ლელიანის კატა
Felis chaus
Uday Agashe · Sundarbans
მთავარი მონაცემები
- ზომა
- 59–76 სმ სხეული
- კვება
- მტაცებელი
- სტატუსი საქართველოში
- მუდმივი, მცირდება
- ჰაბიტატი
- ჭალის ლელიანი და ბუჩქნარი
- ოჯახი
- Felidae
- კონსერვაცია
- LC / VU
ლელიანის კატა (Felis chaus) Felis-ის გვარის ყველაზე დიდი სახეობაა. გრძელი ფეხები, მოკლე კუდი და ყურებზე შავი ფუნჯები ფოცხვერს ამსგავსებს, ბეწვი კი ერთფეროვანი, ქვიშისფერი, მოწითალო-მურა ან ნაცრისფერია, ლაქების გარეშე. საქართველოში ივრის, ალაზნის, მტკვრის და ხრამის ჭალებში და ჯანდარის ტბის მიდამოებში ცხოვრობს, ხშირ ლელიანსა და ბუჩქნარში, წყალთან ახლოს. კავკასიაში ბოლო ათწლეულებში მკვეთრად შემცირდა. საქართველოს წითელ ნუსხაში მოწყვლად სახეობადაა (VU) შეტანილი, მსოფლიო მასშტაბით კი საჭიროებს ნაკლებ ზრუნვას (LC). ტყის კატას შორიდან ადვილად ერევა, მაგრამ ტყის კატას ზოლიანი ბეწვი და ფუმფულა, შავრგოლებიანი კუდი აქვს. თუ წყლის პირას, ლელიანში დიდ, ერთფეროვან კატას დაინახავთ, შორიდან უყურეთ და ძაღლს ნუ მიუსევთ.
ამოცნობა
როგორ ამოვიცნოთ ლელიანის კატა
ლელიანის კატა შინაურ კატაზე დიდი და უფრო ტანწვრილია, მაღალ ფეხებზე დგას და მოკლე კუდი აქვს. ბეწვი ერთფეროვანია, ლაქებისა და ზოლების გარეშე, დიდ, წამახულ ყურებზე კი პატარა შავი ფუნჯები აქვს. კუდის ბოლო მესამედზე ორი-სამი მუქი რგოლია, წვერი შავი. ყველაზე ხშირად ტყის კატაში ერევა, რომელსაც ზოლიანი ბეწვი და უფრო გრძელი, ფუმფულა კუდი აქვს.
სხეულის სიგრძე 59–76 სმ-ია, მხარში დაახლოებით 36 სმ, წონა კი 2-დან 16 კგ-მდე მერყეობს. მამალი მდედრზე დიდია. კუდი 21–36 სმ-ია, ანუ სხეულთან შედარებით მოკლე. გრძელი ფეხები და მოკლე კუდი მას ფოცხვერის მსგავს აღნაგობას აძლევს.
ბეწვი ერთფეროვანი ქვიშისფერი, მოწითალო-მურა ან ნაცრისფერია, ლაქების გარეშე. მუწუკი თეთრია, თვალის კუთხეებიდან ცხვირის გვერდებზე მუქი ხაზები ჩადის, თვალები ყვითელია. ყურები დიდი, წამახული და ერთმანეთთან ახლოს დასმულია, ზურგის მხრიდან მოწითალო-მურა, წვერზე კი დაახლოებით 15 მმ სიგრძის შავი ფუნჯი აქვს. კუდის ბოლო მესამედზე ორი-სამი მუქი რგოლია, წვერი შავი. წინა ფეხების შიდა მხარეს ოთხი-ხუთი რგოლი აქვს. კნუტები ზოლიანი და ლაქიანია, ზრდასრულს კი ეს ნიშნები ზოგჯერ ნაწილობრივ რჩება.
ტყის კატა ყველაზე ახლო მსგავსია. მისი ბეწვი ზოლიანია, ზურგზე მუქი ზოლი გასდევს, კუდი კი სქელი, ფუმფულაა, 3–8 შავი რგოლითა და ბლაგვი შავი წვერით. ლელიანის კატა ერთფეროვანია, უფრო მაღალფეხა და მისი კუდი მხოლოდ ბოლოსკენაა დარგოლილი. ადგილიც გეხმარებათ: ლელიანის კატა ჭალის ლელიანში ცხოვრობს, ტყის კატა კი ძირითადად ტყეში, თუმცა ჭალის ლელიანშიც შედის.
