ურარტუს მცურავი (Elaphe urartica) დიდი, ლაქებიანი გველია. საქართველოში ის ძირითადად აღმოსავლეთ საქართველოს მშრალ და ნახევრად მშრალ ადგილებშია ცნობილი. გველების იმ ჯგუფში შედის, რომელსაც ანკარასებრთა ოჯახი ეწოდება (Colubridae). 2019 წელს იგი Elaphe sauromates-ისგან ცალკე სახეობად გამოიყო, თუმცა გარეგნობით მას ძალიან ჰგავს. თანამედროვე ქართულ სიაში E. sauromates საქართველოში მცხოვრებ ცალკე სახეობად არ არის მითითებული. 2026 წლის სიაში E. urartica შეტანილია, თუმცა ჯერ ბოლომდე დასაზუსტებელ სახეობად მიიჩნევა, რადგან ჩრდილო-დასავლეთ კასპიის გარდამავალი ზონა საკმარისად შესწავლილი არ არის. თავიდან კუდის ბოლომდე მისი სიგრძე ჩვეულებრივ დაახლოებით 80–120 სმ-ია. ადამიანისთვის შხამიანი არ არის.
ამოცნობა
ურარტუს მცურავი დიდი, უშხამო გველია. აქვს მრგვალი გუგა, მუქი თავი და ზურგზე მსხვილი, მომრგვალებული ლაქები. საქართველოში მის ამოცნობაში განსაკუთრებით გვეხმარება აღმოსავლეთის მშრალი გარემო და დამახასიათებელი ლაქებიანი შეფერილობა. გიურზასგან განსხვავებით, ურარტუს მცურავს მრგვალი გუგა აქვს, თუმცა გველის ამოსაცნობად მხოლოდ გუგის ფორმას ნუ დაეყრდნობით.
რომელ სახეობებს ჰგავს
სიგრძე ჩვეულებრივ დაახლოებით 80–120 სმ-ია და იშვიათად აღემატება 1.2 მ-ს. თავი სხეულთან შედარებით დიდია და კისრისგან კარგად გამოიყოფა. ცხვირი გვერდიდან ხშირად ოდნავ კაუჭივით ჩანს, გუგა კი მრგვალია. ტანის შუა ნაწილში ქერცლები 23–25 რიგადაა განლაგებული. მათგან 18–21 რიგის ქერცლებს შუაში პატარა წამოწეული ხაზი აქვს.
სხეული ძირითადად მოყვითალო ან მოთეთროა, იშვიათად — მკვეთრად ყვითელი. ზურგზე დაახლოებით 50–65 დიდი, მრგვალი ყავისფერი ან შავი ლაქა აქვს, ხშირად ღია ფერის კიდით. სხეულის უკანა ნაწილში ლაქები შეიძლება გვერდიდან გვერდისკენ უფრო წაგრძელებული იყოს. თავის ზედა ნაწილი მუქია, ზოგჯერ თითქმის შავი. თვალის უკან მუქი ზოლი პირის კუთხისკენ მიდის. მუცელი მოთეთრო ან ღია ყვითელია; გვერდებზე შეიძლება წვრილი, მარმარილოს მსგავსად აჭრელებული ლაქები ჰქონდეს.
სახეებიანი მცურავი (Elaphe dione) იმავე მშრალ აღმოსავლეთშიც გვხვდება, მაგრამ ჩვეულებრივ უფრო წვრილი მოხატულობა აქვს: ხშირად ეტყობა სხეულის სიგრძეზე გაყოლებული ოთხი ზოლი და შედარებით პატარა, გვერდიდან გვერდამდე გადასული ლაქები. წითელმუცელა მცურავი (Dolichophis schmidti) უფრო წვრილი გველია; მოზრდილებს მუცელი ხშირად მოწითალო აქვთ. გიურზა (Macrovipera lebetina) შხამიანია, სხეული უფრო მსხვილი აქვს, ხოლო თვალის გუგა ვერტიკალური, ვიწრო ნაპრალის მსგავსია. სპილენძა (Coronella austriaca) გაცილებით პატარაა და ქერცლი უფრო გლუვი აქვს.
Elaphe sauromates გარეგნობით ძალიან ჰგავს ურარტუს მცურავს, ამიტომ ამ ორი სახეობის მხოლოდ დანახვით გარჩევა რთულია. საქართველოში ამ ჯგუფის ადგილობრივ გველებს დღეს E. urartica-ს მიაკუთვნებენ, ხოლო E. sauromates უფრო დასავლეთით გვხვდება. ამიტომ ამოცნობაში ადგილი მნიშვნელოვანი დამხმარე ნიშანია. ქერცლების დასათვლელად ან სხვა ნიშნების ახლოდან სანახავად გველს ხელში ნუ აიყვანთ.
შხამი არ აქვს. თუ თავს იცავს, შეიძლება უკბინოს; ნაკბენი შეიძლება მტკივნეული იყოს, მაგრამ შხამიანი არ არის. რადგან შეიძლება გიურზაში აგერიოთ, უცნობ დიდ, ლაქებიან გველს უსაფრთხო მანძილიდან დააკვირდით. მხოლოდ თვალის გუგის ან სხვა ნიშნების შესამოწმებლად ახლოს ნუ მიხვალთ.
