წითელმუცელა მცურავი (Dolichophis schmidti) დიდი, სწრაფი და უშხამო გველია. საქართველოში ის ძირითადად აღმოსავლეთის მშრალ, ქვიან და ბალახოვან ადგილებში გვხვდება. ეს არ ნიშნავს, რომ მთელ ქვეყანაშია გავრცელებული. ის ანკარასებრთა ოჯახს (Colubridae) მიეკუთვნება. ჯერ კიდევ ბოლომდე გარკვეული არ არის, უნდა ჩაითვალოს თუ არა ცალკე სახეობად. 2026 წლის ქართულ ჩამონათვალში Dolichophis schmidti ცალკე სახეობადაა შეტანილი, თუმცა ეს საკითხი კვლავ დასაზუსტებელია. ადრე მას Coluber jugularis-ის ქვესახეობად მიიჩნევდნენ. იმ ადგილებში, სადაც წითელმუცელა მცურავი კასპიურ მცურავს (Dolichophis caspius) ხვდება, მათი ადგილობრივი ჯგუფები დამატებით შესასწავლია. თბილისიდან აღებული ნიმუში გენეტიკურადაც არის შესწავლილი. აღწერილ გველებს შორის ყველაზე გრძელი 120 სმ-ზე მეტი იყო. საქართველოში ზამთარში ერთ ადგილას შეკრებილი და გაზომილი გველები 82–158 სმ სიგრძისა იყვნენ. ადამიანისთვის სამედიცინო საფრთხეს არ წარმოადგენს. 2017 წლის მსოფლიო შეფასებით, ამ სახეობას გადაშენების მცირე საფრთხე ემუქრება.
ამოცნობა
ეს უშხამო, წვრილი და სწრაფი გველია. თვალის გუგები მრგვალი აქვს. წითელი ან ნარინჯისფერი მუცელი მისი ამოცნობის ერთ-ერთი მთავარი ნიშანია. წითელმუცელა მცურავი გველგესლა არ არის და გიურზაში არ უნდა აგვერიოს.
რომელ სახეობებს ჰგავს
სხეული გრძელი და წვრილი აქვს. თავი კისრისგან მკაფიოდ გამოეყოფა. თვალები შედარებით დიდი აქვს, გუგები კი მრგვალი. ზურგზე ქერცლი გლუვია. წითელმუცელა მცურავი საქართველოში დიდ გველებს შორისაა. ზოგი 120 სმ-ზე გრძელია. საქართველოში ზამთარში ერთ ადგილას შეკრებილი და გაზომილი სხვადასხვა ასაკის გველების სიგრძე 82–158 სმ იყო. გველი ხელში არ აიყვანოთ ქერცლების დასათვლელად ან ახლოდან დასათვალიერებლად.
ზრდასრულებს ზურგი ხშირად ერთფერი აქვთ: სპილენძისფერი, მოწითალო ან მოწითალო-ყავისფერი. ახალგაზრდებს ზურგზე მუქი ლაქები ეტყობათ. ეს ასაკს უკავშირდება და არ ნიშნავს, რომ ისინი სხვა სახეობაა. მუცელი წითელი ან ნარინჯისფერია. წითელმუცელა მცურავის ამოცნობა ხშირად სწორედ ამ ნიშნით შეიძლება; ქართული სახელიც აქედან მოდის.
