ჩვეულებრივი ტურა

Canis aureus

საშუალო ზომის ძაღლისებრი მტაცებელი მოყვითალო-რუხი ბეწვით და შედარებით მოკლე კუდით. საქართველოში მშობლიური მუდმივი სახეობაა.

მუდმივი საქართველოში

სწრაფი მიმოხილვა

მთავარი მონაცემები ერთი შეხედვით

კვება

ყოვლისმჭამელი

სტატუსი საქართველოში

მუდმივი

ზომა

70–85 სმ

ჰაბიტატი

დაბლობი / სასოფლო ადგილი

ოჯახი

Canidae

კონსერვაცია

ადამიანთან ურთიერთობა: შხამი არ აქვს. შეიძლება უკბინოს. საქართველოში გარეულ ხორცისმჭამელებთან ერთად ცოფის წყაროდ არის დასახელებული. არ აჭმიოთ და არ აიყვანოთ. ძაღლები აცერით. დაუცველ ეზოში შეიძლება წვრილი პირუტყვი ან ფრინველი წაიღოს — ეს სახეობის ოპორტუნისტული კვების ნაწილია და არ ნიშნავს, რომ ადამიანზე ნადირობს.

მიმოხილვა

რა არის ჩვეულებრივი ტურა

ჩვეულებრივი ტურა (Canis aureus) ძუძუმწოვარია მგლისებრთა ოჯახიდან (Canidae). IUCN საქართველოს მშობლიურ არეალში ასახელებს. ეროვნულ ძუძუმწოვრების ჩამონათვალებში შეტანილია. სახეობის დონეზე თავ-ტანი ხშირად დაახლოებით 70–85 სმ-ია, კუდი მელასთან შედარებით მოკლეა, მასა ხშირად დაახლოებით 7–15 კგ. შხამი არ აქვს. ადამიანისთვის მთავარი რისკი ნაკბენი და ცოფია და არა შხამი. IUCN-ის მიხედვით ნაკლებად საფრთხის ქვეშაა. საქართველოს 2014 წლის წითელ ნუსხაში საფრთხის ქვეშ მყოფ ტაქსონად ამ გვერდზე არ არის განხილული.

ბოლო განახლება 28 აგვისტო 2026

გალერეა

ჩვეულებრივი ტურა ფოტოებში

ჩვეულებრივი ტურა (Canis aureus) — ლაგოდეხის დაცული ტერიტორიები — ლაგოდეხის დაცული ტერიტორიები — ფოტო: ლაგოდეხის დაცული ტერიტორიები
ლაგოდეხის დაცული ტერიტორიები · 6 მარტი 2025

ჩვეულებრივი ტურა (Canis aureus) — კერკინის ტბა — Charles J. Sharp — ფოტო: Charles J. Sharp
კერკინის ტბა · 4 აგვისტო 2017

ჩვეულებრივი ტურა (Canis aureus) — დუნაის დელტა — Didier Delavaud — ფოტო: Didier Delavaud
დუნაის დელტა · 24 მაისი 2022

ჩვეულებრივი ტურა (Canis aureus) — სერბეთი — Ivan Bukvic — ფოტო: Ivan Bukvic
სერბეთი · 12 იანვარი 2025

ჩვეულებრივი ტურა (Canis aureus) — თელ-ავივი — Вых Пыхманн — ფოტო: Вых Пыхманн
თელ-ავივი · 14 ოქტომბერი 2013

ამოცნობა

როგორ ამოვიცნოთ ჩვეულებრივი ტურა

საშუალო ზომის ძაღლისებრი მტაცებელი ერთგვაროვანი მოყვითალო-რუხი ან ქვიშიანი ბეწვით, შედარებით მოკლე კუდით (თეთრი წვერის გარეშე) და უფრო სწორი ზურგის ხაზით, ვიდრე მელას. საქართველოში მუდმივია.

01
სახეობის დონეზე თავ-ტანი ხშირად დაახლოებით 70–85 სმ, კუდი დაახლოებით 20–30 სმ, მხრის სიმაღლე ხშირად დაახლოებით 40–50 სმ, მასა ხშირად დაახლოებით 7–15 კგ. მამალი, როგორც წესი, დედალზე ოდნავ დიდია. საქართველოსთვის ცალკე გაზომილი სერია ამ გვერდზე არ არის. დინგი მელასაზე უფრო განიერია, ყურები აღმართული, ფეხები შედარებით გრძელი.
02
შეფერილობა მოყვითალო-რუხი, ქვიშიანი ან ღია ყავისფერია; ზურგზე ხშირად უფრო მუქი „უნაგირია“ შერეული შავი და თეთრი ბეწვით. მუცელი უფრო ღიაა. კუდი ბუსუსიანია, წვერი ჩვეულებრივ მუქი და არა თეთრი. ზამთრის ბეწვი უფრო გრძელი და მუქია. აფრიკის „ოქროს ტურა“ სხვა სახეობაა (აფრიკული ოქროს მგელი, Canis lupaster) და საქართველოში არ გვხვდება.
03
მელა (Vulpes vulpes) საქართველოშიაც არის: უფრო წვრილი დინგით, უფრო გრძელი ბუსუსიანი კუდით, ხშირად თეთრი კუდის წვერით, შავი ყურის უკანა მხარითა და შავი ქვედა ფეხებით. მგელი (Canis lupus) გაცილებით დიდია, უფრო გრძელფეხა და უფრო მასიური თავით. თავისუფალი ძაღლი ზომით და კვალით შეიძლება დაემსგავსოს; ყურის ფორმა, კუდის დგომა და ხმა ყოველთვის არ წყვეტს. ენოტისებრი ძაღლი (Nyctereutes procyonoides) საქართველოში ინტროდუცირებულია: უფრო მოკლეფეხაა, ნიღბიანი სახით და ამ გვერდზე ცალკე პროფილი არ აქვს.
04
შხამიანი არ არის. ნაკბენი ან ნერწყვი შეიძლება ცოფის რისკი იყოს. არ აიყვანოთ, განსაკუთრებით თუ ცხოველი უშიშრად უახლოვდება, დაბნეულია ან აგრესიულია. დღის გამოჩენა ნორმალურიც შეიძლება იყოს.

