ფოცხვერი
Lynx lynx
საშუალო ზომის კატისებრი მტაცებელი ყურის ფუნჯებით, მოკლე შავწვერიანი კუდითა და ლაქებიანი ბეწვით. საქართველოში მშობლიური მუდმივი სახეობაა და წითელ ნუსხაშია.
სწრაფი მიმოხილვა
მთავარი მონაცემები ერთი შეხედვით
კვება
მტაცებელი
სტატუსი საქართველოში
მუდმივი
ზომა
90–120 სმ
ჰაბიტატი
ტყე / ნახევრადმშრალი
ოჯახი
Felidae
კონსერვაცია
CR / LC
ადამიანთან ურთიერთობა: შხამი არ აქვს და საჭმელად არ განიხილება. ჩვეულებრივ ადამიანს გაურბის. დიდი კატაა: შეიძლება დაიცვას თავი, ლეკვები ან ნადირი, თუ მოულოდნელად შეხვდებით. არ მიუახლოვდეთ, არ აჭამოთ, არ აუშვათ ძაღლი. ზოგ სოფელში შეიძლება ცხვარი ან თხა დაკლას — ეს კონფლიქტია და არა იმის ნიშანი, რომ ადამიანზე ნადირობს. დადასტურებული თავდასხმების ქართული სერია ამ გვერდზე არ არის. ნებისმიერ ველურ ძუძუმწოვარს თეორიულად შეიძლება ჰქონდეს ცოფი. ველური ცხოველი არ აიყვანოთ.
მიმოხილვა
რა არის ფოცხვერი
ფოცხვერი (Lynx lynx) ძუძუმწოვარია კატისებრთა ოჯახიდან (Felidae) და საქართველოში მშობლიური მუდმივი სახეობაა. შეტანილია ეროვნულ ძუძუმწოვრების ჩამონათვალებში. კავკასიაში ჩვეულებრივ განიხილება ქვესახეობა L. l. dinniki (Satunin, 1915); ველში ამოცნობა სახეობამდეა. IUCN Cat Specialist Group სახეობის დონეზე ტანის სიგრძეს დაახლოებით 90–120 სმ, კუდს 19–23 სმ და მასას 17–25 კგ აძლევს; სამხრეთის პოპულაციები ხშირად უფრო მსუბუქია. საქართველოსთვის ცალკე გაზომილი სერია ამ გვერდზე არ არის. შხამი არ აქვს. ადამიანისთვის რისკი არის იშვიათი შეხვედრა ან პირუტყვის ზარალი — არა შხამი. IUCN სახეობას გლობალურად ნაკლებად საფრთხის ქვეშ აფასებს. საქართველოს 2014 წლის წითელ ნუსხაში კრიტიკულად საფრთხის ქვეშაა (CR).
ბოლო განახლება
გალერეა
ფოცხვერი ფოტოებში
ფოტო: Jan Ebr
დიდი კავკასიონი ·
ფოტო: Carlos Delgado
მადრიდის ზოოპარკი ·
ფოტო: Wilfredo Rafael Rodriguez Hernandez
ალპენზოო, ინსბრუკი ·
ფოტო: Böhringer Friedrich
ვილდპარკი ფელდკირხი ·
ფოტო: Sillerkiil
კირვემაა ·
ამოცნობა
როგორ ამოვიცნოთ ფოცხვერი
საშუალო ზომის კატა ყურის შავი ფუნჯებით, მოკლე შავწვერიანი კუდით, გრძელი ფეხებითა და ლაქებიანი ბეწვით. საქართველოში ერთადერთი ფოცხვერია.
- 01
სახეობის დონეზე ტანი დაახლოებით 90–120 სმ, კუდი 19–23 სმ; მამალი დედალზე დაახლოებით 25–30%-ით მძიმეა. სამხრეთ კავკასიისა და ანატოლიის ცხოველები ხშირად ჩრდილოეთის პოპულაციებზე მსუბუქია. საქართველოსთვის ცალკე გაზომილი სერია ამ გვერდზე არ არის. ყურის წვერებზე შავი ფუნჯებია; სახეზე — გვერდებზე გაშლილი „საყელო“. კუდი მოკლეა და წვერი მთლიანად შავი.