წენგოსფერი მცურავი (Platyceps najadum) უფრო წვრილი და გამხდარია. კისერზე მუქი ლაქები აქვს ღია კიდეებით. ზრდასრულ წითელმუცელა მცურავს ზურგი ერთფეროვნად მოწითალო აქვს, მას კი არა. ნაირფერ მცურავს (Hemorrhois ravergieri) ზურგზე მკვეთრი, რომბისებრი მუქი ლაქები აქვს. ურარტუს მცურავს (Elaphe urartica) უფრო მსხვილი ტანი და შედარებით მუქი თავი აქვს. ზურგზე მისი ლაქები უფრო დიდი და მომრგვალებულია. ხვლიკიჭამია გველს (Malpolon insignitus) თვალის ზემოთ წარბის მსგავსი ამობურცული ადგილი აქვს. ხშირად ზეთისხილისფერი ან ნაცრისფერია და მუცელი წითელი არ აქვს. კასპიური მცურავი (Dolichophis caspius) გარეგნულად განსაკუთრებით ჰგავს წითელმუცელა მცურავს. 2026 წლის ქართულ ჩამონათვალში ის კანდიდატად არის დატოვებული. მათი გარჩევის ერთ-ერთი ნიშანი მუცლის ფერია. ამ ატლასში მისთვის ცალკე გვერდი ჯერ არ არის.
გველგესლები წითელმუცელა მცურავზე უფრო მსხვილები არიან. მათ ვერტიკალური გუგები აქვთ, ქერცლებს კი შუაში ამობურცული ზოლი გასდევს. გიურზა (Macrovipera lebetina) განსაკუთრებით დიდი გველია, ფართო თავითა და ვერტიკალური გუგით. მისი შხამი ჯანმრთელობისთვის სახიფათოა. წითელმუცელა მცურავს მრგვალი გუგა აქვს და შხამიანი არ არის. თუ გველს ვერტიკალური გუგა აქვს, წითელმუცელა მცურავად ნუ მიიჩნევთ და უსაფრთხო მანძილზე დარჩით. თუმცა მხოლოდ გუგის ფორმით გველის სახეობას ვერ დაადგენთ. ხელში ნუ აიყვანთ. თუ შეაწუხებთ ან დაიჭერთ, შეიძლება გიკბინოთ და ნაკბენი მტკივნეული იყოს.
2026 წლის ქართულ სიაში წითელმუცელა მცურავი (Dolichophis schmidti) ცალკე სახეობად არის მითითებული, თუმცა ეს საკითხი ჯერ ბოლომდე გარკვეული არ არის. ადრე მას Coluber jugularis-ის ერთ-ერთ ფორმად მიიჩნევდნენ. იმ ადგილებში, სადაც ის და კასპიური მცურავი (Dolichophis caspius) ერთად გვხვდება, იქაური წითელმუცელა მცურავები დამატებით შესწავლას საჭიროებს. თბილისშიც არის ცნობილი ნიმუში, რომლის გენებიც შეისწავლეს. საქართველოში ის ძირითადად აღმოსავლეთის მშრალ ადგილებში გვხვდება, ამიტომ არ უნდა ვივარაუდოთ, რომ მთელ ქვეყანაშია გავრცელებული.
გალერეა
საქართველოში წითელმუცელა მცურავი ძირითადად აღმოსავლეთ ნაწილის მშრალ, ქვიან და ბალახიან ადგილებში გვხვდება. მას მშრალ გარემოსთან დაკავშირებულ გველად მიიჩნევენ. ხშირად სახლობს მშრალ ბალახიან ველებზე, კლდოვან ფერდობებზე, მდინარეების ქვიან ნაპირებზე, სასოფლო-სამეურნეო მინდვრებში, ბაღებსა და ვენახებში. კოლხეთის ნოტიო მხარე და მაღალ მთებში ტენიანი ადგილები მისთვის ჩვეულებრივი გარემო არ არის. თბილისში მისი არსებობა ბოლო წლებში გენების შესწავლით დადასტურდა. 2026 წლის ქართულ ჩამონათვალში თბილისში ნაპოვნი წითელმუცელა მცურავების ფოტოებიც არის. საქართველოში მისი არსებობა დადასტურებულია კახეთში, ქვემო ქართლში, თბილისში, მცხეთა-მთიანეთსა და შიდა ქართლში. ეს არ ნიშნავს, რომ ამ რეგიონებში ყველგან და ყველა ტიპის გარემოში ერთნაირად გვხვდება. 