საქართველოში ურარტუს მცურავი ძირითადად ქვეყნის აღმოსავლეთის მშრალ და შედარებით მშრალ ადგილებში გვხვდება: მშრალ ბალახოვან ველებზე, ნახევრადუდაბნოში, ტყისა და ველის მონაცვლე ადგილებში, ღია ღვიის ტყეებში, კლდოვან ფერდობებზე და მშრალი ტყის კიდეებთან. ამ გვერდის რუკაზე დადასტურებული გავრცელება მხოლოდ კახეთია: ჩანაწერების ცხრილში მხოლოდ ამ რეგიონს აქვს დადასტურებული სტატუსი. საჯარო დაკვირვებებია დედოფლისწყაროს, საგარეჯოს, ყვარლისა და ლაგოდეხის მუნიციპალიტეტებში. 2026 წლის ჩამონათვალში დნმ-ით შემოწმებული ნიმუშები დედოფლისწყაროს მუნიციპალიტეტის სოფელ ჩანქანიდანაა; გამოქვეყნებულ წყაროებში შირაქიც არის დასახელებული. თბილისში ცალკეული დაკვირვებებია, მათ შორის ლისის ტბასთან, მაგრამ რეგიონის სტატუსი დადასტურებული არ არის და გავრცელებად არ ითვლება. ქვემო ქართლში საჯარო წერტილები ან დაფარული კოორდინატია და ლოკალიტეტი კახეთს ასახელებს, ან თბილისის ისნის–სამგორის ტექსტი საზღვართან ხვდება; სტატუსი დადასტურებული არ არის. სამცხე–ჯავახეთში ჩანაწერი არ არის. დასავლეთით ძველი წყაროები გავრცელების საზღვარს თრიალეთისა და წალკის პლატოსკენ აღწერს, თუმცა ამ რუკაზე ეს რეგიონები გავრცელებულად არ ითვლება. მთელ გავრცელების არეალში სახეობა ზღვის დონიდან დაახლოებით −25 მ-დან 2,600 მ-მდე სიმაღლეზეა აღწერილი.
გავრცელება
29 საველე ჩანაწერი2013–20263 რეგიონი ჩანაწერით
ინტერაქტიული რუკა იტვირთება.
| რეგიონი ჩანაწერით | საველე ჩანაწერი | |
|---|---|---|
| გავრცელება დადასტურებულია | ||
| დადასტურებული გავრცელების რეგიონი | 24 | |
| მხოლოდ დაფიქსირებულია | ||
| 2 | ||
| 2 | ||
ურარტუს მცურავის რუკა საქართველოს iNaturalist-ის საჯარო ფოტოდაკვირვებებს ეყრდნობა. რეგიონები აღებულია ჩანაწერების რეგიონული ცხრილიდან: გავრცელებად ითვლება მხოლოდ დადასტურებული სტატუსი; სხვა შემთხვევაში რეგიონი გავრცელებულად არ ითვლება. ზოგი საჯარო კოორდინატი დაფარული ან მიახლოებითია, ამიტომ საზღვართან მდებარე წერტილი ახალ რეგიონს თავისთავად არ ადასტურებს. ჩანაწერების რაოდენობა დაკვირვების ინტენსივობას ასახავს და არა პოპულაციის სიმჭიდროვეს.
მონაცემები: Reptiles.ge + iNaturalist · მეთოდოლოგია
ბიოლოგია
Elaphe-ის სხვა სახეობები ჭამენ მღრღნელებს, პატარა ფრინველებს, ბარტყებსა და კვერცხებს; ზოგჯერ ხვლიკებსაც იჭერენ. ამიტომ ეს ჩამონათვალი არ ნიშნავს, რომ საქართველოში ურარტუს მცურავი სწორედ ამით იკვებება. შხამს არ იყენებს: ნადავლს სხეულით უჭერს, როგორც Elaphe-ის სხვა სახეობები. Elaphe-ის სახეობებს ბუჩქებსა და ხეებზე ასვლაც შეუძლიათ.
თბილ სეზონზე აქტიურია. საფრთხისას ჩვეულებრივ გაქცევას ცდილობს. თუ დაიჭერთ, დიდმა გველმა შეიძლება ძლიერად გიკბინოთ, ამიტომ ხელში ნუ აიყვანთ. ურარტუს მცურავი კვერცხებს დებს.
2025 წლის გლობალური შეფასებით, Elaphe urartica-ს გადაშენების საფრთხე მთელ გავრცელების არეალში დაბალია: სახეობა ფართოდ არის გავრცელებული და სხვადასხვა გარემოს ეგუება, საფრთხეები კი ძირითადად ცალკეულ ადგილებს ეხება. იმავე შეფასებით, უცნობია, მისი რაოდენობა იმატებს, იკლებს თუ უცვლელი რჩება. ეს გლობალური შეფასებაა და არა საქართველოს ეროვნული შეფასება. საქართველოს 2014 წლის წითელ ნუსხაში არც E. urartica და არც E. sauromates არ არის შეტანილი. 2026 წლის ქართულ ჩამონათვალში E. urartica კანდიდატ სახეობად არის აღნიშნული, რადგან ჩრდილო-დასავლეთ კასპიის მხარეში ჯერ საკმარისად არ არის შესწავლილი, სად გადის ზღვარი E. urartica-სა და E. sauromates-ს შორის.
