Canis aureus
Ivan Bukvic · სერბეთი
ჩვეულებრივი ტურა (Canis aureus) მგლის მონათესავე ძუძუმწოვარია. საქართველოში ის ბუნებრივად ბინადრობს მთელი წლის განმავლობაში და განსაკუთრებით დაბლობებში გვხვდება. მისი თავისა და ტანის სიგრძე ხშირად დაახლოებით 70–85 სმ-ია, წონა კი ხშირად 7–15 კგ. კუდი მელას კუდზე მოკლე აქვს. მსოფლიო მასშტაბით მისი გადაშენების საფრთხე დაბლად არის შეფასებული.
ამოცნობა
საშუალო ზომის, ძაღლის მსგავსი მტაცებელია. ბეწვი მოყვითალო-ნაცრისფერი ან ქვიშისფერი აქვს, ზურგზე კი ხშირად მუქი უბანი ეტყობა. კუდი შედარებით მოკლეა და მისი წვერი ჩვეულებრივ მუქია. საქართველოში მუდმივად ბინადრობს.
ამ სახეობის ცხოველების თავისა და ტანის საერთო სიგრძე ხშირად დაახლოებით 70–85 სმ-ია, კუდის სიგრძე კი დაახლოებით 20–30 სმ. სიმაღლე მხრებამდე ხშირად დაახლოებით 40–50 სმ-ია, წონა კი დაახლოებით 7–15 კგ. მამალი, როგორც წესი, დედალზე ოდნავ დიდია. დინგი მელასაზე განიერი აქვს, ყურები — აღმართული, ფეხები კი შედარებით გრძელი.
ბეწვი მოყვითალო-რუხი, ქვიშისფერი ან ღია ყავისფერია. ზურგზე ხშირად უნაგირის ფორმის უფრო მუქი ნაწილი აქვს, სადაც შავი და თეთრი ბეწვი ერთმანეთშია შერეული. მუცელი უფრო ღიაა. კუდი ფუმფულაა, მისი წვერი კი ჩვეულებრივ მუქია და არა თეთრი. ზამთარში ბეწვი უფრო გრძელი და მუქია. აფრიკის „ოქროს ტურა“ სხვა სახეობაა — აფრიკული ოქროს მგელი (Canis lupaster) — და საქართველოში არ გვხვდება.
მელა (Vulpes vulpes) საქართველოშიც გვხვდება. მას უფრო წვრილი დინგი და უფრო გრძელი, ბუსუსიანი კუდი აქვს. კუდის წვერი ხშირად თეთრია, ყურების უკანა მხარე და ფეხების ქვედა ნაწილი კი შავი. მგელი (Canis lupus) გაცილებით დიდია, უფრო გრძელი ფეხები და უფრო მსხვილი თავი აქვს. თავისუფლად მოსიარულე ძაღლიც შეიძლება ზომითა და ნაკვალევით დაემსგავსოს. ყურების ფორმა, კუდის დგომა და ხმა მათ გასარჩევად ყოველთვის საკმარისი არ არის. ენოტისებრი ძაღლი (Nyctereutes procyonoides) საქართველოში შემოყვანილია. მას უფრო მოკლე ფეხები და სახეზე ნიღბის მსგავსი ლაქები აქვს. ამ გვერდზე ის ცალკე არ არის აღწერილი.
შხამიანი არ არის. მისი ნაკბენით ან ნერწყვით შესაძლოა ცოფი გადაგედოთ. არ აიყვანოთ, განსაკუთრებით თუ უშიშრად გიახლოვდებათ, დაბნეულია ან აგრესიულად იქცევა. დღისით მისი გამოჩენა ნორმალურიც შეიძლება იყოს.
საქართველოში ტურა აღმოსავლეთშიც და დასავლეთშიც ბინადრობს. განსაკუთრებით ხშირად გვხვდება დაბლობებზე, მათ შორის კოლხეთის დაბლობზე. ბოლო ათწლეულებში მაღალ ადგილებშიც, 2000 მეტრამდეც შეუნიშნავთ, თუმცა ეს მისთვის ჩვეული სიმაღლე არ არის. თბილისთან, ფონიჭალის აღკვეთილში, 2020–2021 წლებში კამერებმა ტურა იქ შესწავლილ ძუძუმწოვრებს შორის ყველაზე ხშირად დააფიქსირა. ლაგოდეხის დაცულ ტერიტორიებზე გადაღებული 2025 წლის ფოტოც არსებობს. რუკის რეგიონული ცხრილი მხოლოდ ამ გვერდზე შეტანილ ჩანაწერებს აჩვენებს და საქართველოში მისი გავრცელების სრულ სურათს არ ასახავს. ტურა სხვადასხვა გარემოში ცხოვრობს, მათ შორის ბუჩქნარში, სავარგულებსა და ტყის პირას, თუ იქ საკვებსა და დასამალ ადგილებს პოულობს.
