ურარტუს მცურავი
Elaphe urartica
უშხამო ლაქებიანი მცურავი აღმოსავლეთ საქართველოს მშრალ ზონაში. ადრე Elaphe sauromates-ად ითვლებოდა; 2026 წლის ჩამონათვალში კანდიდატი სახეობაა.
მიმოხილვა
რა არის ურარტუს მცურავი
ურარტუს მცურავი (Elaphe urartica) უშხამო ლაქებიანი მცურავია აღმოსავლეთ საქართველოს მშრალ ლანდშაფტებში. ანკარასებრთა ოჯახისაა (Colubridae). 2019 წელს გამოიყო ლაქებიანი მცურავისგან (Elaphe sauromates) — გარეგნულად ძალიან ჰგავს, ამიტომ ამოცნობაში გეოგრაფიაც მნიშვნელოვანია. საქართველოში E. sauromates არ გვხვდება. 2026 წლის ქართული ჩამონათვალი სახეობას იღებს, მაგრამ კანდიდატად ტოვებს: ჩრდილო-დასავლეთ კასპიის გარდამავალი ზოლი ჯერ საკმარისად არ არის შესწავლილი. დასავლეთ და კოლხურ საქართველოში არ ეძებოთ. სიგრძე ჩვეულებრივ 1.2 მ-ს არ აღემატება. ადამიანისთვის უვნებელია.
ბოლო განახლება
ამოცნობა
როგორ ამოვიცნოთ ურარტუს მცურავი
დიდი, უშხამო ლაქებიანი მცურავია მრგვალი გუგითა და მუქი თავით. საქართველოში საკვანძოა აღმოსავლეთის მშრალი ჰაბიტატი და მსხვილი მომრგვალებული ზურგის ლაქები — არა გიურზას ვერტიკალური გუგა.
- 01
სიგრძე ჩვეულებრივ 0.8–1.2 მ (გაზომილი მასალაში დაახლ. 80–120 სმ). თავი სხეულთან შედარებით დიდია და კისრისგან გამოიყოფა. ცხვირის პროფილი ხშირად ოდნავ მოკაუჭებულია. გუგა მრგვალია. შუა ტანზე 23–25 რიგი ქერცლია; მათგან 18–21 რიგი კილურია.
- 02
ფონი მოყვითალო, მოთეთრო ან იშვიათად კაშკაშა ყვითელია. ზურგზე 50–65 მომრგვალებული ყავისფერი ან შავი ლაქაა; ხშირად თეთრი კიდით. უკანა ნაწილში ლაქები შეიძლება განივად გაიწელოს. თავის ზედა მხარე მუქია, ხშირად თითქმის შავი. თვალის უკან მუქი ზოლი პირის კუთხისკენ მიდის. მუცელი მოთეთრო ან ღია ყვითელია, გვერდებზე მარმარილოსებრი წვრილი ლაქებით.
- 03
სახეებიანი მცურავი (Elaphe dione) იგივე აღმოსავლეთში გვხვდება, მაგრამ უფრო წვრილი ნახატი აქვს — ხშირად ოთხი გრძივი ზოლი და წვრილი განივი ლაქები, არა მსხვილი მომრგვალებული ლაქების სერია. წითელმუცელა მცურავი (Dolichophis schmidti) უფრო სწრაფი და წვრილტანია; მუცელი ხშირად მოწითალოა და ზურგის ნახატი სხვაა. გიურზას (Macrovipera lebetina) გუგა ვერტიკალური ნაპრალია, თავი სამკუთხა, ქერცლი უხეშად კილური; შხამიანია. სპილენძა პატარაა, გლუვქერცლიანი.
- 04
Elaphe sauromates გარეგნულად ძალიან ჰგავს და საქართველოში არ გვხვდება — მისი არეალი უფრო დასავლეთითაა (ბალკანეთი, დასავლეთ/ცენტრალური ანატოლია, პონტო-კასპიური სტეპები). ველზე ამ ორს გეოგრაფიით არჩევენ და არა ერთი უნიკალური ნიშნით. ქერცლის დასათვლელად გველი არ აიყვანოთ.
- 05
შხამი არ აქვს. ნაკბენი შეიძლება მტკივნეული იყოს, მაგრამ სამედიცინოდ შხამიანი არ არის. თუ დიდ ლაქებიან გველს ვერტიკალური გუგით ხედავთ სამხრეთ-აღმოსავლეთის მშრალ ზონაში — ეს გიურზაა, არა ეს სახეობა. არ აიყვანოთ.
