Capreolus capreolus
Divlja Srbija
ევროპული შველი (Capreolus capreolus), ქართულად შველი, ძუძუმწოვარია ირმისებრთა ოჯახიდან (Cervidae). ეს არის გვარის Capreolus დასავლური სახეობა. ველური ბუნების ეროვნული სააგენტო წერს, რომ საქართველოში გავრცელებული ერთადერთი შვლის სახეობაა. ASM Mammal Diversity Database საქართველოს არეალის ქვეყნად ასახელებს. სახეობის დონეზე სხეულის სიგრძე ხშირად დაახლოებით 107–126 სმ-ია, მხრის სიმაღლე 66–83 სმ, მასა 22–32 კგ; სააგენტოს ქართული და ინგლისური ტექსტები სხვა ციფრებს იძლევა (იხ. ამოცნობა). შხამი არ აქვს. ადამიანისთვის მთავარი რისკი შეჯახება გზაზე, თავისუფალი ძაღლები და ნუკრის აყვანაა და არა ნაკბენი. ტყის მნიშვნელოვანი მცენარისმჭამელია და დიდი მტაცებლების მტაცებელი. IUCN-ის მიხედვით ნაკლებად საფრთხის ქვეშაა. სააგენტო წერს, რომ წითელ ნუსხაში არ არის. ამ გვერდის რუკის „ჩანაწერები რეგიონების მიხედვით“ ცხრილში ამ ეტაპზე არცერთ რეგიონს არ აქვს სტატუსი „გავრცელება დადასტურებულია“. აჭარის, სამცხე — ჯავახეთის, კახეთის, მცხეთა — მთიანეთის, თბილისის, აფხაზეთის, რაჭა — ლეჩხუმი — ქვემო სვანეთისა და სამეგრელო — ზემო სვანეთის ჩანაწერები მხოლოდ ცალკეულ დაფიქსირებებს აჩვენებს და გავრცელებად არ ითვლება.
ამოცნობა
პატარა ირმისებრი ცხოველი მოკლე კუდით და თეთრი კუდის ფირფიტით. ზაფხულში წითურ-ყავისფერია, ზამთარში უფრო რუხი. რქა მხოლოდ მამალს აქვს. საქართველოში მუდმივია.
სახეობის დონეზე (Sempéré et al. 1996, ევროპული პოპულაციები) სხეულის სიგრძე დაახლოებით 107–126 სმ, მხრის სიმაღლე 66–83 სმ, მასა 22–32 კგ. კუდი მოკლეა. სააგენტოს ქართული გვერდი სიგრძეს დაახლოებით 150 სმ-ს და მასას 10–25 კგ-ს ასახელებს; ინგლისური ვერსია 95–135 სმ-ს (კუდის გარეშე) და 15–30 კგ-ს. ციფრები არ ემთხვევა. ამ გვერდზე საველე ზომად Mammalian Species-ის დიაპაზონი გამოიყენება, სანამ ქართული გაზომილი სერია არ გამოქვეყნდება. მამალი, როგორც წესი, დედალზე ოდნავ დიდია. რქა მოკლეა, ხშირად სამი წვერით თითო მხარეს.
ზაფხულის ბეწვი წითურ-ყავისფერია; ზამთრისა უფრო რუხ-ყავისფერი და ხშირი. მუცელი ღიაა. გაქცევისას თეთრი კუდის ფირფიტა კარგი ნიშანია. ნუკრს ზურგზე თეთრი ხალები აქვს, რომლებიც პირველ ხნის შემდეგ ქრება. დედალს რქა არ აქვს.
კეთილშობილი ირემი (Cervus elaphus) საქართველოშიც არის: გაცილებით დიდი, უფრო გრძელფეხა, უფრო რთული რქით; ეროვნულ წითელ ნუსხაში გადაშენების საფრთხის ქვეშაა და ძირითადად დაცულ ტერიტორიებზე რჩება. შველი ირმის ნუკრი არ არის — ორივე ცალკე სახეობაა. ციმბირული შველი (Capreolus pygargus) უფრო დიდია და საქართველოს ფაუნაში ამ გვერდზე არ არის მიღებული; სააგენტო აქ მხოლოდ C. capreolus-ს ასახელებს. ნიამორი (Capra aegagrus) მუდმივი მოხრილი რქით, წვერით (ზრდასრულ მამალში) და სხვა სილუეტით გამოირჩევა ციცაბო ფერდობებზე. გარეული ღორი (Sus scrofa) უფრო მასიურია, ეშვით და არა რქით; კვალი უფრო მომრგვალოა. ჯიხვი და არჩვი სხვა სილუეტისაა; ამ ატლასში არჩვის ცალკე გვერდი ჯერ არ არის.
