საყელოიანი ეირენისი (Eirenis collaris) პატარა გველია, რომელიც სამხრეთ-აღმოსავლეთ საქართველოში გვხვდება. ის ანკარასებრთა ოჯახს (Colubridae) ეკუთვნის. 2026 წლის ქართულ ჩამონათვალში საქართველოში მისი არსებობა დადასტურებულადაა მიჩნეული. აქ გვხვდება მისი ქვესახეობა E. c. collaris. ჩამონათვალში ნახსენები გველი დედოფლისწყაროს მუნიციპალიტეტის თარიბანიდანაა. ამ სახეობის ზრდასრული გველები ჩვეულებრივ 40 სმ-ზე მოკლეები არიან. გაზომილი ყველაზე გრძელი გველი დაახლოებით 40 სმ იყო. შხამი არ აქვს და ადამიანისთვის უვნებელია. IUCN-ის შეფასებით, მისი გადაშენების საფრთხე დაბალია (Least Concern). მას ხშირად წყნარ ეირენისში (Eirenis modestus) ურევენ, რომელიც ამავე ჩამონათვალში აღმოსავლეთ და ცენტრალურ საქართველოს უკავშირდება. საყელოიანი ეირენისის პოვნას საქართველოს ყველა კუთხეში ნუ ელით.
ამოცნობა
პატარა, წვრილი, უშხამო გველია. მრგვალი გუგები აქვს, კისერზე კი მუქი საყელო. ზურგი ზეთისხილისფერი ან ღია ყავისფერია. ის არც გველგესლაა და არც ჭიასავითი გველბრუცა.
რომელ სახეობებს ჰგავს
სხეული წვრილი და მოკლე აქვს — პატარა გველს უფრო ჰგავს, ვიდრე დიდ მცურავს. თავი კისრისგან მკვეთრად არ განირჩევა, ცხვირის წვერი მომრგვალებული აქვს, გუგა კი მრგვალი. ზურგის ქერცლი გლუვია. ტანის შუაში ქერცლის ხშირად 15 რიგი აქვს, ზოგჯერ კი 15–17. წყნარ ეირენისს ტანის შუაში ხშირად 17–18 რიგი აქვს. ქერცლის დასათვლელად გველი ხელში არ აიყვანოთ. ზრდასრული გველის სიგრძე ჩვეულებრივ 40 სმ-ზე ნაკლებია. ყველაზე გრძელი გაზომილი გველი დაახლოებით 40 სმ იყო.
ზურგი ზეთისხილისფერი ან ღია ყავისფერია; თითოეული ქერცლის შუაგული ხშირად ღია ფერისაა, კიდე კი — მუქი. კისერზე მუქი, საყელოს მსგავსი ზოლი აქვს, რომელიც ქვემოთ ვიწროვდება — აქედან მოდის ქართული სახელიც. ზოგჯერ თავზე მკრთალი განივი ზოლი და თავის უკანა მხარეს ორი ლაქა ჩანს. მუცელი მოყვითალო-თეთრია. თურქულ ქვესახეობას, E. c. macrospilotus-ს, ზურგზე მუქი ლაქები მწკრივად აქვს. საქართველოს ჩამონათვალში კი მითითებულია ქვესახეობა E. c. collaris.
წყნარი ეირენისი (Eirenis modestus) გარეგნულად ჰგავს ამ სახეობას, მაგრამ უფრო დიდია (ჩვეულებრივ, 70 სმ-ზე მოკლეა). ზრდასრულ გველს კისერზე საყელოს მსგავსი ზოლი ხშირად უფერმკრთალდება. წყნარი ეირენისი აღმოსავლეთსა და ცენტრშია მითითებული, ეს სახეობა კი — სამხრეთ-აღმოსავლეთში (დედოფლისწყარო, თარიბანა). სპილენძას (Coronella austriaca) უფრო მსხვილი სხეული აქვს და ზურგზე წვრილი ლაქების ორი რიგი გასდევს. ის უფრო ხშირად ტყის პირას და ნოტიო ადგილებში გვხვდება. გველბრუცა (Xerotyphlops vermicularis) ჭიას ჰგავს და პატარა თვალები აქვს. კატისთვალა გველს (Telescopus fallax) ვერტიკალური გუგა აქვს.
შხამი არ აქვს. თვალის გუგა მრგვალი აქვს. თუ გუგა ვერტიკალურ ნაპრალს ჰგავს, ეს გველგესლაზე ან გიურზაზე მიუთითებს. თუ შეხვდებით, მოშორებით დარჩით და ხელში ნუ აიყვანთ: პატარა უშხამო გველიც ადვილად ზიანდება, უცნობი გველი კი შეიძლება შხამიანი იყოს.
