წყნარი ეირენისი (Eirenis modestus) პატარა უშხამო გველია აღმოსავლეთ და ცენტრალურ საქართველოში. ანკარასებრთა ოჯახისაა (Colubridae). 2026 წლის ქართული ჩამონათვალი მას ბიოლოგიურად დადასტურებულ სახეობად იღებს; ქვესახეობა აქ ნომინოტიპურია — E. m. modestus. ჩამონათვალში ნაჩვენები ნიმუში თბილისიდანაა. 2021 წლის ქართული გველების კვლევა მას მშრალი კლიმატის, ქვიანი ან ბალახოვანი ადგილის სახეობებს მიაკუთვნებს და ძირითადად აღმოსავლეთს უკავშირებს. დასავლეთ საქართველოსა და კოლხეთში დასახელებული ჩანაწერი ამ გვერდზე არ არის. ზრდასრული სიგრძე სახეობის დონეზე ჩვეულებრივ 70 სმ-ზე მოკლეა; გაზომილი მაქსიმუმი დაახლოებით 67 სმ-ია, უმეტესობა ამაზე მცირეა. ადამიანისთვის უვნებელია — შხამი არ აქვს. IUCN-ის მიხედვით ნაკლებად საფრთხის ქვეშაა (Least Concern). ხშირად ერევა საყელოიან ეირენისს (Eirenis collaris), რომელიც ჩამონათვალში სამხრეთ-აღმოსავლეთს უკავშირდება.
ამოცნობა
პატარა, გამხდარი უშხამო გველია მრგვალი გუგით. ზრდასრულში ტანი ხშირად ერთგვაროვანი მოყავისფრო ან რუხია; ახალგაზრდას თავზე და კისერზე მუქი ზოლები უფრო ნათელია. არ არის გველგესლა და არ არის ჭიასავითი გველბრუცა.
რომელ სახეობებს ჰგავს
სხეული გამხდარი და მოკლეა — ჯუჯა გველის იერით და არა დიდი მცურავის. თავი კისრისგან სუსტად გამოიყოფა, დინგი მომრგვალებულია. გუგა მრგვალია. ზურგის ქერცელი გლუვია. სახეობის დონეზე ზურგის ქერცლის რიგები შუა ტანზე ჩვეულებრივ 17–18-ია (იშვიათად 19). საყელოიან ეირენისს შუა ტანზე ხშირად 15 რიგი აქვს. ქერცლის დასათვლელად გველი არ აიყვანოთ. ზრდასრული სიგრძე ჩვეულებრივ 70 სმ-ზე მოკლეა; გაზომილი მაქსიმუმი დაახლოებით 67 სმ.
ზურგი მოყავისფრო, რუხი ან მოწითალო-ყავისფერია, ხშირად თითქმის ულაქო. ახალგაზრდას თავის ზურგზე მუქი განივი ზოლები აქვს და კისერზე ნახევარმთვარისებრი საყელო — აქედან ინგლისური სახელი ring-headed. ზრდასრულში თავის ნახატი ხშირად ფერმკრთალდება. მუცელი ღიაა. ანატოლიურ ქვესახეობა E. m. semimaculatus-ს ზურგზე წერტილებიანი რიგები აქვს; საქართველოში ჩამონათვალი ნომინოტიპურ E. m. modestus-ს ასახელებს.
საყელოიანი ეირენისი (Eirenis collaris) მსგავსი ზომისაა, მაგრამ საყელო ჩვეულებრივ უფრო მკაფიო რჩება; ჩამონათვალი მას სამხრეთ-აღმოსავლეთ საქართველოში ასახელებს (დასახელებული ადგილი — დედოფლისწყარო, თარიბანა), ამ სახეობას კი — აღმოსავლეთსა და ცენტრში. სპილენძა (Coronella austriaca) უფრო მასიურია, ზურგზე წვრილი ლაქების ორი რიგი აქვს და უფრო ტყის პირსა და ნოტიო ადგილს უკავშირდება. გველბრუცა (Xerotyphlops vermicularis) ჭიასავითია, თვალები შემცირებულია. კატისთვალა გველს (Telescopus fallax) გუგა ვერტიკალურია.
შხამი არ აქვს. გუგა მრგვალია — ვერტიკალური ნაპრალი გველგესლაზე ან გიურზაზე მიუთითებს. თუ შეხვდებით, დაიცავით მანძილი. არ აიყვანოთ: პატარა უშხამო გველიც ადვილად ზიანდება, ხოლო უცნობი გველი შეიძლება შხამიანი იყოს.
2026 წლის ჩამონათვალი მას ბიოლოგიურად დადასტურებულ სახეობად იღებს; ქვესახეობა აქ ნომინოტიპურია — E. m. modestus. დასახელებული ნიმუში თბილისიდანაა. აღმოსავლეთ და ცენტრალურ საქართველოშია. დასავლეთ საქართველოსა და კოლხეთში დასახელებული ჩანაწერი ამ გვერდზე არ არის. ხშირად ერევა საყელოიან ეირენისს (Eirenis collaris), რომელიც ჩამონათვალში სამხრეთ-აღმოსავლეთს უკავშირდება.
