Cervus elaphus
Andrew Melton
კეთილშობილი ირემი (Cervus elaphus) საქართველოში ყველაზე დიდი ირმისებრთაგანია. გრძელფეხა, მასიური წყვილჩლიქოსანია, შველზე ბევრად დიდი, მამალს კი დიდი, განტოტვილი რქა ეზრდება. ჩვენში ფართოდ გავრცელებული არ არის: სანდო თანამედროვე ცნობები განსაკუთრებით დაცულ ტერიტორიებსა და აღდგენის პროექტებს უკავშირდება, მათ შორის ალგეთის ეროვნულ პარკს და თუშეთში ნანახ ირმებს. მსოფლიო მასშტაბით სახეობა „ნაკლებად საფრთხეშია“, საქართველოს პოპულაცია კი წითელ ნუსხაშია და აქ საფრთხე ემუქრება. შხამიანი არ არის და არც შეხებისას არის ტოქსიკური. საქართველოში, როგორც წესი, კავკასიურ კეთილშობილ ირემზეა საუბარი, რომელსაც ხშირად C. e. maral-ს უწოდებენ, დღეს კი Cervus elaphus-ის ნაწილად მიიჩნევენ.
ამოცნობა
საქართველოს ირმებს შორის ყველაზე დიდია. მამალს დიდი, განტოტვილი რქა აქვს, დედალს კი რქა არ აქვს. გრძელფეხა ცხოველია და შველზე ბევრად მასიური.
გრძელფეხა, მასიური ცხოველია. ზრდასრული მამლის სხეულის საშუალო სიგრძე დაახლოებით 240 სმ-ია, წონა კი დაახლოებით 300 კგ. დედალი და ახალგაზრდა ირემი უფრო პატარაა.
ზაფხულში ბეწვი უფრო მოწითალო-მურაა, ზამთარში კი მუქდება და ხშირდება. კუდის ირგვლივ ღია ფერის ლაქა მოუჩანს. ნუკრს თეთრი ხალები აქვს.
მამლის რქა შველის მოკლე რქაზე ბევრად დიდი და რთულია. ყოველ წელს სცვივა და თავიდან ეზრდება. ნიამორს და ჯიხვს კი მუდმივი რქა აქვთ, რომელიც არ სცვივა.
შველი (Capreolus capreolus) გაცილებით პატარაა, მოკლე კუდი და კუდის ირგვლივ თეთრი ლაქა აქვს. ნიამორი თხაა: ზრდასრულ მამალს წვერი და გრძელი, უკან მოხრილი რქა აქვს, რომელიც არ სცვივა. გარეულ ღორს რქა საერთოდ არ აქვს, შორიდან კი უფრო მძიმე და დაბალი ჩანს.
საქართველოში კეთილშობილი ირემი ტყის ცხოველია. აქ მისთვის ყველაზე შესაფერისი ადგილებია ფოთლოვანი და შერეული ტყე, ტყის პირი, ტყესთან ახლოს მაღალბალახიანი ღია ადგილები და დაცული ტერიტორიების შედარებით მშვიდი კუთხეები. ფართო არეალში სახეობა ტყეს, მთისწინეთს და ისეთ ადგილებს ირჩევს, სადაც ტყე და მდელო ერთმანეთს ენაცვლება. ღია ადგილას ხშირად საღამოს, ღამით ან გამთენიისას გამოდის. საქართველოში ირმის არსებობა დადასტურებულია, მაგრამ ეს არ ნიშნავს, რომ მთელ ქვეყანაში თანაბრად გვხვდება. ალგეთში მონიტორინგისას სულ მცირე 74 ირემი აღრიცხეს. 2025 წლის ცნობით, იქ კავკასიური კეთილშობილი ირმის აღდგენის პროექტი მიმდინარეობს. თუშეთში კი ირემი დიდი ხნის შემდეგ ისევ დაფიქსირდა.
მცენარისმჭამელია და რას ჭამს, სეზონსა და ადგილზეა დამოკიდებული. მის საკვებში შედის ბალახი, ყლორტები, ფოთლები, კვირტები და ხილი, ასევე რკო და ხის სხვა ნაყოფი. ზამთარში უფრო მეტად ხეებსა და ბუჩქებზე იკვებება და მეტ საკვებს ტყის პირას ეძებს.