- 02
ბეწვი ნაცრისფერიდან მოწითალო ან მოყვითალომდე; მუცელი და ყელი ღიაა. ლაქები ინდივიდიდან ინდივიდამდე იცვლება — წვრილი წერტილიდან მსხვილ ლაქამდე ან როზეტამდე; ზოგი თითქმის ულაქოა. სამხრეთის პოპულაციებში ლაქები ხშირად უფრო გამოკვეთილია. ზამთრის ბეწვი უფრო სქელია. დიდი, ბეწვიანი თათები თოვლზე სიარულს უადვილებს.
- 03
საქართველოში სხვა ფოცხვერის სახეობა არ არის. იბერიული ფოცხვერი (Lynx pardinus) აქ არ გვხვდება. კავკასიური ჯიქი გაცილებით დიდია, გრძელი კუდითა და როზეტებით, ყურის გრძელი ფუნჯების გარეშე; ამ ატლასში ჯიქის გვერდი არის. მგელი უფრო წვრილი და ძაღლისებრია, გრძელი ბუსუსიანი კუდით. ტყის კატა და ლელიანის კატა უფრო პატარაა და გრძელკუდიანი — ამ ატლასში ცალკე გვერდები ჯერ არ არის.
- 04
შხამიანი არ არის. არ მიუახლოვდეთ. ტყეში ან ნახევრადმშრალ ხევში მომრგვალებული კატის ანაბეჭდი კლანჭების გარეშე უფრო ამ სახეობისაა, ვიდრე მგლისა. კამერა-ხაფანგზე ინდივიდი ლაქების განლაგებით გამოირჩევა.
ბიოლოგია
ჰაბიტატი, კვება, ქცევა და კონსერვაცია
ჰაბიტატი და გავრცელება
სახეობის დონეზე ძირითადად ტყეს უკავშირდება, სადაც საკმარისი საფარი და ნადირია; უფრო ღია და მშრალ ლანდშაფტშიც შეიძლება იყოს, თუ დევნა არ არის ძლიერი. Bukhnikashvili და Kandaurov 2002 წერს დასავლეთ და აღმოსავლეთ საქართველოს იზოლირებულ პოპულაციებზე, ჰაბიტატად — მთის და მეჩხერ ტყეს, სუბალპურ და ალპურ მდელოს; სიმაღლედ იმავე ჩამონათვალში მოყვანილია 250–3000 მ ძველი წითელი წიგნის მიხედვით. ეს სარტყელი სრულად არ ფარავს შემდგომ დადასტურებულ ნახევრადმშრალ დაბლობს. NACRES 2022 წელს ვაშლოვანსა და ჭაჭუნაში ფოცხვერს ნახევრადმშრალ, შედარებით ღია ლანდშაფტში იღებს, იშვიათი ხეებითა და მშრალი ტყის ლაქებით — არა მხოლოდ მაღალმთის ტყეში. Askerov და თანაავტორები 2020 კამერა-ხაფანგის მასალას ასახელებენ ლაგოდეხიდან, თუშეთიდან, ვაშლოვანიდან, ბორჯომ-ხარაგაულიდან, ფშავ-ხევსურეთიდან, მტირალადან და კინტრიშიდან; ასევე დაცული ტერიტორიების გარეთ. ეს დასახელებული დაცული ტერიტორიებია და არა სრული რეგიონული რუკა. ამ გვერდზეა 2019 წლის 26 აპრილის ფოტო დიდი კავკასიონიდან (Jan Ebr; iNaturalist, კოორდინატები დაახლოებით 42.56° ჩ, 44.71° ა). მთელ ქვეყანაში, მათ შორის დასახლებულ დაბლობზე, თანაბარ სიმჭიდროვეს ნუ ივარაუდებთ. ქვეყნის სრული სიმაღლის სარტყელი ამ გვერდზე არ არის ხელახლა გაზომილი.
კვება
მტაცებელია. ჩრდილოეთ და ცენტრალურ ევროპაში ხშირად ძირითადი ნადირი მცირე ჩლიქოსანია, განსაკუთრებით შველი. საქართველოს ნახევრადმშრალ აღმოსავლეთში NACRES 2022 წერს, რომ ვაშლოვანში თითქმის მთლიანად პატარა ნადირზეა დამოკიდებული — კურდღელი, ხოხობი და გავაზი; იქვე მთავარ საფრთხედ ნადირის ბრაკონიერობაა მიჩნეული. Soyumert და თანაავტორები 2019 წელს დასავლეთ აზიაში კურდღელს მთავარ ნადირად აჩვენებენ მსგავს ჰაბიტატში — ეს ანატოლიური კამერა-ხაფანგის შედეგია და არა ქართული კუჭის ანალიზი. სახეობის დონეზე იშვიათად იღებს მელას, ფრინველს, ღორს ან შინაურ ცხვარსა და თხას. სრული ეროვნული მენიუ ამ გვერდზე არ არის.