ბიოლოგია

ჰაბიტატი, კვება, ქცევა და კონსერვაცია

ჰაბიტატი და გავრცელება

საქართველოში უფრო ხშირია დაბლობში, რბილ და თბილ კლიმატზე, ვიდრე მაღალმთაში. Shakarashvili და თანაავტორები (2020) სახეობას საქართველოში ჩვეულებრივად მიიჩნევენ და აღნიშნავენ, რომ ბოლო ათწლეულებში უფრო მაღალ სიმაღლეებზეც ჩანს, სადაც ადრე იშვიათი იყო. ეს გვერდი ადმინისტრაციულ რეგიონებს არ რუკავს და მთელ ქვეყანაში თანაბარ სიმჭიდროვეს არ ივარაუდებს. დასახელებული თანამედროვე წერტილია ლაგოდეხის დაცული ტერიტორიები (კახეთი): 2025 წლის 6 მარტის ფოტო, კრედიტი ადმინისტრაციას. ეს არის დასახელებული ფოტოჩანაწერი და არა რუკული რეგიონი. დასახელებულია აგრეთვე ფონიჭალის აღკვეთილი თბილისთან: Kalandarishvili 2024 წლის სადოქტორო ნაშრომში 2020–2021 წლის კამერა-ხაფანგებზე ტურა ყველაზე ხშირი ძუძუმწოვარი იყო. იმავე ნაშრომის 2021 წლის ხმოვანი გამოკითხვა ჩატარდა აჭარაში, იმერეთში, კახეთში, ქვემო ქართლში, რაჭა-ლეჩხუმში, სამეგრელოსა და სამცხე-ჯავახეთში; პასუხები რეგიონებს შორის განსხვავდებოდა და სიმჭიდროვის ციფრები აღმოჩენის მანძილის დაშვებაზეა დამოკიდებული. სახეობის დონეზე ევროპაში იკავებს მოზაიკურ სასოფლო ადგილს, ბუჩქნარს, ტყის პირს, ჭაობსა და დასახლების კიდეს. IUCN ევროპის შეფასებაში ზღვის დონიდან ხშირად 800 მ-მდეა, იშვიათად 1,800 მ-მდე (იტალიის ალპები); საქართველოსთვის ცალკე სიმაღლის დიაპაზონი მეტრებში ამ გვერდზე არ არის გამოქვეყნებული.

კვება

ცალკე ქართული კუჭის ან ექსკრემენტის კვლევა ამ გვერდზე არ არის. ევროპაში ოპორტუნისტული ყოვლისმჭამელია: წვრილი ძუძუმწოვრები, ლეში და სასაკლაოს ნარჩენი, ნადირის ნარჩენი, ფრინველი, მცენარე და ხილი. საქართველოში რეალისტური სურათი იგივე ფართო მენიუა — მათ შორის დაუცველი შინაური ფრინველი ან წვრილი პირუტყვი, სადაც კონფლიქტი აღირიცხება — მაგრამ ადგილობრივი წილი აქ არ არის გაზომილი.

ქცევა

ძირითადად შებინდებისას და ღამითაა აქტიური; დღისითაც ჩანს. ფონიჭალის კამერა-ხაფანგებზე (2020–2021) დეტექციები დილის საათებში, დაახლოებით 6–12 საათზე, უფრო ხშირი იყო, ვიდრე შუადღის ძაღლის პიკზე — ეს ერთი ადგილის ნიმუშია და არა ეროვნული კალენდარი. ხშირად წყვილად ან მცირე ოჯახურ ჯგუფად ცხოვრობს. ტერიტორიას ყვირილითაც აღნიშნავს; ხმა მელას ყეფასა და მგლის ყმუილს შორის არის და საქართველოშიც გამოიყენება გამოკითხვებში. ბუდობს სოროში, რომელსაც თვითონ თხრის ან სხვა ცხოველისას იკავებს. სახეობის დონეზე ორსულობა დაახლოებით 63 დღეა; ნაგები ხშირად რამდენიმე ლეკვია (ლიტერატურაში 1–9, საშუალო ხშირად დაახლოებით 4–6). ეს ციფრები ფართო არეალიდანაა და არა ქართული ბუდობის ნიმუში. კვალი ძაღლისას ჰგავს და მელასაზე დიდია.