ფოცხვერიც ფუნჯიან ყურებს და მოკლე კუდს გაგახსენებთ, მაგრამ ბევრად დიდია: სხეული 90–120 სმ-ია, წონა 17–25 კგ. ფოცხვერის კუდის წვერი მთლიანად შავია, რგოლების გარეშე. შინაურ კატასთან შედარებით ლელიანის კატა დიდი, ტანწვრილი და მაღალფეხაა, კუდი კი მოკლე აქვს. ერთ ნიშანს ნუ ენდობით: ზომას, კუდსა და ყურებს ერთად შეხედეთ.
რომელ სახეობებს ჰგავს
ლელიანის კატა ხშირი მცენარეულობის და წყლის მოყვარულია: ლელიანში, ლერწმიანში და ეკლიან ბუჩქნარში ცხოვრობს მდინარეების, ტბებისა და ზღვის დაბალ ნაპირებზე. ღია ადგილებს ერიდება. მთაში 800 მ-ზე მაღლა არ ადის, ცივ ჰავას ცუდად იტანს და იქ, სადაც თოვლი ხშირად დევს, იშვიათია. ზამთარსა და გაზაფხულზე სახნავ-სათეს მიწებსაც სტუმრობს. საქართველოში ივრის, ალაზნის, მტკვრის და ხრამის ჭალებში და ჯანდარის ტბის მიდამოებში გვხვდება. მისი გავრცელების ფართობი ქვეყანაში დაახლოებით 15 500 კმ²-ია, დაკავებული ტერიტორია კი დაახლოებით 9400 კმ².
ლელიანის კატა უპირველესად მღრღნელებით, მექვიშიებითა და კურდღლებით იკვებება. ჭამს ფრინველებს, თევზს, ბაყაყებს, მწერებს და პატარა გველებსაც. მსხვერპლი ჩვეულებრივ 1 კგ-ზე მსუბუქია. ნადირს ეპარება და შემდეგ ერთი სწრაფი გაქცევით ან ნახტომით იჭერს, ფრინველს კი ჰაერში ხტომით. ნაწილობრივ ყოვლისმჭამელია: ზამთარში ხილსაც ჭამს.
ლელიანის კატა ძირითადად დღისით მოძრაობს, შუადღის სიცხეში კი აქტივობას ამცირებს. მარტო ცხოვრობს, გარდა შეჯვარების პერიოდისა და დედისა კნუტებთან ერთად. ტერიტორიას შარდითა და სუნის ნიშნებით, ლოყის ხახუნით აღნიშნავს. ღამით 3–6 კმ-ს გადის. კარგად ცურავს, 1,5 კმ-მდე, თევზის დასაჭერად წყალშიც ყვინთავს, ხეზეც კარგად ძვრება. შეჯვარება თებერვალ–მარტშია, მამლები კი ამ დროს ხმაურით ებრძვიან ერთმანეთს. მაკეობა დაახლოებით 66 დღე გრძელდება. მდედრს ერთიდან ხუთამდე, უმეტესად ორი-სამი კნუტი ჰყავს. კნუტები თვალს 10–13 დღისას ახელენ, ძუძუს სამი თვისას სწყდებიან, დედას კი 8–9 თვისას ტოვებენ. ტყვეობაში 15–20 წელი ცოცხლობს.
მსოფლიო მასშტაბით ლელიანის კატა საჭიროებს ნაკლებ ზრუნვას (LC, 2016). CITES-ის II დანართშია. კავკასიაში და კასპიის ზღვის სანაპიროზე კი 1960-იანი წლებიდან სწრაფად შემცირდა და მხოლოდ მცირე პოპულაციები დარჩა. რუსეთში დაახლოებით 500 ცხოველია, რუსეთის, აზერბაიჯანისა და სომხეთის წითელ ნუსხებშიც შეტანილია. საქართველოს 2014 წლის წითელ ნუსხაში მოწყვლად სახეობადაა (VU) შეტანილი არეალის შემცირების გამო. 2021 წლის ეროვნულ შეფასებაშიც მოწყვლადია (VU), რიცხოვნობა კი მცირდება. მთავარი საფრთხე ჭაობებისა და ჭალის ლელიანების განადგურებაა: დაშრობა, კაშხლები, დაბინძურება და დასახლებების ზრდა. მას ბრაკონიერობაც და მოწამვლაც ემუქრება.