ქცევა
ჩვეულებრივ მარტოული და ტერიტორიულია. ძირითადად შებინდებისას და ღამის პირველ ნახევარში ნადირობს; დღისითაც შეიძლება გამოჩნდეს, განსაკუთრებით შეწყვილების პერიოდში. ნადირს ჩასაფრებით იჭერს. სახეობის დონეზე შეწყვილება თებერვლიდან აპრილის დასაწყისამდეა, პიკი მარტის მეორე ნახევარში; მაკეობა დაახლოებით 68–73 დღე; ლეკვები ჩვეულებრივ მაისის ბოლოს ან ივნისის დასაწყისში იბადებიან, ხშირად 1–4, დედასთან რჩებიან დაახლოებით ათ თვემდე. ეს ფართო არეალის ციფრებია და არა ქართული ბუნაგის ნიმუში. კვალი კატისებრია: მომრგვალებული, ჩვეულებრივ კლანჭის ანაბეჭდის გარეშე, რადგან კლანჭები სიარულისას იკეცება; მგლის კვალზე კლანჭები ხშირად ჩანს. თითოეულ ინდივიდს ლაქების უნიკალური განლაგება აქვს — ამიტომ კამერა-ხაფანგით ინდივიდების დათვლა შესაძლებელია. ხმა ადამიანთან ახლოს იშვიათად ისმის; შეწყვილებისას უფრო ხშირად იძახის. ამ გვერდზე ქართული ჩანაწერი არ არის; მოცემულია xeno-canto XC626659 (Stanislas Wroza, ლა-ტურ-დიუ-მე, იურა, საფრანგეთი, 2021-02-26).
კონსერვაცია
Breitenmoser და თანაავტორები Lynx lynx-ს IUCN Red List-ზე ნაკლებად საფრთხის ქვეშ აფასებენ (2015, errata 2017). გლობალური სტატუსი არ ნიშნავს, რომ ყველა ადგილობრივი პოპულაცია უსაფრთხოა. საქართველოში 2014 წლის დადგენილება №190 სახეობას CR-ად აფასებს, კრიტერიუმი C2(aI), მიზეზი — მცირე, ფრაგმენტირებული პოპულაცია. ნადირობა დაშვებული არ არის. CITES-ში დანართ II-შია; ბერნის კონვენციაში დანართ III. CBD-ის მეხუთე ეროვნული ანგარიში წითელ ნუსხაში CR-ად ასახელებს და აღნიშნავს, რომ 2012 წლის კვლევამ ნახევრადმშრალ ეკოსისტემაში შესაძლოა მოსალოდნელზე მეტი ინდივიდი აჩვენა. NACRES 2022 ვაშლოვანში 9–14 ინდივიდს ითვლის (სიმჭიდროვე 2.25–3.52 / 100 კმ²) და ჭაჭუნაში მინიმუმ ორს; ნახევრადმშრალი არეალის მინიმუმი დაახლოებით 11 ინდივიდი — ეს ამ ორი არეალის შეფასებაა და არა ქვეყნის ჯამი. 2012 წლის ვაშლოვანის შეფასება ახლოს იყო (დაახლოებით 10 ინდივიდი); ავტორები პოპულაციას ამ არეალში შედარებით სტაბილურად მიიჩნევენ. Askerov და თანაავტორები 2020 წერენ, რომ კავკასიის ტყეებში სახეობა საკმაოდ ფართოდ ჩანს, მაგრამ სპეციალური ეროვნული აღწერა არ არის. დასახელებული საფრთხეებია ბრაკონიერობა, ნადირის შემცირება, ჰაბიტატის ფრაგმენტაცია და, ნახევრადმშრალ ზონაში, ურეგულირებელი ძოვება.
კითხვები
ხშირად დასმული კითხვები
მოკლე პასუხები ფოცხვერი-თან დაკავშირებულ ყველაზე მნიშვნელოვან კითხვებზე.
კი. მშობლიური მუდმივი სახეობაა. შეტანილია ეროვნულ ძუძუმწოვრების ჩამონათვალებში და 2014 წლის წითელ ნუსხაში CR სტატუსით.