ქვიზი
შემდეგ: რომელი გველია?
ურარტუს მცურავი საქართველოს გველების ქვიზში შედის. ათი საველე ფოტო, ოთხი სახელი — თვალის ვარჯიში, არა საველე ამოცნობა.
ბიოლოგია
ჰაბიტატი, კვება, ქცევა და კონსერვაცია
ჰაბიტატი და გავრცელება
საქართველოში ეძებეთ აღმოსავლეთის მშრალ და ნახევრადმშრალ ადგილზე — სტეპი, ნახევრადუდაბნო, ტყე-სტეპი, ღია ღვიის ტყე, მთისწინეთის ფართოფოთლოვანი ტყისა და კლდოვანი ფერდობის პირას. 2021 წლის ქართული გველების კვლევა მას სამხრეთ- აღმოსავლეთის ნახევრადმშრალი ლანდშაფტის დიდ გველებს მიაკუთვნებს და არა დასავლეთის ნოტიო ზონას. ამ ატლასის რუკაზე აღნიშნულია კახეთი, ქვემო ქართლი, თბილისი და სამცხე — ჯავახეთი. დადასტურებული წერტილები უფრო მკაფიოა კახეთსა და თბილისის მიდამოებში: თბილისის გენეტიკური ნიმუშები (Jablonski et al. 2019), დიდი შირაქის ფოტო იმავე ნაშრომში, დედოფლისწყაროს თავის ფოტოები და ბარკოდი სოფელ ჩანქანიდან (Chankaani) 2026 წლის ჩამონათვალში. ალაზნის ველი სახეობის გამოქვეყნებულ არეალში შედის; ცალკე ლაგოდეხის ჩანაწერი ამ გვერდზე არ არის. ლიტერატურული დასავლეთი საზღვარი თრიალეთის / წალკის პლატომდე ან სურამის ქედის მიმართულებით არის აღწერილი — ეს Muskhelishvili-ისა და მოგვიანო შეჯამებების არეალია და არა წერტილ-წერტილ დადასტურებული დასავლეთი ქსელი. სახეობის სიმაღლე მთელ არეალში დაახლოებით −25 მ-დან (ლენქორანი) 2,600 მ-მდეა (შირაქი, სომხეთი). საქართველოსთვის ცალკე გაზომილი სიმაღლის დიაპაზონი აქ არ არის. გარე არეალი მოიცავს აღმოსავლეთ ანატოლიას, სომხეთს, აზერბაიჯანს, ჩრდილოეთ ირანსა და სამხრეთ დაღესტანს.
კვება
ცალკე ქართული კვების კვლევა ამ სახეობაზე არ არის. გვარ Elaphe-ის მცურავები ჩვეულებრივ იკვებებიან მღრღნელებით, პატარა ფრინველებით, ბარტყებითა და კვერცხებით; ხვლიკიც შეიძლება შევიდეს. მსხვერპლს ახრჩობს — შხამი არ აქვს. კარგად ადის ბუჩქსა და ხეზე; ბუდის ძებნა ამ გვარისთვის ჩვეულებრივია, მაგრამ საქართველოში ეს პირდაპირ არ არის გაზომილი.
ქცევა
თბილ სეზონზე აქტიურია. გვარის სხვა მცურავების მსგავსად ხშირად დღისით მოძრაობს; საქართველოში საათობრივი აქტივობა ცალკე არ არის აღწერილი. საფრთხისას უპირატესად გარბის. არ აიყვანოთ — დიდ გველს შეუძლია ძლიერად უკბინოს, თუმცა შხამი არ აქვს. კვერცხისმდებია, როგორც გვარ Elaphe-შია მიღებული. შეწყვილების სეზონი და კვერცხების რაოდენობა ამ სახეობისთვის საქართველოში არ არის გამოქვეყნებული; ძველ გვერდზე მითითებული 4–16 კვერცხი ამ ტაქსონზე პირველადი წყაროთი არ დასტურდება. აღმოსავლეთ საქართველოში იგივე მშრალ ზონაში შეიძლება შეხვდეთ სახეებიან მცურავს (Elaphe dione) — ნახატი სხვაა. გიურზასთან აღრევა საშიშია: გიურზას გუგა ვერტიკალურია და შხამიანია.