დაკავშირებული გიდები
გააგრძელეთ თემატური გვერდებით
კითხვები
ხშირად დასმული კითხვები
მოკლე პასუხები ლელიანის კატასთან დაკავშირებულ ყველაზე მნიშვნელოვან კითხვებზე.
ივრის, ალაზნის, მტკვრის და ხრამის ჭალებში და ჯანდარის ტბის მიდამოებში. ხშირ ლელიანსა და ბუჩქნარს ირჩევს წყალთან ახლოს, ღია ადგილებს კი ერიდება. მთაში 800 მ-ზე მაღლა არ ადის. თოვლიან ადგილებში იშვიათია.
ბეწვითა და კუდით. ლელიანის კატა ერთფეროვანია, ლაქებისა და ზოლების გარეშე, კუდი მოკლე აქვს და რგოლები მხოლოდ მის ბოლო მესამედზეა. ტყის კატას ზოლიანი ბეწვი, ზურგზე მუქი ზოლი და სქელი, ფუმფულა კუდი აქვს 3–8 შავი რგოლით. ლელიანის კატა ყურებზე შავ ფუნჯებსაც ატარებს და უფრო მაღალფეხაა.
ლელიანის კატა შინაურზე დიდი, ტანწვრილი და მაღალფეხაა. კუდი მოკლე აქვს, ბოლოსკენ მუქი რგოლებითა და შავი წვერით, დიდ, წამახულ ყურებზე კი შავი ფუნჯები. ბეწვი ერთფეროვანი ქვიშისფერი, მოწითალო-მურა ან ნაცრისფერია. ამ ნიშნების ერთად ნახვისას შინაურ კატასთან აღრევა ძნელია.
სხეული 59–76 სმ-ია, მხარში დაახლოებით 36 სმ, კუდი 21–36 სმ. წონა 2-დან 16 კგ-მდე მერყეობს, მამალი კი მდედრზე დიდია. Felis-ის გვარის ყველაზე დიდი სახეობაა. ფოცხვერზე მაინც ბევრად პატარაა.
ძირითადად მღრღნელებს, მექვიშიებს და კურდღლებს. ჭამს ფრინველებს, თევზს, ბაყაყებს, მწერებს და პატარა გველებსაც, ზამთარში კი ხილსაც. მსხვერპლი ჩვეულებრივ 1 კგ-ზე მსუბუქია. თევზის დასაჭერად წყალშიც ყვინთავს.
არა. ლელიანის კატა შხამიანი არ არის და ადამიანს თავს არიდებს. გარეული ცხოველია, ამიტომ მისი დაჭერა ან ხელში აყვანა არ შეიძლება. შორიდან უყურეთ და ძაღლს ნუ მიუსევთ.
დიახ. საქართველოს 2014 წლის წითელ ნუსხაში მოწყვლად სახეობადაა (VU) შეტანილი არეალის შემცირების გამო, 2021 წლის შეფასებით კი რიცხოვნობა კვლავ მცირდება. მსოფლიო მასშტაბით საჭიროებს ნაკლებ ზრუნვას (LC). მთავარი საფრთხე ჭალის ლელიანებისა და ჭაობების განადგურებაა.
წყაროები
რას ეყრდნობა პროფილი
სახეობების პროფილები შედგენილია რეცენზირებული ლიტერატურისა და აღიარებული ბიომრავალფეროვნების მონაცემთა ბაზების საფუძველზე და განახლდება ახალი ტაქსონომიური და კონსერვაციის მონაცემების გამოჩენისას.
მოამზადა Reptiles.ge-ის რედაქციამ, აქ ჩამოთვლილი წყაროების მიხედვით.
