გარეული ღორი
Sus scrofa
დიდი წყვილჩლიქოსანი უხეში ჯაგრით, წაგრძელებული დინგითა და, მამალში, ზემოთ აწეული ეშვებით. საქართველოში მუდმივი სახეობაა.
სწრაფი მიმოხილვა
მთავარი მონაცემები ერთი შეხედვით
კვება
ყოვლისმჭამელი
სტატუსი საქართველოში
მუდმივი
ზომა
90–200 სმ
ჰაბიტატი
ტყე / ჭალა
ოჯახი
Suidae
კონსერვაცია
LC
ადამიანთან ურთიერთობა: შხამი არ აქვს. შეიძლება დაარტყას ან ეშვით დაჭრას, განსაკუთრებით დედალი გოჭებთან ან კუთხეში მოქცეული მამალი. არ აჭმიოთ და არ მიუახლოვდეთ. ძაღლები შეაჩერეთ. აფრიკული ღორის ცხელება ადამიანისთვის საშიში არ არის. თუ ხორცი მოიპოვება კანონიერად, სახეობის დონეზე ნედლი ან ნაკლებად მოხარშული ხორცი შეიძლება ტრიქინელას რისკი იყოს; საქართველოს ცალკე გამოკვლევა ამ გვერდზე არ არის.
მიმოხილვა
რა არის გარეული ღორი
გარეული ღორი (Sus scrofa) საქართველოში მუდმივი ძუძუმწოვარია, ღორისებრთა ოჯახიდან (Suidae). ეს არის შინაური ღორის ველური წინაპარი და იგივე სახეობა. IUCN საქართველოს მშობლიურ არეალში ასახელებს. ეროვნულ ძუძუმწოვრების ჩამონათვალებში და ნადირობის ობიექტების ნუსხაში შეტანილია. სახეობის დონეზე თავ-ტანის სიგრძე დაახლოებით 90–200 სმ-ია, მხრის სიმაღლე 55–110 სმ, მასა ხშირად დაახლოებით 44–320 კგ, ქვესახეობისა და სქესის მიხედვით. შხამი არ აქვს. ადამიანისთვის მთავარი რისკი არის დარტყმა ან ეშვი და არა შხამი. IUCN-ის მიხედვით ნაკლებად საფრთხის ქვეშაა. საქართველოს 2014 წლის წითელ ნუსხაში არ არის.
ბოლო განახლება
გალერეა
გარეული ღორი ფოტოებში
ფოტო: Volodymyr Burdiak
ტერნოპილის ოლქი ·
ფოტო: Richard Bartz
გრიუნვალდერ ფორსტი ·
ფოტო: Bramans
ობერურზელი ·
ფოტო: NasserHalaweh
ვილდპარკ ეეკჰოლტი ·
ფოტო: Sander van der Wel
ნიდერლანდები ·
ფოტო: df7ii
ამოცნობა
როგორ ამოვიცნოთ გარეული ღორი
დიდი წყვილჩლიქოსანი მოკლე კისრით, წაგრძელებული დინგით, უხეში ჯაგრით და სწორი ზურგის ხაზით. მამალს ხშირად ჩანს ზემოთ აწეული ეშვები. საქართველოში მუდმივია.
- 01
სახეობის დონეზე თავ-ტანი დაახლოებით 90–200 სმ, კუდი 15–40 სმ, მხრის სიმაღლე 55–110 სმ, მასა ხშირად 44–320 კგ. დედალი ჩვეულებრივ მამლის დაახლოებით 80%-ია. საქართველოსთვის ცალკე გაზომილი სერია ამ გვერდზე არ არის. ქართული ენციკლოპედია ტახის სხეულს 2 მ-მდე, მხარს 130 სმ-მდე და მასას 50–300 კგ-მდე უთითებს; ეს მაქსიმუმებია მეორად წყაროში და არა ამ გვერდის გაზომილი ნიმუში. დინგი გრძელია, ყურები აღმართული, თვალები პატარა.