გალერეა
2021 წლის ქართული გველების კვლევა სახეობას მშრალ კლიმატზე დამოკიდებულად მიიჩნევს: ქვიანი ან ბალახოვანი ადგილი, ძირითადად აღმოსავლეთ საქართველო. 2026 წლის ჩამონათვალი საქართველოში აღმოსავლეთსა და ცენტრს ასახელებს; ფიგურაზე ნიმუში თბილისიდანაა. დასახელებული ფოტოა კუს ტბიდან, თბილისში. საველე ჩანაწერების ცხრილში დადასტურებულია თბილისი, კახეთი, ქვემო ქართლი და სამცხე — ჯავახეთი; შიდა ქართლსა და მცხეთა — მთიანეთში ჩანაწერები არის, მაგრამ ისინი გავრცელებად არ არის გამოკვეთილი. წერტილები მთელ რეგიონზე არ ვრცელდება; ზოგიერთ iNaturalist დაკვირვებას დაფარული ან მიახლოებითი კოორდინატი აქვს. დასავლეთისა და კოლხეთის დასახელებული წერტილი აქ არ არის. სახეობის დონეზე ცხოვრობს მშრალ ქვიან ფერდობზე, სტეპში, მეჩხერ ბუჩქნარსა და სასოფლო ადგილის კიდეზე; დღისით ხშირად ბრტყელი ქვის ქვეშაა. საქართველოსთვის ზღვის დონის დიაპაზონი ცალკე არ არის გამოქვეყნებული. თბილისის ნიმუშები დაბლობსა და მთისწინეთს უკავშირდება. აღმოსავლეთ ანატოლიაში ლიტერატურაში მითითებულია დაახლოებით 2000 მ-მდე — ეს ქართულ სიმაღლედ არ უნდა ჩაითვალოს. მთელი არეალი მოიცავს თურქეთს, კავკასიას, ბერძნულ კუნძულებსა და მეზობელ რეგიონებს; ტიპის მასალა საქართველოდან არ არის.
გავრცელება
49 საველე ჩანაწერი2011–20266 რეგიონი
ინტერაქტიული რუკა იტვირთება.
წყნარი ეირენისის რუკა საქართველოს iNaturalist-ის საჯარო დაკვირვებებს ეყრდნობა. გამოკვეთილია მხოლოდ ის რეგიონები, რომლებსაც ჩანაწერების რეგიონულ ცხრილში დადასტურებული სტატუსი აქვთ; ცალკეული ჩანაწერი მთელი რეგიონის გავრცელებას არ ნიშნავს. ზოგი საჯარო კოორდინატი დაფარული ან მიახლოებითია, ამიტომ საზღვართან რეგიონის მიკუთვნება გაურკვეველია. ჩანაწერების რაოდენობა დაკვირვების ინტენსივობას ასახავს და არა პოპულაციის სიმჭიდროვეს.
მონაცემები: Reptiles.ge + iNaturalist · მეთოდოლოგია
ბიოლოგია
ცალკე ქართული კვების კვლევა ამ სახეობაზე არ არის. დასავლეთ თურქეთში 14 ინდივიდის კუჭის შიგთავსში ძირითადად მწერები იყო, აგრეთვე ფეხსახსრიანები (მათ შორის სკოლოპენდრები) და იშვიათად პატარა ხვლიკი. სხვა ლიტერატურაში დასახელებულია აგრეთვე ობობები, მორიელები და წვრილი ხვლიკები. იკვებება ძირითადად ქვის ქვეშ მცხოვრები უხერხემლოებით. შხამი არ აქვს — მსხვერპლს პირით იჭერს.
მალულია. სახეობის დონეზე აქტიურია დაახლოებით აპრილიდან ნოემბრამდე; ნადირობს გამთენიისას ან ბინდში, ზოგჯერ დღისითაც ჩანს. დღის სიცხეში ხშირად ქვის ქვეშ რჩება. საქართველოში საათობრივი და სეზონური კალენდარი ცალკე არ არის გამოქვეყნებული. საფრთხისას უპირატესად გარბის. არ აიყვანოთ — შხამი არ აქვს, მაგრამ პატარა გველსაც შეუძლია უკბინოს. კვერცხისმდებია; სახეობის დონეზე ლიტერატურაში 3–8 შედარებით დიდი კვერცხია, ჩვეულებრივ ივნის–ივლისში. ნაშიერი დაახლოებით 8–12 სმ-ია. შეწყვილების სეზონი და ქართული კლაჩის ზომა აქ არ არის გაზომილი. იმავე მშრალ აღმოსავლეთში შეიძლება შეხვდეთ საყელოიან ეირენისს (სამხრეთ-აღმოსავლეთში), სპილენძას, გველბრუცას და, იშვიათად, კატისთვალა გველს (Telescopus fallax) — გუგა, ზომა და თავის ნახატი განასხვავებს.