შხამიანი არ არის. არ აიყვანოთ, განსაკუთრებით ნუკრი. დისტანციიდან დააკვირდით.
საქართველოში ეძებეთ ფოთლოვან და შერეულ ტყეში, ტყის პირას, ქვეტყიან მეჩხერ ტყეში და სასოფლო ლანდშაფტთან, სადაც საფარი და საკვები ერთად არის. სააგენტო უპირატეს ჰაბიტატად მეჩხერ ფოთლოვან ან შერეულ ტყეს ასახელებს კარგად განვითარებული ქვეტყით. სახეობის დონეზე ღია ადგილზეც გამოდის, განსაკუთრებით შებინდებისას. რუკის რეგიონული ცხრილიდან გავრცელებად ითვლება მხოლოდ ის რეგიონი, სადაც სტატუსი „გავრცელება დადასტურებულია“. ამ ეტაპზე ასეთი რეგიონი არ არის; ჩანაწერები მხოლოდ დაფიქსირებულად რჩება. ქვეყნის არსებობა დადასტურებულია, მაგრამ მთელ ქვეყანაში თანაბარ სიმჭიდროვეს ნუ ივარაუდებთ. კამერა-ხაფანგის მონიტორინგმა NACRES-მა (2020–2021) დააფიქსირა აჭარის სამივე საკვლევ ტერიტორიაზე — მტირალას ეროვნული პარკი, კინტრიშის დაცული ტერიტორიები და მაჭახელას ეროვნული პარკი — სულ 2,188 ფოტო. დამოუკიდებელი ფოტოების ხაფანგის სიხშირე ყველაზე მაღალი იყო მტირალაზე (6.68 / 100 ხაფანგ-დღე), შემდეგ მაჭახელაზე (3.14) და კინტრიშზე (1.31). მაჭახელაზე ყოველმა კამერამ დააფიქსირა შველი; იქ გავრცელება უფრო თანაბარი იყო, ვიდრე არჩვის. ფოტოების უმეტესობა გაზაფხულსა და ზაფხულშია; მტირალაზე ზაფხულის პიკი აშკარაა, შემოდგომა–ზამთარში სიხშირე დაბალია. პროგრამის ადრეულ ზამთარში კამერები უფრო დაბალ ბილიკებზე დაიდგა, როცა თოვლი დაახლოებით 1,400 მ-ზე სქელი იყო — ეს გამოკითხვის არჩევანია და არა გამოქვეყნებული ეროვნული სიმაღლის ზღვარი. ინდიკატორ სახეობად არის დასახელებული ალგეთის ეროვნულ პარკში. დაცული ტერიტორიების სააგენტო შველს ბორჯომ–ხარაგაულის ეროვნული პარკის მთავარ ძუძუმწოვრებს შორის ასახელებს. თუშეთის ჩლიქოსანთა საზოგადოებაში და ყაზბეგის ეროვნულ პარკში დასახელებულია, მაგრამ იქ ცალკე აღწერა ამ გვერდზე არ არის. საქართველოსთვის ცალკე სიმაღლის დიაპაზონი მეტრებში აქ არ არის გამოქვეყნებული.
ევროპული შვლის რუკა აერთიანებს Reptiles.ge-ის სარედაქციო ფოტოჩანაწერებსა და iNaturalist-ის საჯარო დაკვირვებებს. რეგიონები აღებულია ჩანაწერების რეგიონული ცხრილიდან, ხოლო სტატუსი ერთმანეთისგან გამოყოფს დადასტურებულ გავრცელებასა და მხოლოდ დაფიქსირებულ რეგიონებს.
მონაცემები: Reptiles.ge + iNaturalist · მეთოდოლოგია
ინტერაქტიული რუკა იტვირთება.
ცალკე ქართული კვების კვლევა ამ გვერდზე არ არის. არეალის სხვა ნაწილებში შერჩევითი მცენარისმჭამელია: ყლორტები, ფოთოლი, ბალახოვანი მცენარეები, კვირტი, ზოგჯერ სასოფლო კულტურა. ზამთარში უფრო ხეშეკრულ საკვებზე გადადის. ეს არ არის მტაცებელი. საქართველოს ტყის ბიომრავალფეროვნების ანალიზი აღნიშნავს, რომ ტყე შველსა და გარეულ ღორს ფოთოლს, ნაყოფსა და ფესვებს აძლევს. რეალისტური სურათი საქართველოში ტყის პირი და მეჩხერი ტყეა, მაგრამ ადგილობრივი მენიუ აქ არ არის გაზომილი.