კონსერვაცია
IUCN Red List-ზე Elaphe urartica ცალკე ჯერ არ არის შეფასებული. 2017 წლის შეფასება Least Concern ეხება E. sauromates-ს გაყოფამდე — ამიტომ ამ სახეობაზე პირდაპირ არ გადმოდის. საქართველოს 2014 წლის წითელ ნუსხაში არც E. urartica და არც ძველი სახელი E. sauromates არ არის. 2026 წლის ჩამონათვალში კანდიდატია: E. sauromates-თან 600 კმ-იანი გარდამავალი ზოლი ჩრდილო-დასავლეთ კასპიაზე გენეტიკურად და გარეგნულად საკმარისად არ არის შესწავლილი. ადგილობრივ საფრთხეა ჰაბიტატის გარდაქმნა, გზაზე დაღუპვა და შხამიან გველთან აღრევის გამო მოკვლა. მღრღნელების მტაცებელია; ეს სარგებელი არ ნიშნავს, რომ გველი უნდა აიყვანოთ.
კითხვები
ხშირად დასმული კითხვები
მოკლე პასუხები ურარტუს მცურავი-თან დაკავშირებულ ყველაზე მნიშვნელოვან კითხვებზე.
დიახ — აღმოსავლეთ საქართველოში. 2026 წლის ჩამონათვალი სახეობას იღებს, მაგრამ კანდიდატად ტოვებს. მთელ ქვეყანაში არ გვხვდება.
მშრალ აღმოსავლეთში — კახეთი (მათ შორის დედოფლისწყარო / შირაქი), თბილისის მიდამოები და სამხრეთ-აღმოსავლეთის მშრალი ზონა. რუკაზე ასევეა ქვემო ქართლი და სამცხე — ჯავახეთი. დასავლეთისა და კოლხეთის სახეობა არ არის.
არა. შხამი არ აქვს. მსხვერპლს შეკვრით ახრჩობს. საფრთხისას უპირატესად გარბის. დიდ გველს შეუძლია უკბინოს — არ აიყვანოთ. ვერტიკალური გუგა და სამკუთხა თავი გიურზაზე მიუთითებს.
მოყვითალო ან მოთეთრო ფონზე 50–65 მსხვილი მომრგვალებული ლაქა, მუქი თავი, მრგვალი გუგა, სიგრძე ჩვეულებრივ 1.2 მ-მდე. სახეებიან მცურავს წვრილი ნახატი და ხშირად ოთხი ზოლი აქვს. გიურზას გუგა ვერტიკალურია.
გაზომილ მასალაში სრული სიგრძე ჩვეულებრივ 80–120 სმ-ია და იშვიათად აღემატება 1.2 მ-ს. მამალს შედარებით გრძელი კუდი აქვს, დედალს — მეტი მუცლის ფარი.
გარეგნულად თითქმის იგივეა. საქართველოში მხოლოდ E. urartica იგულისხმება. E. sauromates უფრო დასავლეთითაა. 2026 წლის ჩამონათვალი გაყოფას იღებს, მაგრამ კასპიის გარდამავალ ზოლს ჯერ საკმარისად შეუსწავლელად თვლის.
კვერცხისმდებია. კვება ქართულად არ არის ცალკე შესწავლილი; გვარის სხვა მცურავები იკვებებიან მღრღნელებით, პატარა ფრინველებითა და კვერცხებით. კვერცხების ზუსტი რაოდენობა ამ სახეობისთვის აქ არ არის დადასტურებული.
- Tarkhnishvili et al. 2026 — Annotated checklist of Georgia's amphibians and reptiles
- Jablonski et al. 2019 — Description of Elaphe urartica
- Iankoshvili & Tarkhnishvili 2021 — Distribution of snakes in Georgia
- Aghasyan et al. 2017 — IUCN Red List account for Elaphe sauromates
- საქართველოს მთავრობის დადგენილება №190 (2014) — წითელი ნუსხა
- The Reptile Database
სახეობების პროფილები შედგენილია რეცენზირებული ლიტერატურისა და აღიარებული ბიომრავალფეროვნების მონაცემთა ბაზების საფუძველზე და განახლდება ახალი ტაქსონომიური და კონსერვაციის მონაცემების გამოჩენისას.
დაკავშირებული გიდები