- 02
ბეწვი უხეში ჯაგარია, ქვეშ ხშირად რბილი თივთიკი. შეფერილობა ყავისფერიდან თითქმის შავამდეა, ასაკთან ერთად ხშირად უფრო რუხი. მამალს ზედა ეშვები გარეთ და ზემოთ უკრუნდება; ქვედა ეშვები იწვრილება ზედებზე ხახუნით. დედალში ეშვები უფრო პატარაა და ხშირად არ ჩანს. გოჭს გრძივი ღია ზოლები აქვს ყავისფერ ფონზე — ეს საიმედო ასაკობრივი ნიშანია.
- 03
საქართველოში სხვა გარეული ღორისებრი არ არის. შინაური ღორი იგივე სახეობაა და თავისუფლად ეჯვარება; ველში „სუფთა გარეული“ და გაქცეული შინაური ყოველთვის არ გაირჩევა. შველი (Capreolus capreolus) უფრო წვრილია, უფრო გრძელფეხა, რქით (მამალში) და არა ეშვით. მურა დათვი (Ursus arctos) გაცილებით დიდია და ჩლიქის ნაცვლად ტერფიანი კვალი აქვს.
- 04
შხამიანი არ არის. საშიშროება ფიზიკურია: დარტყმა და ეშვი. გოჭებთან დედალს არ მიუახლოვდეთ. არ აიყვანოთ.
ბიოლოგია
ჰაბიტატი, კვება, ქცევა და კონსერვაცია
ჰაბიტატი და გავრცელება
საქართველოში ეძებეთ ფოთლოვან და შერეულ ტყეში, ჭალაში, ბუჩქნარში, ხევებსა და ტყის პირას, სადაც საფარი და საკვები ერთად არის. სახეობის დონეზე ყველაზე მაღალი სიმჭიდროვე ხშირად მუხნარებშია; შედის სასოფლო კულტურაშიც, როცა მოსავალი საფარს იძლევა. დასახელებული ქართული წერტილია სამონადირეო მეურნეობა „იორის ჭალები“ (2020 წლის მართვის გეგმა): იქ შესაფერისად სახელდება მუხნარი, ვერხვნარი, ჭალის ბუჩქნარი, ხევი და ხრამი; ველზე, სახნავზე, ბაღსა და ჭაობში ეპიზოდურად. იმავე გეგმით სავარგულზე ზაფხულში შემოდის ეპიზოდურად, როცა პირუტყვი საზაფხულო საძოვარზეა გაყვანილი, და წლის განმავლობაში მიგრირებს. ქართული ენციკლოპედია ჭალის და მთის ტყეებს ასახელებს დაახლოებით 2500 მ-მდე; ეს მეორადი წყაროა და ამ გვერდზე გაზომილ ეროვნულ სიმაღლის სერიად არ არის მიღებული. ეს გვერდი ადმინისტრაციულ რეგიონებს არ რუკავს. ქვეყნის არსებობა დადასტურებულია, მაგრამ მუნიციპალიტეტების სია აქ არ არის შედგენილი. მთელ ქვეყანაში თანაბარ სიმჭიდროვეს ნუ ივარაუდებთ.
კვება
ცალკე ქართული კვების კვლევა ამ გვერდზე არ არის. სახეობის დონეზე ოპორტუნისტული ყოვლისმჭამელია: ფესვი, ტუბერი, ბალახი, მუხისა და წიფლის ნაყოფი, კენკრა, მწერი, ლოკოკინა, ლეში, ნარჩენი და ზოგჯერ წვრილი ხერხემლიანი. ევროპაში ხშირად ზიანს აყენებს კულტურასა და მდელოს. საქართველოში რეალისტური სურათი იგივეა — ტყის ნაყოფი, ჭალის საფარი და ზოგჯერ სახნავი — მაგრამ ადგილობრივი მენიუ აქ არ არის გაზომილი.
