კავკასიური ჯიქი

Panthera pardus

დიდი კატისებრი მტაცებელი როზეტებით დაფარული ბეწვით და გრძელი კუდით. საქართველოში დადასტურებულია, მაგრამ მუდმივი მრავალრიცხოვანი პოპულაცია არ არის ცნობილი.

იშვიათი მოხეტიალე საქართველოში

სწრაფი მიმოხილვა

მთავარი მონაცემები ერთი შეხედვით

კვება

მტაცებელი

სტატუსი საქართველოში

მოხეტიალე / იშვიათი

ზომა

180–240 სმ

ჰაბიტატი

მთა / კლდოვანი ტყე

ოჯახი

Felidae

კონსერვაცია

CR / EN

ადამიანთან ურთიერთობა: შხამიანი არ არის. დიდი მტაცებელია: შეიძლება დაიცვას თავი ან ნადირი, იშვიათად შეუტიოს ადამიანს არეალის სხვა ნაწილებში. საქართველოში ადამიანზე თავდასხმის დადასტურებული სერია ამ გვერდზე არ არის. თუ კვალს ან ცხოველს ნახავთ, დატოვეთ ადგილი, არ მიუახლოვდეთ ლეკვებს და არ აჭმიოთ. პირუტყვის დანაკლისი შესაძლებელია, მაგრამ აქ რაოდენობა არ არის გაზომილი. ნაკბენის შემთხვევაში მიმართეთ ექიმს.

მიმოხილვა

რა არის კავკასიური ჯიქი

კავკასიური ჯიქი, იგივე ლეოპარდი (Panthera pardus), ძუძუმწოვარია კატისებრთა ოჯახიდან (Felidae). საქართველოში გვხვდება დასავლეთ აზიის ქვესახეობა Panthera pardus tulliana — წინააზიური, იგივე სპარსული ჯიქი. სახეობის დონეზე IUCN მას მოწყვლადად აფასებს; ქვესახეობა tulliana 2023 წელს გადაშენების საფრთხის ქვეშაა (Endangered). საქართველოს 2014 წლის წითელ ნუსხაში ჯიქი კრიტიკულ საფრთხეშია (CR, D1). IUCN ქვეყანას ასახელებს როგორც extant and vagrant: სახეობა აქ არის, მაგრამ მუდმივ მრავალრიცხოვან პოპულაციად არ ითვლება. შხამი არ აქვს. ადამიანისთვის რისკი არის დიდი მტაცებლის ნაკბენი და პირუტყვის მტაცება, არა შხამი.

ბოლო განახლება 28 აგვისტო 2026

გალერეა

კავკასიური ჯიქი ფოტოებში

კავკასიური ჯიქი (Panthera pardus) — იშვიათი მოხეტიალე საქართველოში — ThunderJag — ფოტო: ThunderJag
12 ივლისი 2018

კავკასიური ჯიქი (Panthera pardus) — იშვიათი მოხეტიალე საქართველოში — Marcel Burkhard — ფოტო: Marcel Burkhard

კავკასიური ჯიქი (Panthera pardus) — სიმონ ჯანაშიას სახელობის საქართველოს მუზეუმი, თბილისი — Jonathan Cardy — ფოტო: Jonathan Cardy
სიმონ ჯანაშიას სახელობის საქართველოს მუზეუმი, თბილისი · 18 ივნისი 2014

ამოცნობა

როგორ ამოვიცნოთ კავკასიური ჯიქი

დიდი კატა გრძელი კუდით, მოკლე ყურებით ყურის ფუნჯის გარეშე და ბეწვზე როზეტებით — არა ზიგზაგით და არა ერთგვაროვანი ლაქებით. საქართველოში იშვიათი მოხეტიალეა.

01
ირანის გაზომილ სერიაში (Farhadinia et al. 2014; ქვესახეობა, მაშინ P. p. saxicolor) ზრდასრული მამლის საერთო სიგრძე ხშირად 200–240 სმ-ია (საშუალო დაახლ. 221 სმ), მასა 40–91 კგ (საშუალო დაახლ. 66 კგ); დედალი უფრო პატარაა — სიგრძე ხშირად 182–228 სმ, მასა 26–60 კგ. საქართველოს ველური ინდივიდების ცალკე სერია ამ გვერდზე არ არის. ყური მოკლე და მომრგვალოა, ყურის ფუნჯი არ აქვს. კუდი სხეულის სიგრძის დაახლოებით ორ მესამედს აღწევს და ბოლოში მუქია.
02
ფონი მოყვითალო-რუხიდან ოქროსფერ-ყავისფერამდეა. ლაქები როზეტებია: რგოლები მუქი კიდით და უფრო ღია ცენტრით, არა სავსე შავი წერტილები მთელ ტანზე. მუცელი ღიაა. ლეკვი უფრო მუქი და უფრო ლაქებიანია. მუზეუმის ფიტულები თბილისში ისტორიულ მასალას აჩვენებს და არა ცოცხალ ველურ ცხოველს.
03
ფოცხვერი (Lynx lynx) საქართველოში არის: გაცილებით პატარაა, ყურებზე აქვს ფუნჯი, კუდი მოკლეა შავი წვერით. ჯიქს გრძელი კუდი და როზეტები აქვს. მგელი (Canis lupus) უფრო მაღალია და ლაქებიანი არ არის. თოვლის ჯიქი (Panthera uncia) საქართველოში არ გვხვდება. ამ ატლასში ფოცხვერის გვერდი ჯერ არ არის.
04
ცოცხალი ფოტოები ამ გვერდზე ტყვეობის ან ზოოპარკის მასალაა და არა საქართველოს ველური კადრი. ველური ჩანაწერები საქართველოში ძირითადად ფოტოხაფანგზეა გამოქვეყნებული ორგანიზაციების მიერ.

