სპილენძა
Coronella austriaca
უვნებელი, გლუვქერცლიანი გველი საქართველოში — მალული და ხშირად გველგესლასთან აღრეული.
მიმოხილვა
რა არის სპილენძა
სპილენძა (Coronella austriaca) საქართველოში გავრცელებული უვნებელი გველია — გლუვი ქერცლით, მრგვალი გუგით და ხშირად გველგესლასთან აღრეული. 2026 წლის ქართული ჩამონათვალი მას ბიოლოგიურად დადასტურებულ სახეობად იღებს. ანკარასებრთა ოჯახისაა; შხამი არ აქვს. არეალი ევროპიდან დასავლეთ აზიამდეა, მათ შორის კავკასია. ქართული სახელი სპილენძისფერ ან მოწითალო შეფერილობას უკავშირდება; ინგლისური smooth snake — გლუვ ქერცლს. ქართული წყაროებით ჩვეულებრივ 50 სმ-ზე მოკლეა, მაქსიმუმ დაახლოებით 70 სმ-მდე. IUCN-ით ნაკლებად საფრთხის ქვეშაა (Least Concern); საქართველოს 2014 წლის წითელ ნუსხაში არ არის.
ბოლო განახლება
ამოცნობა
როგორ ამოვიცნოთ სპილენძა
უვნებელი ანკარასებრია, მაგრამ შეფერილობით ხშირად გველგესლას წააგავს. ფერის გარდა, პირველ რიგში ყურადღება მიაქციეთ ქერცლს, თვალის გუგასა და თავის ნახატს. სახეობის დასაზუსტებლად (ქერცლების დასათვლელად) გველის ხელში აყვანა არ არის რეკომენდებული.
- 01
ზურგის ქერცელი გლუვია, კილის გარეშე. გველგესლას ზურგის ქერცელი კილურია — შუაში ამოწეული ხაზივით. თავი ვიწროა და კისრისგან ნაკლებად გამოიყოფა, ვიდრე გველგესლასი.
- 02
გუგა მრგვალია. საქართველოს გველგესლებს ვერტიკალური ნაპრალისებრი გუგა აქვთ. თვალიდან ყურისკენ ხშირად მუქი ზოლი გადის. თავის ზურგზე ხშირად გვირგვინისებრი ან გულის ფორმის მუქი ნახატია; გვარის სახელი Coronella — „პატარა გვირგვინი“.
- 03
ფონი სპილენძისფერი, მოყავისფრო ან ნაცრისფერია. ზურგზე ჩვეულებრივ ორი რიგი წვრილი მუქი ლაქაა და არა ერთი უწყვეტი ზიგზაგი. მუცელი ხშირად მუქი ნაცრისფერი ან მოწითალოა, წინწკლებით. ახალგაზრდას ნახატი უფრო კონტრასტულია. ქართული წყაროებით ჩვეულებრივ 50 სმ-ზე მოკლეა, მაქსიმუმ დაახლოებით 70 სმ; ევროპულ გიდებში იშვიათად 80 სმ-მდეა ნახსენები — ეს ქართულ ტიპურ ზომად არ ითვლება.
- 04
კავკასიურ გველგესლას კილური ქერცელი, ვერტიკალური გუგა და ხშირად აგურისფერი ტანი აქვს; ნოტიო დასავლეთისაა. დინიკის გველგესლა დიდი კავკასიონის მაღალმთისაა, რქის გარეშე. ცხვირრქოსანს ნამდვილი ცხვირის რქა აქვს და მცირე კავკასიონის მშრალ კლდეს უკავშირდება. დარევსკის გველგესლა უფრო პატარაა და ჯავახეთ–ერუშეთის მაღალმთას. ჩვეულებრივ ანკარას ხშირად ყვითელი საყელო აქვს და წყალთან ახლოსაა.
- 05
შხამიანი არ არის. თუ შეხვდებით, დაიცავით მანძილი. გველგესლასთან აღრევა ადვილია — ამიტომ უცნობი გველი არ აიყვანოთ.