კითხვები
მოკლე პასუხები ურარტუს მცურავთან დაკავშირებულ ყველაზე მნიშვნელოვან კითხვებზე.
დიახ. ურარტუს მცურავი საქართველოში დადასტურებულია და ძირითადად ქვეყნის აღმოსავლეთ ნაწილში გვხვდება. 2026 წლის ქართულ ჩამონათვალში ის შეტანილია, თუმცა მისი სახეობის სტატუსი ჯერ კანდიდატად არის მითითებული. მთელ საქართველოში არ არის გავრცელებული.
გვხვდება ძირითადად აღმოსავლეთ საქართველოს მშრალ და შედარებით მშრალ ადგილებში. ამ გვერდის რუკაზე დადასტურებული გავრცელება მხოლოდ კახეთია, მათ შორის დედოფლისწყაროს, საგარეჯოს, ყვარლისა და ლაგოდეხის მუნიციპალიტეტების დაკვირვებებით. გამოქვეყნებულ წყაროებში შირაქიც არის დასახელებული. თბილისში ცალკეული ჩანაწერებია, მაგრამ რეგიონი დადასტურებულ გავრცელებად არ ითვლება. ქვემო ქართლი და სამცხე–ჯავახეთი ამ რუკაზე გავრცელებულად არ არის მონიშნული. ეს სახეობა კოლხეთის ტენიან ადგილებს არ უკავშირდება.
არა. შხამი არ აქვს და ადამიანისთვის შხამიანი არ არის. თუ თავს იცავს, შეიძლება იკბინოს, ამიტომ ხელში ნუ აიყვანთ. რადგან შეიძლება გიურზაში აგერიოთ, უცნობ დიდ ლაქებიან გველს უსაფრთხო მანძილიდან დააკვირდით. მხოლოდ თვალის გუგის ფორმის სანახავად ნუ მიუახლოვდებით.
სხეულის ძირითადი ფერი მოყვითალო ან მოთეთროა. ზურგზე დაახლოებით 50–65 დიდი, მომრგვალო ლაქა აქვს. თავი მუქია, გუგა კი მრგვალი. სრული სიგრძე ჩვეულებრივ დაახლოებით 80–120 სმ-ია. სახეებიან მცურავს ნახატი უფრო წვრილი აქვს და ხშირად სხეულის გასწვრივ ოთხი ზოლი დაჰყვება. გიურზას გუგა ვერტიკალურია, თუმცა ამოსაცნობად მხოლოდ ერთ ნიშანს ნუ დაეყრდნობით.
გაზომილ ნიმუშებში სრული სიგრძე დაახლოებით 80–120 სმ-ია და, ჩვეულებრივ, 1.2 მ-ს არ აღემატება. მამრებს კუდი შედარებით გრძელი აქვთ, მდედრებს კი მუცელზე ქერცლები საშუალოდ უფრო მეტი. თუმცა ეს ნიშნები ბუნებაში სქესის მარტივად გასარჩევად საკმარისი არ არის.
Elaphe urartica და Elaphe sauromates გარეგნულად ძალიან ჰგავს ერთმანეთს, ამიტომ მხოლოდ შესახედაობით მათი ზუსტად გარჩევა რთულია. საქართველოს ახლანდელ ჩამონათვალში აქაური ჯგუფები E. urartica-ად არის მიჩნეული, ხოლო E. sauromates უფრო დასავლეთითაა გავრცელებული. 2026 წლის ჩამონათვალი ამ დაყოფას იზიარებს, თუმცა E. urartica-ს ჯერ სავარაუდო ცალკე სახეობად ტოვებს, რადგან ჩრდილო-დასავლეთ კასპიის ის არეალი, სადაც ეს ფორმები ერთმანეთს უახლოვდება, საკმარისად შესწავლილი ჯერ არ არის.
ურარტუს მცურავი კვერცხს დებს. Elaphe-ის სხვა გველები იკვებებიან მღრღნელებით, პატარა ფრინველებითა და კვერცხებით.
წყაროები
სახეობების პროფილები შედგენილია რეცენზირებული ლიტერატურისა და აღიარებული ბიომრავალფეროვნების მონაცემთა ბაზების საფუძველზე და განახლდება ახალი ტაქსონომიური და კონსერვაციის მონაცემების გამოჩენისას.
დაკავშირებული გიდები
Coronella austriaca
6 რეგიონი
Eirenis collaris
სამხრეთ-აღმოსავლეთი საქართველო
Eirenis modestus
აღმოსავლეთი და ცენტრალური საქართველო
Natrix natrix
აფხაზეთი, სამეგრელო — ზემო სვანეთი, გურია, აჭარა, იმერეთი, სამცხე — ჯავახეთი, მცხეთა — მთიანეთი, ქვემო ქართლი, კახეთი, თბილისი
