდის წვერამდე შავი იყო. ეს შედარებით ახალგაზრდა ინდივიდი იყო და კისერზე მონაცრისფრო-თეთრი ქერცლები ჰქონდა მიმოფანტული. მუცელი მონაცრისფრო-თეთრი იყო და კუდისკენ მუქდებოდა.

სხეულის სიგრძე დრუნჩიდან კლოაკამდე 155 მმ იყო, კუდისა — 47,3 მმ. ქერცლების რაოდენობამ და თავზე მუქი „ქუდისა“ და საყელოს ნახატმა სახეობა დაადასტურა: ეს წყნარი ეირენისია (Eirenis modestus) და არა სამხრეთ ანატოლიის სხვა პატარა Eirenis. იმავე ადგილას ამ სახეობის სხვა ინდივიდი ვერ იპოვეს, ამიტომ სტატია ერთ გველს ეყრდნობა. ნიმუში ახლა დოკუზ ეილულის უნივერსიტეტის ზოოლოგიურ კოლექციაშია.

მელანიზმი მუქი პიგმენტის სიჭარბეა, რომელიც ცხოველს შავად აქცევს. ამ სახეობაში ის განსაკუთრებით შესამჩნევია, რადგან წყნარი ეირენისი ჩვეულებრივ ღია ფერისაა: ღია ყავისფრიდან მონაცრისფრომდე, ხშირად მუქი საყელოთი და თავზე მუქი „ქუდით“, რომელიც ასაკთან ერთად ფერმკრთალდება.

სტატიის მიხედვით, ყველა წინა შავი ინდივიდი კუნძულებიდან იყო. 1986 წელს ისინი მუღლის პროვინციის კუნძულებიდან, იასიჯადან და სარიოტიდან აღწერეს. 2018 წელს ბერძნულ კუნძულ კასტელორიზოზე ერთი ახალგაზრდა და ერთი ზრდასრული ინდივიდი დააფიქსირეს, 2025 წელს კი ერთი ზრდასრული — სიმიზე. ანტალიის გველი ხმელეთიდან პირველი ასეთი ჩანაწერია.

ავტორები ორ ახსნას განიხილავენ. თერმული მელანიზმის მიხედვით, მუქ ცხოველებს გრილ კლიმატში უპირატესობა აქვთ, რადგან უფრო სწრაფად თბებიან. გლოგერის წესის მიხედვით კი მუქი შეფერილობა თბილ და ტენიან ადგილებშია მოსალოდნელი: იქ მცენარეულობა უფრო ხშირია, ნიადაგი უფრო მუქი, ამიტომ მუქი ცხოველი უკეთ იმალება.

ჩაღმან–დემრეს და წინა კუნძულოვან ადგილებს შედარებით ტენიანი ხმელთაშუაზღვისპირა კლიმატი აქვთ. ავტორების აზრით, ეს ერთი მონაპოვარი გლოგერის წესს უფრო ეთანხმება, ვიდრე თერმულ მელანიზმს. თუმცა ისინი იქვე წერენ, რომ ერთი ჩანაწერით ვერცერთი ჰიპოთეზა ვერ შემოწმდება და შავი ფერი შეიძლება უბრალოდ იშვიათი, არაადაპტური მუტაცია იყოს: სამხრეთ ანატოლიაში ისევ ჩვეულებრივი ღია ფორმა ჭარბობს. ავტორები ხმელეთსა და მეზობელ კუნძულებზე დამატებით კვლევას ითხოვენ.

წყნარი ეირენისი საქართველოს ფაუნის ნაწილია. საქართველოს ამფიბიებისა და რეპტილიების 2026 წლის ჩამონათვალი მას აღმოსავლეთ და ცენტრალურ საქართველოში ასახელებს; ერთ-ერთი დოკუმენტირებული ადგილი თბილისია. ეს პატარა, უვნებელი გველია, რომელიც მშრალ, ქვიან ადგილებში ცხოვრობს და დღისით ხშირად ბრტყელი ქვის ქვეშ იმალება.

სტატია ქართულ პოპულაციებს არ იკვლევს და საქართველოდან შავ ინდივიდს არ ასახელებს. სახეობაზე მეტი მის პროფილზე და გველების ჰაბზეა.