2026 წლის ჩამონათვალში ის დადასტურებულ სახეობადაა შეტანილი. აქ მითითებული ქვესახეობა სახეობის სახელწოდებას იმეორებს — E. c. collaris. მითითებული ნიმუში თარიბანიდანაა, დედოფლისწყაროს მუნიციპალიტეტიდან. საქართველოში ის სამხრეთ-აღმოსავლეთ ნაწილში გვხვდება, მაგრამ მთელ ქვეყანაში არა. მას ხშირად წყნარ ეირენისში (Eirenis modestus) ერევათ, რომელსაც ჩამონათვალი აღმოსავლეთ და ცენტრალურ საქართველოს უკავშირებს.
გალერეა
2026 წლის ჩამონათვალში საქართველოში მისი გავრცელების ადგილად სამხრეთ-აღმოსავლეთია მითითებული. სურათზე ნაჩვენები ნიმუში დედოფლისწყაროს თარიბანიდანაა. ამ ატლასის რუკაზე მონიშნულია კახეთი, თბილისი და ქვემო ქართლი. ეს მონიშვნები ეყრდნობა ჩამონათვალის ჩანაწერს, თარიბანის ნიმუშსა და საიტზე გამოქვეყნებულ ფოტოებს იაღლუჯის გორებიდან; ისინი ყველა მუნიციპალიტეტის ჩამონათვალი არ არის. რუკაზე ნაჩვენები გავრცელების შესახებ მონაცემების სანდოობა საშუალოა. დასავლეთ საქართველოში ან კოლხეთში მდებარე კონკრეტული ადგილი აქ დასახელებული არ არის. ზოგადად, ეს სახეობა ცხოვრობს მშრალ, ქვიან ან ნახევარუდაბნო ადგილებში, რბილ ნიადაგზე, სადაც ქვები და ქვიშაა, და მუხნარის ბალახიან ფერდობებზე. ხშირად გვხვდება ქვის ან მიწის გორაკის ქვეშ, ან ნაპრალში; ზოგჯერ გველბრუცასთან ერთადაც. საქართველოში ზღვის დონიდან რა სიმაღლეებზე გვხვდება, ცალკე არ გამოქვეყნებულა. თარიბანა და იაღლუჯი დაბლობსა და მთისწინეთს უკავშირდება. სახეობის შესახებ გამოქვეყნებულ ცნობებში ზღვის დონიდან დაახლოებით 1700 მეტრამდე სიმაღლეა მითითებული, მაგრამ ეს საქართველოში დაფიქსირებულ სიმაღლეს არ ნიშნავს. მისი გავრცელების არეალი მოიცავს აღმოსავლეთ თურქეთს, სამხრეთ კავკასიას, დაღესტანს, ერაყსა და დასავლეთ ირანს. სახეობის თავდაპირველი აღწერისთვის გამოყენებული მასალა კასპიისპირა ბეშბარმაყიდანაა (აზერბაიჯანი) და არა საქართველოდან.
ბიოლოგია
საქართველოში ამ სახეობის კვებაზე ცალკე კვლევა არ არის. ამ სახეობის საკვებად აღწერილია მორიელები, სკოლოპენდრები (მრავალფეხა ცხოველები), ჭიები, ხოჭოები და სხვა მწერები, ასევე ობობები და პატარა ხვლიკები. ის ძირითადად ქვის ქვეშ მცხოვრებ ცხოველებს ჭამს, რომლებსაც ხერხემალი არ აქვთ. შხამი არ აქვს — მსხვერპლს პირით იჭერს.
იმალება. დღის სიცხეში ხშირად ქვის ან მიწის ქვეშ რჩება. საქართველოში დღის რომელ საათებსა და წელიწადის რომელ დროს არის აქტიური, ამის შესახებ ცალკე მონაცემები არ გამოქვეყნებულა. ამ ატლასში მითითებული ფოტოები მაისსა და ივლისშია გადაღებული. სახეობის შესახებ გამოქვეყნებული ცნობებით, ზაფხულში 4–8 კვერცხს დებს. ნაშიერები აგვისტო–სექტემბერში იჩეკებიან და დაახლოებით 10–13 სმ სიგრძის არიან. საქართველოში მისი შეწყვილების დროისა და ერთ ჯერზე დადებული კვერცხების რაოდენობის შესახებ ცალკე მონაცემები არ არის. საქართველოში მისი ზამთრის თავშესაფარი ცალკე არ არის აღწერილი. არსებობს ცნობები, რომ ამ სახეობის გველები ზამთარს მიწის ქვეშ ჯგუფებადაც ატარებენ. საფრთხისას უმეტესად გარბის. ხელში ნუ აიყვანთ — შხამი არ აქვს, მაგრამ პატარა გველმაც შეიძლება გიკბინოთ. იმავე მშრალ სამხრეთ-აღმოსავლეთში შეიძლება შეხვდეთ წყნარ ეირენისს, სპილენძას, გველბრუცას, იშვიათად კი კატისთვალა გველს. მათი გარჩევა გუგის, ზომისა და კისრის ნახატის მიხედვით შეიძლება.