დაკავშირებული გიდები
კითხვები
მოკლე პასუხები ევროპული შველთან დაკავშირებულ ყველაზე მნიშვნელოვან კითხვებზე.
კი. მუდმივი სახეობაა. სააგენტო მას საქართველოში ერთადერთ შვლის სახეობად ასახელებს. შეტანილია ეროვნულ ძუძუმწოვრების ჩამონათვალებში და სანადირო ნუსხაში.
რუკის „ჩანაწერები რეგიონების მიხედვით“ ცხრილში ამ ეტაპზე არცერთ რეგიონს არ აქვს სტატუსი „გავრცელება დადასტურებულია“. აჭარა, სამცხე — ჯავახეთი, კახეთი, მცხეთა — მთიანეთი, თბილისი, აფხაზეთი, რაჭა — ლეჩხუმი — ქვემო სვანეთი და სამეგრელო — ზემო სვანეთი მხოლოდ ცალკეული ჩანაწერებით ჩანს და გავრცელებად არ ითვლება. ტყის პირას, მეჩხერ ფოთლოვან ან შერეულ ტყეში, ქვეტყეში. კამერა-ხაფანგის მონიტორინგი ცალკე აღნიშნავს მტირალას, კინტრიშსა და მაჭახელას; ყველაზე მაღალი სიხშირე მტირალაზეა. დასახელებულია ალგეთში, ბორჯომ–ხარაგაულში, თუშეთსა და ყაზბეგის ეროვნულ პარკშიც — ეს წყაროების ჩანაწერებია და არა რუკის ცხრილის დადასტურებული გავრცელება.
პატარა ირემი მოკლე კუდით, ზაფხულში წითური, ზამთარში უფრო რუხი, გაქცევისას თეთრი კუდის ფირფიტით. რქა მხოლოდ მამალს აქვს და მოკლეა. კეთილშობილი ირემი გაცილებით დიდია; ნიამორს მუდმივი მოხრილი რქა აქვს.
სახეობის დონეზე მხრის სიმაღლე დაახლოებით 66–83 სმ, სხეულის სიგრძე 107–126 სმ, მასა ხშირად 22–32 კგ. სააგენტოს ციფრები განსხვავდება. საქართველოსთვის ცალკე გაზომილი სერია ამ გვერდზე არ არის.
მცენარეს — ყლორტს, ფოთოლს, ბალახს, კვირტს; ზამთარში უფრო ხეშეკრულს. საქართველოში კვება ცალკე არ არის შესწავლილი ამ გვერდზე.
ძირითადად შებინდებისას და გამთენიისას. დღისითაც შეიძლება გამოჩნდეს. აჭარის კამერებმა გაზაფხულ–ზაფხულში უფრო მეტი ფოტო დააფიქსირა, ვიდრე შემოდგომა–ზამთარში. მუდმივია და სეზონურად არ მიგრირებს, როგორც ბევრი ფრინველი. ნუკრი გაზაფხულის ბოლოს იბადება.
შხამიანი არ არის. ჩვეულებრივ არ ესხმის. ნუკრი არ აიყვანოთ. ძაღლები აკონტროლეთ. გზაზე ღამით ფრთხილად იარეთ.
გლობალურად ნაკლებად საფრთხის ქვეშაა. სააგენტო წერს, რომ საქართველოს წითელ ნუსხაში არ არის. სანადირო სახეობად არის შეტანილი; სეზონი და კვოტა ოფიციალური წესით დგინდება. დაცულ ტერიტორიაზე ნადირობა აკრძალულია, თუ სხვა რამ არ არის დადგენილი. ტყის ჩლიქოსნების ბრაკონიერობა საქართველოში დოკუმენტირებული პრობლემაა.
წყაროები
სახეობების პროფილები შედგენილია რეცენზირებული ლიტერატურისა და აღიარებული ბიომრავალფეროვნების მონაცემთა ბაზების საფუძველზე და განახლდება ახალი ტაქსონომიური და კონსერვაციის მონაცემების გამოჩენისას.
მოამზადა Reptiles.ge-ის რედაქციამ, აქ ჩამოთვლილი წყაროების მიხედვით.