ძირითადად ფრთხილი ცხოველია და ადამიანს თვალს ემალება. შებინდებისას და გამთენიისას ხშირად უფრო აქტიურია. მამალს რქა ყოველ წელს სცვივა და თავიდან ეზრდება. შემოდგომაზე, შეჯვარების სეზონზე, მამლები ბღავიან, ერთმანეთს ეჯიბრებიან და ხანდახან რქებით ეჯახებიან. ნუკრი ჩვეულებრივ გაზაფხულის ბოლოს ან ზაფხულის დასაწყისში იბადება. პატარა და ხალებიანია, მცენარეებში იმალება. თუ ასე დამალულ ნუკრს ნახავთ, ნუ იფიქრებთ, რომ მიტოვებულია. დიდი მცენარისმჭამელია: ქვეტყეს ცვლის და თესლს ავრცელებს. თავად კი მტაცებლების საკვებია. საქართველოში მისი ბუნებრივი მტაცებლები შეიძლება იყვნენ მგელი, ფოცხვერი და კავკასიური ჯიქი — იქ, სადაც ჯიქი ნამდვილად გვხვდება.
მსოფლიოში Cervus elaphus ფართოდ არის გავრცელებული და გლობალური შეფასებით „ნაკლებად საფრთხეშია“. საქართველოში სურათი სულ სხვაა. აქ კავკასიური კეთილშობილი ირემი წითელ ნუსხაშია და გადაშენების მაღალი საფრთხე ემუქრება: ეროვნული წითელი ნუსხის ჩანაწერით, ის „კრიტიკულ საფრთხეშია“. თუ ეს კატეგორია იურიდიული მიზნით გჭირდებათ, ყოველთვის გადაამოწმეთ მოქმედი ეროვნული ნუსხა. მთავარი ადგილობრივი საფრთხეებია ბრაკონიერობა, შეწუხება, საცხოვრებელი ადგილების დანაწევრება და თავისუფლად მოსიარულე ძაღლები. პოპულაცია მცირეა და უკვე ამის გამოც ადვილად მოწყვლადია. ალგეთის აღდგენის პროექტის მიზანი სწორედ ამ მცირე და დანაწევრებული პოპულაციის გაძლიერებაა.
mcfegan_ian · Andrew Melton · Larisa Nekrasova · გიორგი სულამანიძე · დაჩი მჭედლიშვილი · თეიმურაზ პოპიაშვილი · ნიკა ქერდიყოშვილი
დაკავშირებული გიდები
კითხვები
მოკლე პასუხები კეთილშობილი ირემთან დაკავშირებულ ყველაზე მნიშვნელოვან კითხვებზე.
დიახ, მაგრამ ძალიან იშვიათია. სანდო თანამედროვე ცნობები განსაკუთრებით დაცულ ტერიტორიებს და ირმის აღდგენის პროექტებს უკავშირდება. მათ შორისაა ალგეთი და თუშეთი.
არა, ეს ორი ცალკე სახეობაა: კეთილშობილი ირემი Cervus elaphus-ია, შველი კი Capreolus capreolus-ია. შველი ირემზე ბევრად პატარაა.
შხამიანი არ არის და ჩვეულებრივ ადამიანს ერიდება. რისკი მაშინ ჩნდება, როცა ირემს ძალიან ახლოს მიუახლოვდებით, ნუკრს ხელში აიყვანთ ან ირემს ძაღლით დაედევნებით. შეჯვარების სეზონზე მამალთან ახლოს ყოფნაც სახიფათოა. ამიტომ ირემს შორიდან უყურეთ.
მსოფლიოში კეთილშობილი ირემი ფართოდ არის გავრცელებული, საქართველოში კი მისი პოპულაცია მცირე და მოწყვლადია. აქ მას ყველაზე მეტად ბრაკონიერობა, შეწუხება და საცხოვრებელი ადგილების დანაწევრება ემუქრება.
წყაროები
სახეობების პროფილები შედგენილია რეცენზირებული ლიტერატურისა და აღიარებული ბიომრავალფეროვნების მონაცემთა ბაზების საფუძველზე და განახლდება ახალი ტაქსონომიური და კონსერვაციის მონაცემების გამოჩენისას.
მოამზადა Reptiles.ge-ის რედაქციამ, აქ ჩამოთვლილი წყაროების მიხედვით.
სიახლეები