ქცევა
ძირითადად შებინდებისას და ღამითაა აქტიური; დღის დასვენება ხშირია, მოკლე დასვენება შუადღისას. ნადირობის მაღალ წნევაზე უფრო ღამის აქტიურობისკენ იწევს. დედალი გოჭებთან ერთად კოლტში (ხმოვან ჯგუფში) დადის; ზრდასრული მამალი გამრავლების სეზონის გარეთ ხშირად მარტოა. ირულებს ტალახში და შემდეგ ხეზე იწმენდს — ეს ტერიტორიის ნიშანიც არის. სახეობის დონეზე ორსულობა დაახლოებით 112–130 დღეა, ხშირად 5–7 გოჭი; იშვიათად მეტი ან ნაკლები. მშობიარობის წინ დედალი ჯგუფს ტოვებს და ბუდეს აშენებს. ზომიერ სარტყელში გოჭები ძირითადად გაზაფხულზე იბადებიან. ქართული ენციკლოპედია ხურაობას ნოემბერ–დეკემბერს უთითებს; ეს მეორადი წყაროა და ამ გვერდზე გაზომილ ქართულ კალენდრად არ არის მიღებული. გოჭს სხეულზე გრძივი ღია ზოლები აქვს; ეს ნიმუში დაახლოებით 2–6 თვეში ქრება. კვალი წყვილი ჩლიქია; რბილ მიწაზე უკანა პატარა ჩლიქებიც (ნამჩლიქები) ხშირად ჩანს. ამოთხრილი მიწა და ტალახის ამობანა ტყეში ხშირი ნიშანია.
კონსერვაცია
Keuling და Leus Sus scrofa-ს IUCN Red List-ზე ნაკლებად საფრთხის ქვეშ აფასებენ (2019). გლობალურად ძირითადი საფრთხე არ არის დასახელებული; ადგილობრივად შეიძლება იყოს ჰაბიტატის შემცირება, ნადირობა, კულტურის ზიანის გამო დევნა და შინაურ ღორთან შეჯვარება. საქართველოს 2014 წლის წითელ ნუსხაში (დადგენილება №190) არ არის. ნადირობის ობიექტად არის შეტანილი (ბრძანება №175); კვოტა და სეზონი სააგენტოს დოკუმენტებით დგინდება და ამ გვერდზე მიმდინარე რიცხვებად არ არის გადმოტანილი. ქართული ენციკლოპედია წერს, რომ რაოდენობა ქვეყანაში 2000 სულს არ აღემატება; წელი და აღწერის მეთოდი აქ არ არის, ამიტომ ეს მიმდინარე აღწერად არ ჩაითვალოს. 2007 წელს აფრიკული ღორის ცხელება საქართველოში დადასტურდა; პირველი კლინიკური შემთხვევები პოთთან უკავშირდება, სავარაუდოდ გემის ნარჩენი ხორციდან. დაავადება შინაურ და გარეულ ღორებს ეხება და ადამიანს არ გადაედოება. იმდროინდელ FAO-ს შეჯამებაში გარეულ ღორში შემთხვევა ჯერ დადასტურებული არ იყო, მაგრამ კონტაქტი თავისუფლად მოვლილ შინაურ ღორებთან შესაძლებლად იყო მიჩნეული. ეროვნული პოპულაციის ტენდენცია ამ გვერდზე არ არის გაზომილი. ველური ცხოველი არ აიყვანოთ.
კითხვები
ხშირად დასმული კითხვები
მოკლე პასუხები გარეული ღორი-თან დაკავშირებულ ყველაზე მნიშვნელოვან კითხვებზე.
კი. IUCN მას საქართველოში მშობლიურ სახეობად ასახელებს. შეტანილია ეროვნულ ძუძუმწოვრების ჩამონათვალებში და ნადირობის ობიექტების ნუსხაში.