ბიოლოგია

ჰაბიტატი, კვება, ქცევა და კონსერვაცია

ჰაბიტატი და გავრცელება

ქვესახეობა ძირითადად მთის ტყეებში, ტყე-ბუჩქნარსა და კლდოვან ფერდობებზე ცხოვრობს. ბარსა და უდაბნოს, როგორც წესი, გაურბის, თუმცა დაბლობშიც შეიძლება გამოჩნდეს. კავკასიაში უპირატესობას ანიჭებს სამხრეთის ფერდობებს; ღრმა თოვლი ბარიერს ქმნის. საქართველოში დასახელებული თანამედროვე წერტილებია ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიები (კვალი და ფოტოხაფანგი 2003–2009), თუშეთის დაცული ტერიტორიები (ფოტოხაფანგი 2021; IUCN 2023-ის მიხედვით ერთი მამალი თუშეთსა და დაღესტნის ხუნძახის პარკს შორის მოძრაობდა) და ალგეთის ეროვნული პარკი. 2025 წლის 17 სექტემბერს ველური ბუნების ეროვნული სააგენტო წერს, რომ ალგეთში ირმის საშენის ღობის გარე პერიმეტრზე ორმა ფოტოხაფანგმა ჯიქი გადაიღო — ეს მესამე ასეთი ჩანაწერია ბოლო 20 წელში. სააგენტო ვარაუდობს, რომ ცხოველი თრიალეთის ქედზე უკვე დიდი ხანია იმყოფება; ეს შეფასებაა და არა დამოუკიდებელი აღწერა. Mongabay/WWF ამ ინდივიდს Aren-ს უწოდებს და სომხეთიდან მოსულად მიიჩნევს — სააგენტოს ტექსტში ეს იდენტიფიკაცია არ არის. დასახელებული ჩანაწერებია და არა სრული რუკა. ადმინისტრაციული რეგიონები აქ არ არის შეფერილი. ეროვნული სამოქმედო გეგმა (2010–2014) წერს, რომ XX საუკუნის დასაწყისში ჰაბიტატი ქვეყნის დიდ ნაწილს ფარავდა, გარდა ჯავახეთის პლატოსა და სამხრეთ-აღმოსავლეთ დაბლობისა — ეს ისტორიული აღწერაა და არა დღევანდელი გავრცელება. საქართველოსთვის ცალკე სიმაღლის დიაპაზონი ამ გვერდზე გაზომილი არ არის.

კვება

ცალკე ქართული კვების კვლევა ამ გვერდზე არ არის. ჩრდილოეთ ირანისა და სომხეთის ნიმუშებში ბიომასის 80–95% ველური ჩლიქოსნებია. კავკასიაში ლიტერატურა ასახელებს ნიამორს (Capra aegagrus), გარეულ ღორს, შველს, კავკასიურ ჯიხვსა და წითელ ირემს. როცა ველური ნადირი მწირია, შეიძლება აიღოს შინაური ცხვარი, თხა, ძროხა ან ძაღლი. საქართველოში მენიუ პირდაპირ არ არის გაზომილი. IUCN აღნიშნავს, რომ სომხეთსა და საქართველოში აფრიკული ღორის ცხელება გარეულ ღორზე შეიძლება დამატებითი ზეწოლა იყოს საკვებ ბაზაზე.