ქვიზი
შემდეგ: რომელი გველია?
სპილენძა საქართველოს გველების ქვიზში შედის. ათი საველე ფოტო, ოთხი სახელი — თვალის ვარჯიში, არა საველე ამოცნობა.
ბიოლოგია
ჰაბიტატი, კვება, ქცევა და კონსერვაცია
ჰაბიტატი და გავრცელება
2021 წლის ქართული გველების კვლევა სპილენძას მთელ საქართველოში გავრცელებულ სახეობად ასახელებს — ჩვეულებრივ ანკარასა და წყლის ანკარასთან ერთად. იგივე ნაშრომი მას შედარებით ნოტიო კლიმატის სახეობებსაც მიაკუთვნებს (კავკასიურ გველგესლასა და ესკულაპის მცურავთან), და არა სამხრეთ-აღმოსავლეთის ნახევრადმშრალი დაბლობის სპეციალისტებს, როგორიცაა გიურზა. ამ ატლასის რუკაზე აღნიშნულია ყველა 12 რეგიონი. ჩამონათვალში გავრცელების ნდობა საშუალოა: ფართო არეალი დასტურდება, მაგრამ წერტილ-წერტილ სიმჭიდროვე არათანაბარია და მალული ცხოვრების გამო ადგილობრივად შეიძლება იშვიათად ჩანდეს. ეძებეთ ტყის პირზე, მეჩხერ ტყეში, ბუჩქნარში, ქვიან ფერდობზე და მთისწინეთში — მზით გახურებულ ქვასა და კუნძის ქვეშ. ჭაობსა და ღია სველ დაბლობს თავს არიდებს. სახეობის დონეზე ევროპაში მაღალმთაშიც ფიქსირდება; საქართველოში ზღვის დონის ზუსტი ზღვარი ამ გვერდზე არ არის დადგენილი. დასახელებული საველე ადგილია ბორჯომი–ბაკურიანის მთისწინეთი, თუმცა ეს ერთი დაკვირვებაა და არეალის საზღვარი არ არის.
კვება
ძირითადად ხვლიკებს იჭერს; პატარა ინდივიდებში ეს მთავარი საკვებია, ზრდასრულში ემატება წვრილი ძუძუმწოვარი. იშვიათად იკვებება სხვა მცირე გველით, მათ შორის გველგესლათი. დიდ მსხვერპლს სხეულის რგოლებით აფიქსირებს — არა დიდი კონსტრიქტორივით ახრჩობს, არამედ იჭერს და ყლაპავს. ცალკე ქართული კვების კვლევა ამ გვერდზე არ არის; ეს სახეობის დონის მონაცემია.
ქცევა
მალულია. ქართულ გველებში უმეტესობა დღისითაა აქტიური — დილით ადრე და მზის ჩასვლამდე; სპილენძა ღამის სახეობად არ არის გამოყოფილი. ხშირად ქვის ქვეშ რჩება და მოკლე დროში თბება. საფრთხისას თავს აბრტყელებს, ისე რომ გველგესლას ჰგავდეს; შეიძლება სტკივნოს და უკბინოს, თუ დაიჭერენ. არ ეძებს ადამიანს. არ აიყვანოთ — უვნებელია, მაგრამ ველური გველის დაჭერა ზედმეტი რისკია და ცხოველს აზიანებს. კვერცხცოცხლადმშობია: კვერცხები დედის სხეულში იზრდება და ნაშიერი ცოცხალი იბადება, ჩვეულებრივ 2–15 ინდივიდი. ნაშიერთა რიცხვი ცალკე ქართულ კვლევაში არ არის გაზომილი. იზამთრებს სოროში, ქვისა და კლდის ნაპრალში. თბილი სეზონის ფენოლოგია საქართველოში ცალკე არ არის გამოქვეყნებული ამ გვერდის წყაროებში.