2026 წლის ცალკე ანალიზმა, რომელიც საქართველოს ანკარასებრი გველების ჩანაწერებს ეყრდნობოდა, წითელმუცელა მცურავზეც აჩვენა: მხოლოდ ცნობილი ჩანაწერებით შედგენილმა რუკამ შეიძლება რეალურად დაკავებული ფართობის ნაწილი არ აჩვენოს. ამიტომ ასეთი რუკები და რეგიონების ჩამონათვალი დადასტურებულ ადგილებს აჩვენებს და არა სახეობის გავრცელების სრულ საზღვარს. მისი საერთო გავრცელების არეალი კავკასიიდან ანატოლიამდე, ჩრდილოეთ ირანამდე და თურქმენეთამდე ვრცელდება. არსებული ცნობებით, ის ზღვის დონიდან დაახლოებით 2 000 მეტრამდე სიმაღლეზეა ნაპოვნი. წითელმუცელა და კასპიური მცურავების (Dolichophis caspius) გავრცელების საზღვრები ბოლომდე გარკვეული არ არის. 2015 წლის ერთ ნაშრომში D. schmidti-ის ცნობილი გავრცელების არეალში მითითებულია გველი, რომელიც გარეგნულად D. caspius-ს ჰგავს. თუმცა 2026 წლის ქართული ჩამონათვალის მიხედვით, ეს ჩანაწერი დამატებით დადასტურებას საჭიროებს.
გავრცელება
82 საველე ჩანაწერი2012–20265 რეგიონი
ინტერაქტიული რუკა იტვირთება.
წითელმუცელა მცურავის რუკა აერთიანებს Reptiles.ge-ის სარედაქციო ფოტოჩანაწერებს, ხელით დამუშავებულ ლოკალიტეტებსა და iNaturalist-ის საჯარო დაკვირვებებს. რეგიონები აღებულია ჩანაწერების რეგიონული ცხრილიდან და გავრცელებად ითვლება მხოლოდ ის რეგიონი, სადაც სტატუსი დადასტურებულია.
მონაცემები: Reptiles.ge + iNaturalist · მეთოდოლოგია
ბიოლოგია
საქართველოში ის ძირითადად პატარა ძუძუმწოვრებს, სხვა ქვეწარმავლებსა და ფრინველებს იჭერს. სხვა ადგილებში, სადაც ეს გველი გვხვდება, ის ხვლიკებს, მღრღნელებს, ფრინველებსა და სხვა გველებსაც ჭამს. შხამი არ აქვს და მსხვერპლს ძირითადად სწრაფი დევნით იჭერს.
წითელმუცელა მცურავი ძირითადად დღისით მოძრაობს. თბილ სეზონზე მშრალ, ქვიან ადგილებში მისი ნახვა უფრო მოსალოდნელია. საფრთხისას ჩვეულებრივ გაქცევას ცდილობს. თუ კუთხეში მოიმწყვდიეს, შეიძლება თავი დაიცვას და უკბინოს. შხამი არ აქვს, მაგრამ დიდი გველის ნაკბენი შეიძლება მტკივნეული იყოს, ამიტომ ხელში ნუ აიყვანთ. როგორც წესი, დაახლოებით 5–11 კვერცხს დებს. 2026 წელს საქართველოში უჩვეულოდ დიდი ზამთრის ჯგუფი იპოვეს: რკინაბეტონის სეპტიკურ ავზში სხვადასხვა ასაკის 133 წითელმუცელა მცურავი იზამთრებდა. მათთან ერთად იყო ერთი წენგოსფერი მცურავი (Platyceps najadum) და ერთი წყლის ანკარა (Natrix tessellata). არსებული ცნობებით, ეს ამ სახეობის ყველაზე დიდი ცნობილი ზამთრის ჯგუფია. ეს ასევე კავკასიაში პირველი დადასტურებული შემთხვევაა, როცა სხვადასხვა სახეობის გველები ერთად იზამთრებენ. ამ ჯგუფში გაზომილი გველების სიგრძე 82–158 სმ იყო, წონა კი 82–753 გ. მამრებისა და მდედრების რაოდენობა თითქმის თანაბარი იყო, თუმცა მდედრები ოდნავ მეტნი იყვნენ. გველები ავზის ბოლო ნაწილში იყვნენ თავმოყრილი, სადაც ტემპერატურა დაახლოებით 11 °C იყო. სამშენებლო სამუშაოების გამო ისინი უსაფრთხო ადგილზე გადაიყვანეს და გაზაფხულზე ბუნებაში გაუშვეს. ეს ერთი შემთხვევა არ ნიშნავს, რომ წითელმუცელა მცურავი ყოველთვის ასეთ დიდ ჯგუფებად ან მსგავს ხელოვნურ ნაგებობებში იზამთრებს.