ქცევა

მარტოული მტაცებელია. აქტიურია ძირითადად ღამით და შებინდებისას; ცივ სეზონში დღისითაც შეიძლება გამოჩნდეს. ტერიტორიას ნიშნავს ბილიკზე ნაკაწრით, შარდით, განავლითა და ხეზე ნაკაწრით. ქვესახეობაში შეწყვილების პიკი ხშირად იანვარ–მარტია; ორსულობა დაახლოებით 90–106 დღე, ხშირად 1–4 ლეკვი. ეს ციფრები არეალის სხვა ნაწილიდანაა. საქართველოში გამრავლება ამ გვერდზე დადასტურებული არ არის. IUCN 2023 წერს, რომ კავკასიის პოპულაცია ჯერ არ არის სტაბილური: ფართოდ მოძრავი მამლები ჩნდებიან, მაგრამ დედლებისა და ბუდობის რაოდენობა არასაკმარისია. საქართველოში რეალისტური შეხვედრა ფოტოხაფანგზეა ან კვალზე — არა ტურისტულ გარანტირებულ დანახვაზე.

კონსერვაცია

სახეობა Panthera pardus IUCN-ზე მოწყვლადია (Vulnerable). ქვესახეობა P. p. tulliana 2023 წელს Endangered C2a(i)-ია: მსოფლიოში დაახლოებით 750–1044 ინდივიდი, მათ შორის 450–626 ზრდასრული, ტენდენცია კლებადი. სამხრეთ კავკასიაში კამერით დათვლილი მინიმუმი (Khorozyan et al. 2022, IUCN-ში) იყო 6–17 აზერბაიჯანში, 3–9 სომხეთში და 1 საქართველოში. საქართველოს 2014 წლის წითელ ნუსხაში (დადგენილება №190) ჯიქი CR-ია კრიტერიუმით D1 — ძალზე მცირე პოპულაცია. სამოქმედო გეგმა წერს, რომ 1977 წლიდან იურიდიულად დაცულია; ნადირობა აკრძალულია. CITES-ის I დანართშია — კომერციული საერთაშორისო ვაჭრობა აკრძალულია. საფრთხეებია ბრაკონიერობა, საკვები სახეობების შემცირება, ჰაბიტატის დანაწევრება და საზღვრის ინფრასტრუქტურა. საბჭოთა პერიოდში კავკასიაში ჯიქზე ნადირობა სახელმწიფო პრემიითაც მიმდინარეობდა 1970-იანებამდე. ველური ინდივიდი არ აიყვანოთ და ნუ აცნობებთ მდებარეობას სოციალურ ქსელში პირდაპირ კოორდინატებით.

კითხვები

ხშირად დასმული კითხვები

მოკლე პასუხები კავკასიური ჯიქი-თან დაკავშირებულ ყველაზე მნიშვნელოვან კითხვებზე.

კი, მაგრამ იშვიათად. IUCN ქვეყანას extant and vagrant-ად ასახელებს. წითელ ნუსხაში CR-ია. თანამედროვე დადასტურება ფოტოხაფანგებითაა ვაშლოვანში, თუშეთსა და ალგეთში. ალგეთის 2025 წლის ჩანაწერი სააგენტომ გამოაქვეყნა; ეს არ ნიშნავს მუდმივ სიმჭიდროვეს მთელ ქვეყანაში.

რეალისტურად — თითქმის არსად გარანტიით. დასახელებული წერტილებია ვაშლოვანი, თუშეთი და ალგეთი. ტურისტული „თითქმის გარანტირებული“ დანახვა არ არსებობს. ამ გვერდზე რეგიონული რუკა არ არის შეფერილი.

დიდი კატა როზეტებით, გრძელი კუდით, ყურის ფუნჯის გარეშე. ფოცხვერს მოკლე კუდი და ყურის ფუნჯი აქვს და გაცილებით პატარაა.

ირანის სერიაში ზრდასრული მამლის საერთო სიგრძე ხშირად 200–240 სმ-ია, მასა 40–91 კგ; დედალი უფრო პატარაა. საქართველოს ველური სერია აქ არ არის.

ძირითადად საშუალო და დიდ ჩლიქოსანს. საქართველოში კვება ცალკე არ არის გაზომილი. პირუტყვიც შეიძლება აიღოს, თუ ველური ნადირი მწირია.

ძირითადად ღამით და შებინდებისას. მიგრანტი ფრინველივით სეზონურად არ მიდის; ინდივიდები შეიძლება ქვეყნებს შორის გადაადგილდნენ.

შხამიანი არ არის. დიდი მტაცებელია. არ მიუახლოვდეთ. საქართველოში ადამიანზე თავდასხმის სერია ამ გვერდზე არ არის დოკუმენტირებული.

კი. წითელ ნუსხაში CR-ია, ნადირობა აკრძალულია, CITES I დანართშია. ქვესახეობა გლობალურად Endangered-ია, სახეობა Vulnerable.

წყაროები

სახეობების პროფილები შედგენილია რეცენზირებული ლიტერატურისა და აღიარებული ბიომრავალფეროვნების მონაცემთა ბაზების საფუძველზე და განახლდება ახალი ტაქსონომიური და კონსერვაციის მონაცემების გამოჩენისას.

დაკავშირებული გიდები