კონსერვაცია
IUCN-ის 2017 წლის შეფასებით ნაკლებად საფრთხის ქვეშაა (Least Concern). საქართველოს 2014 წლის წითელ ნუსხაში არ არის — იქ გველებიდან შეტანილია დინიკის და კავკასიური გველგესლა. ევროპაში შეტანილია ბერნის კონვენციის II დანართსა და ევროკავშირის ჰაბიტატების დირექტივის IV დანართში; ჰაბიტატების დირექტივა საქართველოს კანონი არ არის. ადგილობრივი საფრთხეა ჰაბიტატის გარდაქმნა და გველგესლასთან აღრევის გამო მოკვლა. ხვლიკებსა და წვრილ ძუძუმწოვრებზე ნადირობით მონაწილეობს ადგილობრივ კვებით ჯაჭვში.
კითხვები
ხშირად დასმული კითხვები
მოკლე პასუხები სპილენძა-თან დაკავშირებულ ყველაზე მნიშვნელოვან კითხვებზე.
დიახ. 2026 წლის ჩამონათვალში ბიოლოგიურად დადასტურებულია. 2021 წლის კვლევა მას მთელ საქართველოში გავრცელებულად ასახელებს.
ტყის პირზე, მეჩხერ ტყეში, ბუჩქნარსა და ქვიან მთისწინეთში — ხშირად მზიან ქვის ქვეშ. რუკაზე ყველა 12 რეგიონია. უფრო ნოტიო და მთის ლანდშაფტს უკავშირდება, ვიდრე სამხრეთ-აღმოსავლეთის ნახევრადმშრალ დაბლობს.
შხამი არ აქვს და ადამიანისთვის საშიში არ არის. თუ დაიჭერენ, შეიძლება უკბინოს — ეს სამედიცინო საფრთხე არ არის. არ აიყვანოთ: ადვილად ერევა გველგესლას.
სპილენძას გლუვი ქერცელი, მრგვალი გუგა და რქის გარეშე აქვს; ზურგზე წვრილი ლაქების ორი რიგია. გველგესლას კილური ქერცელი, ვერტიკალური გუგა და ხშირად ზიგზაგი აქვს. არ აიყვანოთ დასათვლელად.
ქართული წყაროებით ჩვეულებრივ 50 სმ-ზე მოკლეა, მაქსიმუმ დაახლოებით 70 სმ. ევროპულ გიდებში იშვიათად უფრო გრძელი ინდივიდიცაა აღწერილი; ეს ქართულ ტიპურ ზომად არ ითვლება.
ძირითადად ხვლიკებს; აგრეთვე წვრილ ძუძუმწოვრებს და იშვიათად სხვა მცირე გველს. ქართული კვების კვლევა ცალკე არ არის.
კვერცხცოცხლადმშობია — ნაშიერი ცოცხალი იბადება, ჩვეულებრივ 2–15 ინდივიდი. ქართული ნაშიერთა რიცხვი ცალკე არ არის გაზომილი.
დაიცავით მანძილი და გზა დაუთმეთ. არ მოკლათ და არ აიყვანოთ. უცნობი გველი გველგესლა შეიძლება იყოს.
- Tarkhnishvili et al. 2026 — Annotated checklist of Georgia's amphibians and reptiles
- Iankoshvili & Tarkhnishvili 2021 — Distribution of snakes in Georgia
- Crnobrnja-Isailović et al. 2017 — IUCN Red List account for Coronella austriaca
- The Reptile Database
- Reading & Jofré 2013 — Diet composition of Coronella austriaca
- საქართველოს მთავრობის დადგენილება №190 (2014) — წითელი ნუსხა
სახეობების პროფილები შედგენილია რეცენზირებული ლიტერატურისა და აღიარებული ბიომრავალფეროვნების მონაცემთა ბაზების საფუძველზე და განახლდება ახალი ტაქსონომიური და კონსერვაციის მონაცემების გამოჩენისას.
დაკავშირებული გიდები