2017 წლის შეფასებით, მსოფლიოში წითელმუცელა მცურავის გადაშენების საფრთხე დაბალია. ის ფართოდ არის გავრცელებული. საქართველოს 2014 წლის წითელ ნუსხაში ეს სახეობა შეტანილი არ არის. 2026 წლის ქართულ ჩამონათვალში ის კვლავ კანდიდატ სახეობადაა მითითებული. საქართველოში მისი გავრცელების შესახებ მონაცემების სიზუსტე საშუალოდ ფასდება. საქართველოში მას საფრთხეს უქმნის საცხოვრებელი გარემოს შეცვლა, გზებზე დაღუპვა და ადამიანების მიერ მოკვლა, განსაკუთრებით მაშინ, როცა შხამიან გველში ერევათ. 2026 წელს ნაპოვნმა ზამთრის თავშესაფარმა აჩვენა, რომ ზოგჯერ ადამიანის აშენებული ნაგებობაც შეიძლება მისთვის მნიშვნელოვანი თავშესაფარი იყოს. ასეთ ადგილას სამშენებლო სამუშაოებმა შეიძლება იქ მოზამთრე მთელი ჯგუფი დააზიანოს ან თავშესაფარი გაანადგუროს. გველს ხელში ნუ აიყვანთ და ნუ მოკლავთ.
კითხვები
მოკლე პასუხები წითელმუცელა მცურავთან დაკავშირებულ ყველაზე მნიშვნელოვან კითხვებზე.
დიახ. საქართველოში წითელმუცელა მცურავის არსებობა დადასტურებულია, თუმცა 2026 წლის ქართულ ჩამონათვალში ის ჯერ კიდევ კანდიდატ სახეობადაა მითითებული. თბილისშიც არსებობს მისი თანამედროვე ჩანაწერი, რომელიც გენების შესწავლით დადასტურდა. ეს სახეობა ძირითადად აღმოსავლეთ საქართველოს მშრალ ადგილებში გვხვდება და მთელ ქვეყანაში გავრცელებულად არ ითვლება.
წითელმუცელა მცურავი საქართველოში უმეტესად აღმოსავლეთ საქართველოს მშრალ, ქვიან და ბალახიან ადგილებში გვხვდება: მშრალ ველებზე, კლდოვან ფერდობებზე, ვენახებსა და დასახლებებთან ახლოს. მისი არსებობა დადასტურებულია კახეთში, ქვემო ქართლში, თბილისში, მცხეთა-მთიანეთსა და შიდა ქართლში. დასავლეთ საქართველოს ტენიანი ადგილები და კოლხეთის ტყეები მისთვის ჩვეული საცხოვრებელი ადგილი არ არის. თუ მისი არსებობა რომელიმე რეგიონში დადასტურებულია, ეს არ ნიშნავს, რომ იმ რეგიონში ყველგან ან თანაბრად გვხვდება.