მსოფლიო მასშტაბით ნაკლებად საფრთხის ქვეშ მყოფადაა შეფასებული (Least Concern, LC): ფართოდაა გავრცელებული და მისთვის კონკრეტული გლობალური საფრთხე არ არის დასახელებული. საქართველოს 2014 წლის წითელ ნუსხაში შეტანილი არ არის. იქ გველებიდან დინიკისა და კავკასიური გველგესლებია შეტანილი. 2026 წლის ჩამონათვალში მისი არსებობა დადასტურებულია, თუმცა გავრცელების შესახებ ცნობების სიზუსტე საშუალოდ არის შეფასებული. საქართველოში მის შესახებ ცნობები ჯერ მწირია: კონკრეტულად მხოლოდ თარიბანაა დასახელებული. სამხრეთ-აღმოსავლეთით გავრცელება კი ჩამონათვალში ზოგადად არის მითითებული და ეს მისი გავრცელების სრული რუკა არ არის. ადგილობრივად მას საფრთხეს უქმნის საცხოვრებელი გარემოს შეცვლა და ის, რომ შხამიან გველში ერევათ და კლავენ. ხელში ნუ აიყვანთ.
კითხვები
მოკლე პასუხები საყელოიანი ეირენისთან დაკავშირებულ ყველაზე მნიშვნელოვან კითხვებზე.
დიახ. 2026 წლის ჩამონათვალში სახეობის არსებობა სამხრეთ-აღმოსავლეთ საქართველოში დადასტურებულადაა მიჩნეული. მითითებული ადგილია თარიბანა, დედოფლისწყაროში. ეს არ ნიშნავს, რომ სახეობა მთელ საქართველოში გვხვდება.
სამხრეთ-აღმოსავლეთში მშრალ, ქვიან ადგილებში გვხვდება, ხშირად ქვების ქვეშ. ამ ატლასის რუკაზე კახეთი, თბილისი და ქვემო ქართლია ნაჩვენები. სამეცნიერო ჩანაწერში ადგილად თარიბანაა მითითებული, ფოტო კი იაღლუჯის გორებიდანაა. დასავლეთსა და კოლხეთში კონკრეტული ადგილები აქ მითითებული არ არის. მისი გავრცელების შესახებ ცნობები საშუალო სანდოობისაა.
არა, შხამი არ აქვს. საფრთხის დროს, ჩვეულებრივ, გარბის. პატარა გველმაც შეიძლება გიკბინოთ, ამიტომ ხელში ნუ აიყვანთ. თვალის ვერტიკალური გუგა გველგესლაზე ან გიურზაზე მიანიშნებს.
ეს პატარა, გამხდარი გველია. მრგვალი გუგები და გლუვი ქერცლი აქვს. ზურგი ზეთისხილისფერი ან ღია ყავისფერია, კისერზე კი მუქი საყელოს მსგავსი ზოლი აქვს. ზრდასრულ წყნარ ეირენისს ეს ზოლი ხშირად უფრო მკრთალად ეტყობა. მისი არსებობა აღმოსავლეთ–ცენტრალურ ნაწილშია აღნიშნული. გველბრუცა ჭიას ჰგავს. დასათვლელად ხელში ნუ აიყვანთ.
ამ სახეობის ზრდასრულის სიგრძე ჩვეულებრივ 40 სმ-ზე ნაკლებია. ყველაზე დიდი გაზომილი სიგრძე დაახლოებით 40 სმ-ია. საქართველოში გაზომილი სიგრძის ცალკე მონაცემი ამ გვერდზე არ არის.
სახეობის შესახებ არსებული ცნობებით, ზაფხულში 4–8 კვერცხს დებს. საქართველოში რით იკვებება, ცალკე არ შეუსწავლიათ. ზოგადად, ძირითადად მწერებსა და ქვების ქვეშ მცხოვრებ სხვა ცხოველებს ჭამს, რომლებსაც ხერხემალი არ აქვთ. იშვიათად პატარა ხვლიკსაც ჭამს.
საქართველოში საათების მიხედვით შედგენილი ცალკე კალენდარი არ გამოქვეყნებულა. მოსალოდნელია, რომ თბილ სეზონზე მშრალ ადგილებში, ქვების ქვეშ შეგვხვდეს. ამ ატლასის ფოტოები მაისსა და ივლისშია გადაღებული.
ორივე პატარა, უშხამო Eirenis-ია. საყელოიანს საყელო უფრო მკაფიოდ ეტყობა და, ჩვეულებრივ, წყნარზე მოკლეა. საყელოიანი სამხრეთ-აღმოსავლეთშია მითითებული, წყნარი კი — აღმოსავლეთსა და ცენტრში. ტანის შუაში საყელოიანს ხშირად ქერცლის 15 რიგი აქვს, წყნარს კი — 17–18. თუმცა ეს ისეთი ნიშანი არ არის, რომლის შესამოწმებლადაც გველი ხელში უნდა აიყვანოთ.
წყაროები
სახეობების პროფილები შედგენილია რეცენზირებული ლიტერატურისა და აღიარებული ბიომრავალფეროვნების მონაცემთა ბაზების საფუძველზე და განახლდება ახალი ტაქსონომიური და კონსერვაციის მონაცემების გამოჩენისას.
დაკავშირებული გიდები