ტურას რუკა იყენებს საქართველოში გადამოწმებულ iNaturalist-ის საჯარო ფოტოდაკვირვებებს. გავრცელებად შეფერილია მხოლოდ რეგიონი, რომელსაც ქვემოთ მოცემულ ცხრილში დადასტურებული სტატუსი აქვს; სხვა წერტილები ცალკეული ჩანაწერებია. ჩანაწერების რაოდენობა დაკვირვების ინტენსივობას ასახავს და არა პოპულაციის სიმჭიდროვეს.
მონაცემები: Reptiles.ge + iNaturalist · მეთოდოლოგია
ინტერაქტიული რუკა იტვირთება.
ტურა ჭამს პატარა ძუძუმწოვრებს, ფრინველებს, მწერებს, ხილს, ლეშსა და ნარჩენებს, რომლებსაც პოულობს. მისი საკვები ადგილისა და სეზონის მიხედვით იცვლება. ევროპაში ჩატარებული კვლევების მიხედვით, ტურების საკვებში აღმოჩენილი შინაური ცხოველებისა და დიდი გარეული ძუძუმწოვრების ნაშთები უმეტესად ლეშის ჭამას უკავშირდებოდა. ასეთი ნაშთების პოვნა თავისთავად არ ამტკიცებს, რომ ეს ცხოველები ტურამ მოკლა.
დაკავშირებული გიდები
კითხვები
მოკლე პასუხები ჩვეულებრივი ტურასთან დაკავშირებულ ყველაზე მნიშვნელოვან კითხვებზე.
კი. საქართველოში ადგილობრივ სახეობად ითვლება. შეტანილია ძუძუმწოვრების ეროვნულ ჩამონათვალებსა და სანადირო ცხოველების ნუსხაში.
ტურა აღმოსავლეთ და დასავლეთ საქართველოში ბინადრობს, განსაკუთრებით დაბლობ ადგილებში. მისი ყოფნა ფონიჭალის აღკვეთილში დადასტურებულია, ლაგოდეხის დაცულ ტერიტორიებზე კი ფოტოზეა დაფიქსირებული. გვერდის რუკაზე მხოლოდ შეტანილი ჩანაწერებია ნაჩვენები, ამიტომ ის ტურის გავრცელებას სრულად არ ასახავს.
დააკვირდით მოყვითალო-რუხ ბეწვს, ზურგზე ხშირად მუქ უბანს და შედარებით მოკლე კუდს მუქი წვერით. მელას კუდი უფრო გრძელია და ხშირად თეთრი წვერი აქვს. მგელი გაცილებით დიდია. მხოლოდ შეფერილობა მათ გასარჩევად საკმარისი არ არის.
ამ სახეობის ცხოველის თავისა და ტანის საერთო სიგრძე ხშირად დაახლოებით 70–85 სმ-ია, კუდის სიგრძე — დაახლოებით 20–30 სმ. წონა ხშირად დაახლოებით 7–15 კგ-ია.
ტურა ჭამს პატარა ძუძუმწოვრებს, ფრინველებს, მწერებს, ხილსა და ლეშს. მისი საკვები ადგილისა და სეზონის მიხედვით იცვლება. თუ ტურა შინაური ცხოველის ნაშთებს ჭამს, ეს ყოველთვის არ ნიშნავს, რომ მან ეს ცხოველი მოინადირა.
ძირითადად შებინდებისას და ღამით ჩანს, თუმცა დღისითაც შეიძლება მისი ნახვა. ბევრი ფრინველისგან განსხვავებით, სეზონურად სხვაგან არ გადაფრინდება. მისი ყვირილი ხშირად ისმის.
კი. ყვირილი, რომლითაც თავის ტერიტორიას აღნიშნავს, შორიდანაც ისმის. ამ გვერდზე გამოყენებულია xeno-canto-ს აუდიოჩანაწერი XC1134910. საქართველოში გაკეთებული აუდიოჩანაწერი აქ არ არის.
შეიძლება გიკბინოთ და ცოფის საფრთხეც არსებობს. არ მიეკაროთ. ნაკბენის ან ნაკაწრის შემდეგ ჭრილობა დაუყოვნებლივ დაიბანეთ საპნითა და წყლით და სასწრაფოდ მიმართეთ ექიმს. დღისით აქტიურობა თავისთავად ცოფის ნიშანი არ არის.
მსოფლიო მასშტაბით მას საფრთხე ნაკლებად ემუქრება. ამ გვერდზე ის საქართველოს 2014 წლის წითელი ნუსხის მიხედვით საფრთხის ქვეშ მყოფ სახეობად არ არის მიჩნეული. ის სანადირო სახეობაა; ნადირობის სეზონი და დასაშვები რაოდენობა ოფიციალური წესით დგინდება.
წყაროები
სახეობების პროფილები შედგენილია რეცენზირებული ლიტერატურისა და აღიარებული ბიომრავალფეროვნების მონაცემთა ბაზების საფუძველზე და განახლდება ახალი ტაქსონომიური და კონსერვაციის მონაცემების გამოჩენისას.
მოამზადა Reptiles.ge-ის რედაქციამ, აქ ჩამოთვლილი წყაროების მიხედვით.