არა. წითელმუცელა მცურავი შხამიანი არ არის და ადამიანისთვის საშიში არ არის. საფრთხის დროს ის, როგორც წესი, გაქცევას ცდილობს. თუმცა დიდი გველი შეიძლება მტკივნეულად გიკბინოთ, თუ დაიჭერთ ან შეაწუხებთ. ამიტომ ხელში ნუ აიყვანთ. თუ გველს თვალის გუგა ზემოდან ქვემოთ წაგრძელებული აქვს, ის წითელმუცელა მცურავი არ არის. მხოლოდ გუგის ფორმა არ კმარა იმისთვის, რომ გველგესლა ან გიურზა ზუსტად ამოიცნოთ, ამიტომ უსაფრთხო მანძილი დაიცავით.
წითელმუცელა მცურავს თხელი ტანი აქვს და სწრაფად მოძრაობს. მისი თვალის გუგები მრგვალია, ქერცლი გლუვი აქვს, მუცელი კი წითელი ან ნარინჯისფერი. ზრდასრულებს ზურგი ხშირად მთლიანად მოწითალო აქვთ, ახალგაზრდებს კი მუქი ლაქები ეტყობათ. წენგოსფერ მცურავს (Platyceps najadum) კისერზე მუქი ლაქები აქვს, რომლებსაც ღია კიდეები დაჰყვება. გიურზასა და გველგესლებს გუგები ზემოდან ქვემოთ აქვთ წაგრძელებული. ასეთი გუგების მქონე გველი წითელმუცელა მცურავად არ ჩათვალოთ.
წითელმუცელა მცურავი საქართველოს ერთ-ერთი დიდი გველია. ცნობილია 120 სმ-ზე გრძელი გველიც. საქართველოში, ერთ ადგილას, სადაც გველები ზამთარს ატარებდნენ, სხვადასხვა ასაკის გველები გაზომეს. მათი სიგრძე 82–158 სმ იყო, წონა კი — 82–753 გ. ეს მონაცემები მხოლოდ იმ ერთ ადგილას შეკრებილ გველებს ეხება და არ აჩვენებს, საშუალოდ რა ზომისაა ეს გველი მთელ საქართველოში.
არსებული ცნობებით, ის ძირითადად პატარა ძუძუმწოვარ ცხოველებს, ქვეწარმავლებსა და ფრინველებს იჭერს. შხამი არ აქვს; ნადავლს სწრაფად მისდევს და ასე იჭერს.
წითელმუცელა მცურავი კვერცხებს დებს; ამ სახეობისთვის ხშირად დაახლოებით 5–11 კვერცხს ასახელებენ. წლის თბილ პერიოდში უმეტესად დღისით არის აქტიური. საქართველოში იყო შემთხვევა, როცა ამ გველების დიდი ჯგუფი ზამთარს ერთად ატარებდა ადამიანის აშენებულ ნაგებობაში. ეს არ ნიშნავს, რომ ეს გველები ყოველთვის ასეთ ადგილებში იზამთრებენ.
გველს უსაფრთხო მანძილიდან დააკვირდით. სურვილის შემთხვევაში ფოტო გადაუღეთ და ადგილზე დატოვეთ. ხელში ნუ აიყვანთ და დაჭერას ნუ ეცდებით. თუ თვალის გუგა ზემოდან ქვემოთ ვიწრო ხაზივით ჩანს, ან თავი ფართო და სამკუთხა აქვს, ნუ ჩათვლით, რომ ეს წითელმუცელა მცურავია. შეიძლება გველგესლა ან გიურზა იყოს. ასეთ დროს განსაკუთრებით შორს დარჩით.
წყაროები
სახეობების პროფილები შედგენილია რეცენზირებული ლიტერატურისა და აღიარებული ბიომრავალფეროვნების მონაცემთა ბაზების საფუძველზე და განახლდება ახალი ტაქსონომიური და კონსერვაციის მონაცემების გამოჩენისას.
დაკავშირებული გიდები