კონსერვაცია

Hoffmann და თანაავტორები Canis aureus-ს IUCN Red List-ზე გლობალურად ნაკლებად საფრთხის ქვეშ აფასებენ (2018). ევროპის რეგიონულ შეფასებაში (Ranc et al. 2025) ასევე LC-ია და პოპულაცია იზრდება; ეს შეფასება საქართველოს ცალკე ქვეყნად native სიაში არ ასახელებს, კავკასიას კი ფართო არეალში მოიხსენიებს. Eliava et al. 2007 საქართველოში LC-ს უთითებს. საქართველოს 2014 წლის წითელ ნუსხაში (დადგენილება №190) ამ გვერდზე საფრთხის ქვეშ მყოფ ტაქსონად არ არის განხილული. ნადირობის ობიექტად არის შეტანილი; 2011 წლის მოპოვების წესებში ტურაზე ნადირობა აკრძალულია 1 თებერვლიდან 1 სექტემბრამდე — მოქმედი სეზონი და კვოტა ოფიციალური წესით უნდა შემოწმდეს და ამ გვერდზე მიმდინარე რიცხვებად არ არის გადმოტანილი. CITES-ის დანართებში სახეობის დონეზე არ არის. ევროკავშირის ჰაბიტატების დირექტივა საქართველოში არ მოქმედებს. ადგილობრივი ზეწოლა შეიძლება იყოს ნადირობა, საგზაო დაღუპვა და კონფლიქტი შინაურ ცხოველზე; ეროვნული ტენდენცია აქ არ არის გაზომილი, თუმცა 2020 წლის ქართული გენეტიკური კვლევა ორივე სახეობის — ტურასა და მგლის — სიმრავლის ზრდას აღნიშნავს. ველური ცხოველი არ აიყვანოთ.

კითხვები

ხშირად დასმული კითხვები

მოკლე პასუხები ჩვეულებრივი ტურა-თან დაკავშირებულ ყველაზე მნიშვნელოვან კითხვებზე.

კი. IUCN მას საქართველოში მშობლიურ სახეობად ასახელებს. შეტანილია ეროვნულ ძუძუმწოვრების ჩამონათვალებში და ნადირობის ობიექტების ნუსხაში.

უფრო დაბლობსა და სასოფლო ან დასახლების კიდესთან, წელიწადის ნებისმიერ დროს. დასახელებული წერტილებია ლაგოდეხის დაცული ტერიტორიები (ფოტო, 2025-03-06) და ფონიჭალის აღკვეთილი. ამ გვერდზე მუნიციპალიტეტების სია არ არის. რუკა არ არის შეფერილი.

მოყვითალო-რუხი, ერთგვაროვანი ბეწვი, შედარებით მოკლე კუდი მუქი წვერით, უფრო ძაღლისებრი სილუეტი. მელას უფრო გრძელი კუდი აქვს, ხშირად თეთრი წვერით; მგელი გაცილებით დიდია.

სახეობის დონეზე თავ-ტანი ხშირად დაახლოებით 70–85 სმ, კუდი დაახლოებით 20–30 სმ, მასა ხშირად დაახლოებით 7–15 კგ. საქართველოსთვის ცალკე გაზომილი სერია ამ გვერდზე არ არის.

ყოვლისმჭამელია: წვრილი ძუძუმწოვრები, ლეში, ნარჩენი, ფრინველი, ხილი. საქართველოში კვება ცალკე არ არის შესწავლილი ამ გვერდზე.

ძირითადად შებინდებისას და ღამით; დღისითაც ჩანს. მუდმივია და არ მიგრირებს, როგორც ბევრი ფრინველი. ხშირად ისმის ყვირილი.

შხამიანი არ არის. შეიძლება უკბინოს. საქართველოში გარეულ მტაცებლებთან ერთად ცოფის წყაროდ არის დასახელებული. არ აიყვანოთ. ნაკბენის შემდეგ ჭრილობა ჩამოიბანეთ და მიმართეთ ექიმს.

გლობალურად ნაკლებად საფრთხის ქვეშაა და საქართველოს 2014 წლის წითელ ნუსხაში საფრთხის ქვეშ მყოფ ტაქსონად ამ გვერდზე არ არის განხილული. ნადირობის ობიექტია; სეზონი და კვოტა ოფიციალური წესით დგინდება.

წყაროები

სახეობების პროფილები შედგენილია რეცენზირებული ლიტერატურისა და აღიარებული ბიომრავალფეროვნების მონაცემთა ბაზების საფუძველზე და განახლდება ახალი ტაქსონომიური და კონსერვაციის მონაცემების გამოჩენისას.

დაკავშირებული გიდები