ტყიან მთაში და აღმოსავლეთის ნახევრადმშრალ ზონაში, დაბალი სიმჭიდროვით. დასახელებული დაცული ტერიტორიებია ლაგოდეხი, თუშეთი, ვაშლოვანი, ბორჯომ-ხარაგაული, ფშავ-ხევსურეთი, მტირალა და კინტრიში. ამ გვერდზეა 2019 წლის 26 აპრილის ფოტო დიდი კავკასიონიდან. რეალისტური შეხვედრა ხშირად კამერა-ხაფანგი ან კვალია და არა გარანტირებული დანახვა ბილიკზე.
ყურის შავი ფუნჯები, მოკლე შავწვერიანი კუდი, გრძელი ფეხები და ლაქებიანი ბეწვი. ჯიქი გაცილებით დიდია და გრძელკუდიანი. მგელი ძაღლისებრია.
სახეობის დონეზე ტანი დაახლოებით 90–120 სმ. სამხრეთის ცხოველები ხშირად ჩრდილოეთისაზე მსუბუქია. საქართველოსთვის ცალკე გაზომილი სერია ამ გვერდზე არ არის.
მტაცებელია. ტყეში ხშირად ჩლიქოსანი, განსაკუთრებით შველი. ვაშლოვანის ნახევრადმშრალ ზონაში NACRES ძირითად ნადირად კურდღელს, ხოხობსა და გავაზს ასახელებს.
მუდმივია და არ მიგრირებს, როგორც ბევრი ფრინველი. ძირითადად შებინდებისას და ღამით ნადირობს. შეწყვილება სახეობის დონეზე გვიან ზამთარში და ადრე გაზაფხულზეა.
ადამიანთან ახლოს იშვიათად; შეწყვილებისას უფრო ხშირად. ამ გვერდის ჩანაწერი საფრანგეთიდანაა (xeno-canto XC626659); ქართული ჩანაწერი აქ არ არის.
შხამიანი არ არის და ჩვეულებრივ ადამიანს გაურბის. არ მიუახლოვდეთ, განსაკუთრებით ლეკვებთან. არ აჭამოთ.
საქართველოში წითელი ნუსხის CR სტატუსი აქვს; ნადირობა დაშვებული არ არის. გლობალურად IUCN-ის მიხედვით ნაკლებად საფრთხის ქვეშაა.
- Breitenmoser et al. 2015 — IUCN Red List, Lynx lynx (errata 2017)
- IUCN Cat Specialist Group — Eurasian lynx
- Kitchener et al. 2017 — A revised taxonomy of the Felidae
- Lucena-Perez et al. 2021 — Mitogenome phylogeny of Lynx lynx
- საქართველოს მთავრობის დადგენილება №190 (2014) — წითელი ნუსხა
- Bukhnikashvili & Kandaurov 2002 — The annotated list of mammals of Georgia
- Eliava et al. 2007 — New data on animal biodiversity of Georgia
- NACRES / CNF 2023 — Monitoring of Eurasian lynx in Vashlovani PAs (2022)
- Askerov et al. 2020 — Status of large carnivores in the Caucasus
- CBD Fifth National Report — Georgia
- SABUKO — Iori River Valley camera-trap survey
- Endangered Landscapes Programme — Lynx in south-east Georgia
- Soyumert et al. 2019 — Lagomorphs and Eurasian lynx in western Asia
- CITES Appendices — Lynx lynx
- ASM Mammal Diversity Database — Lynx lynx
- Wikimedia Commons — Caucasian lynx, Greater Caucasus (Jan Ebr, CC BY 4.0)
- Wikimedia Commons — Eurasian lynx, Madrid Zoo (Carlos Delgado, CC BY-SA 3.0)
- Wikimedia Commons — Eurasian lynx, Feldkirch (Böhringer Friedrich, CC BY-SA 2.5)
- Wikimedia Commons — Carpathian lynx portrait (Wilfredo R. Rodriguez Hernandez, CC0)
- Wikimedia Commons — Lynx tracks, Kõrvemaa (Sillerkiil, CC BY-SA 4.0)
- xeno-canto XC626659 — Lynx lynx (Stanislas Wroza, CC BY-NC-SA 4.0)
სახეობების პროფილები შედგენილია რეცენზირებული ლიტერატურისა და აღიარებული ბიომრავალფეროვნების მონაცემთა ბაზების საფუძველზე და განახლდება ახალი ტაქსონომიური და კონსერვაციის მონაცემების გამოჩენისას.
დაკავშირებული გიდები