IUCN Red List-ის შეფასებით ნაკლებად საფრთხის ქვეშაა (Least Concern) — არეალი ფართოა და კონკრეტული გლობალური საფრთხე არ არის გამოყოფილი. საქართველოს 2014 წლის წითელ ნუსხაში არ არის; იქ გველებიდან შეტანილია დინიკის და კავკასიური გველგესლა. 2026 წლის ჩამონათვალში ბიოლოგიურად დადასტურებულია; გავრცელების სიზუსტე საშუალოდაა შეფასებული. ქართული სურათი ჯერ არათანაბარია: ჩამონათვალის აღმოსავლეთ–ცენტრალური არეალი განზოგადებაა, ხოლო iNaturalist-ის ჩანაწერები ცალკეული წერტილებია და არა სრული რუკა. ადგილობრივ საფრთხეა ჰაბიტატის გარდაქმნა და შხამიან გველთან აღრევის გამო მოკვლა. არ აიყვანოთ.
კითხვები
მოკლე პასუხები წყნარი ეირენისთან დაკავშირებულ ყველაზე მნიშვნელოვან კითხვებზე.
დიახ. 2026 წლის ჩამონათვალი სახეობას ბიოლოგიურად დადასტურებულად იღებს აღმოსავლეთ და ცენტრალურ საქართველოში. ჩამონათვალში ნაჩვენები ნიმუში თბილისიდანაა; საჯარო ჩანაწერები სხვა ადგილებსაც ასახელებს. მთელ ქვეყანაში არ ეძებოთ.
მშრალ ქვიან ან ბალახოვან ადგილზე, ხშირად ქვის ქვეშ — აღმოსავლეთსა და ცენტრში. რუკაზე გავრცელებად გამოკვეთილია თბილისი, კახეთი, ქვემო ქართლი და სამცხე — ჯავახეთი. შიდა ქართლსა და მცხეთა — მთიანეთში მხოლოდ ჩანაწერებია; ეს მთელი რეგიონების უპირობო გავრცელებას არ ნიშნავს. დასახელებული ფოტოა კუს ტბიდან, თბილისში. დასავლეთისა და კოლხეთის დასახელებული წერტილი აქ არ არის.
არა. შხამი არ აქვს. საფრთხისას უპირატესად გარბის. პატარა გველსაც შეუძლია უკბინოს — არ აიყვანოთ. ვერტიკალური გუგა გველგესლაზე ან გიურზაზე მიუთითებს.
პატარა გამხდარი გველი, მრგვალი გუგა, გლუვი ქერცელი, ზურგი ხშირად ერთგვაროვანი მოყავისფრო ან რუხი. ახალგაზრდას თავზე და კისერზე მუქი ზოლები აქვს. საყელოიან ეირენისს საყელო უფრო მკაფიო აქვს და სამხრეთ-აღმოსავლეთშია მითითებული. გველბრუცა ჭიასავითია. არ აიყვანოთ დასათვლელად.
სახეობის დონეზე ზრდასრული ჩვეულებრივ 70 სმ-ზე მოკლეა; გაზომილი მაქსიმუმი დაახლოებით 67 სმ-ია. უმეტესობა ამაზე მცირეა. საქართველოსთვის ცალკე გაზომილი სიგრძე ამ გვერდზე არ არის.
კვერცხისმდებია; სახეობის დონეზე ლიტერატურაში 3–8 კვერცხია, ჩვეულებრივ ივნის–ივლისში. კვება ქართულად არ არის ცალკე შესწავლილი; დასავლეთ თურქეთში ძირითადად მწერები და სხვა ქვისქვეშა უხერხემლოები, იშვიათად პატარა ხვლიკი.
სახეობის დონეზე აპრილიდან ნოემბრამდე, ძირითადად გამთენიისას და ბინდში. საქართველოში საათობრივი კალენდარი ცალკე არ არის გამოქვეყნებული; მოსალოდნელია თბილი სეზონი ქვის ქვეშ მშრალ ადგილებში.
ორივე პატარა უშხამო Eirenis-ია. საყელოიანს საყელო უფრო მკაფიო აქვს; ჩამონათვალი მას სამხრეთ-აღმოსავლეთში ასახელებს, წყნარს — აღმოსავლეთსა და ცენტრში. შუა ტანზე ქერცლის რიგები ხშირად 15 წინააღმდეგ 17–18, მაგრამ ეს ხელში ასათვლელი ნიშანი არ არის.
წყაროები
სახეობების პროფილები შედგენილია რეცენზირებული ლიტერატურისა და აღიარებული ბიომრავალფეროვნების მონაცემთა ბაზების საფუძველზე და განახლდება ახალი ტაქსონომიური და კონსერვაციის მონაცემების გამოჩენისას.
დაკავშირებული გიდები