ტყეში, ჭალაში, ბუჩქნარსა და ტყის პირას, წელიწადის ნებისმიერ დროს, უფრო შებინდებისას და ღამით. ამ გვერდზე მუნიციპალიტეტების სია არ არის. დასახელებული წერტილია „იორის ჭალები“, სადაც 2020 წლის გეგმა ზაფხულის ეპიზოდურ შემოსვლას აღნიშნავს. რუკა არ არის შეფერილი.
დიდი ჩლიქოსანი უხეში ჯაგრით, წაგრძელებული დინგით, სწორი ზურგით; მამალში ხშირად ეშვები. გოჭს გრძივი ზოლები აქვს. შინაური ღორი იგივე სახეობაა. სხვა გარეული ღორისებრი საქართველოში არ არის.
სახეობის დონეზე თავ-ტანი დაახლოებით 90–200 სმ, მხრის სიმაღლე 55–110 სმ, მასა ხშირად 44–320 კგ. საქართველოსთვის ცალკე გაზომილი სერია ამ გვერდზე არ არის.
ფესვებს, ნაყოფს, ბალახს, უხერხემლოებს, ლეშს და ზოგჯერ კულტურას. საქართველოში კვება ცალკე არ არის შესწავლილი ამ გვერდზე.
ძირითადად შებინდებისას და ღამით. მუდმივია; ადგილობრივად გადაადგილდება, მაგრამ არ მიგრირებს, როგორც ბევრი ფრინველი.
შხამიანი არ არის. შეიძლება დაარტყას ან ეშვით დაჭრას. გოჭებთან დედალს არ მიუახლოვდეთ. აფრიკული ღორის ცხელება ადამიანს არ ემუქრება.
გლობალურად ნაკლებად საფრთხის ქვეშაა და საქართველოს 2014 წლის წითელ ნუსხაში არ არის. ნადირობის ობიექტია; სეზონი და კვოტა ოფიციალური წესით დგინდება.
- Keuling & Leus 2019 — IUCN Red List, Sus scrofa
- Meijaard, d’Huart & Oliver 2011 — Handbook of the Mammals of the World, vol. 2, Suidae
- IUCN Wild Pig Specialist Group — Eurasian wild boar detailed profile
- ASM Mammal Diversity Database — Sus scrofa
- Bukhnikashvili & Kandaurov 2002 — The annotated list of mammals of Georgia
- Eliava et al. 2007 — New data on animal biodiversity of Georgia
- საქართველოს მთავრობის დადგენილება №190 (2014) — წითელი ნუსხა
- ნადირობას დაქვემდებარებული სახეობები — Sus scrofa (ბრძანება №175)
- იორის ჭალები — სამონადირეო მეურნეობის მართვის გეგმა (2020)
- ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია / georgianencyclopedia.ge — გარეული ღორი (ა. არაბული)
- Rowlands et al. 2008 — African swine fever virus isolate, Georgia, 2007
- FAO 2007 — African swine fever in Georgia
- Groves (ციტირებულია WPSG პროფილში) — ტრანსკავკასიური ღორი და S. s. attila
- Wikimedia Commons — Кабан у лісі (Byrdyak / Volodymyr Burdiak, CC BY-SA 4.0)
- Wikimedia Commons — Wild Boar frontal (Richard Bartz, CC BY-SA 2.5)
- Wikimedia Commons — Wild boar, Oberursel (Bramans, CC BY-SA 4.0)
- Wikimedia Commons — Suidae Sus scrofa scrofa 4 (NasserHalaweh, CC BY-SA 4.0)
- Wikimedia Commons — Sus scrofa piglet (Sander van der Wel, CC BY-SA 2.0)
- Wikimedia Commons — Frischlinge mit Bachen (df7ii, საჯარო დომენი)
სახეობების პროფილები შედგენილია რეცენზირებული ლიტერატურისა და აღიარებული ბიომრავალფეროვნების მონაცემთა ბაზების საფუძველზე და განახლდება ახალი ტაქსონომიური და კონსერვაციის მონაცემების გამოჩენისას.
დაკავშირებული გიდები
