Sus scrofa
Richard Bartz · გრიუნვალდერ ფორსტი
გარეული ღორი (Sus scrofa) ღორისებრთა ოჯახის (Suidae) დიდი წყვილჩლიქოსანი ძუძუმწოვარია და საქართველოში მუდმივად ბინადრობს. შინაური ღორი ამავე სახეობის მოშინაურებული ფორმაა. სახეობის დონეზე თავ-ტანის სიგრძე დაახლოებით 90–200 სმ-ია, მხრის სიმაღლე — 55–110 სმ, ხოლო მასა ხშირად დაახლოებით 44–320 კგ-ს შორის მერყეობს. ზომა მნიშვნელოვნად იცვლება სქესისა და პოპულაციის მიხედვით. შხამი არ აქვს; ადამიანისთვის მთავარი რისკი დარტყმა ან ეშვით მიყენებული ჭრილობაა. IUCN-ის მიხედვით სახეობა გლობალურად ნაკლებად საფრთხის ქვეშაა (Least Concern), ხოლო საქართველოს 2014 წლის წითელ ნუსხაში შეტანილი არ არის.
ამოცნობა
დიდი წყვილჩლიქოსანია მოკლე კისრით, წაგრძელებული დინგით, უხეში ჯაგრითა და შედარებით სწორი ზურგის ხაზით. ზრდასრულ მამალს ხშირად კარგად ეტყობა გარეთ და ზემოთ მიმართული ეშვები. საქართველოში მუდმივად მობინადრე სახეობაა.
სახეობის დონეზე თავ-ტანის სიგრძე დაახლოებით 90–200 სმ-ია, კუდი — 15–40 სმ, მხრის სიმაღლე — 55–110 სმ, ხოლო მასა ხშირად დაახლოებით 44–320 კგ-ს შორის მერყეობს. მდედრები ჩვეულებრივ მამრებზე პატარა არიან. საქართველოს პოპულაციის ცალკე, ფართომასშტაბიანი გაზომვების სერია ამ გვერდზე გამოყენებული წყაროებით არ არის წარმოდგენილი. ქართულ მეორად წყაროში მაქსიმალურ მაჩვენებლებად დაახლოებით 2 მ სხეულის სიგრძე, 130 სმ-მდე მხრის სიმაღლე და 50–300 კგ მასაა მითითებული, თუმცა ეს მონაცემები ამ გვერდზე გაზომილ ქართულ ნიმუშებს არ წარმოადგენს. დინგი წაგრძელებულია, ყურები აღმართულია, თვალები კი შედარებით პატარა.
სხეული დაფარულია უხეში ჯაგრით, რომლის ქვეშაც შეიძლება უფრო რბილი ბეწვი ჰქონდეს. შეფერილობა ყავისფერიდან თითქმის შავამდე იცვლება და ასაკთან ერთად ხშირად უფრო რუხი ხდება. მამლის ეშვები უფრო განვითარებულია და გარეთ, ზემოთ იხრება. მდედრის ეშვები უფრო პატარაა და ხშირად ნაკლებად შესამჩნევი. გოჭებს ყავისფერ ფონზე ღია გრძივი ზოლები აქვთ — ეს ახალგაზრდა ასაკის ერთ-ერთი ყველაზე დამახასიათებელი ნიშანია.
საქართველოში სხვა ველური ღორისებრი სახეობა არ გვხვდება. შინაური ღორი გარეული ღორის იმავე სახეობას მიეკუთვნება და მათ შორის შეჯვარებაც შესაძლებელია, ამიტომ ბუნებაში გარეული და გაქცეული შინაური ფორმების გარჩევა ყოველთვის მარტივი არ არის. შველი (Capreolus capreolus) ბევრად უფრო წვრილი და გრძელფეხაა; მამალს რქები აქვს და არა ეშვები. მურა დათვი (Ursus arctos) სრულიად განსხვავებული აგებულებისაა და ჩლიქის ნაცვლად ტერფიანი კვალი აქვს.
გარეული ღორი შხამიანი არ არის. მისი თავდაცვის მთავარი საშუალებები სხეულის ძალა და ეშვებია. განსაკუთრებით მოერიდეთ დედალს გოჭებთან ერთად და ნუ შეეცდებით ცხოველის ხელში აყვანას ან კუთხეში მოქცევას.
საქართველოში გარეული ღორი გვხვდება ფოთლოვან და შერეულ ტყეებში, ჭალებში, ბუჩქნარებში, ხევებსა და ტყისპირებში, სადაც საკვები და საფარი ერთად არის ხელმისაწვდომი. ზოგჯერ სასოფლო-სამეურნეო სავარგულებშიც შედის. ამ გვერდზე გამოყენებული კონკრეტული ქართული მაგალითია სამონადირეო მეურნეობა „იორის ჭალები“. 2020 წლის მართვის გეგმაში გარეული ღორისთვის შესაფერის გარემოდ დასახელებულია მუხნარი, ვერხვნარი, ჭალის ბუჩქნარი, ხევები და ხრამები. ღია ველზე, სახნავში, ბაღსა და ჭაობში ის უფრო ეპიზოდურად ფიქსირდება. ქართული მეორადი წყარო სახეობას ჭალისა და მთის ტყეებში დაახლოებით 2,500 მ-მდე ასახელებს, თუმცა ეს საქართველოსთვის ცალკე გაზომილი სრული სიმაღლითი დიაპაზონი არ არის. ამ გვერდზე ადმინისტრაციული რეგიონების სრული რუკა არ არის წარმოდგენილი და ქვეყნის მასშტაბით თანაბარი სიმჭიდროვე არ უნდა ვივარაუდოთ.
გარეული ღორი ოპორტუნისტული ყოვლისმჭამელია. მისი საკვები შეიძლება იყოს ფესვები, ტუბერები, ბალახოვანი მცენარეები, რკო, წიფლის ნაყოფი, კენკრა, მწერები, ლოკოკინები, ლეში და ზოგჯერ მცირე ხერხემლიანებიც. ხშირად შედის სასოფლო-სამეურნეო სავარგულებშიც და შეიძლება მოსავალი დააზიანოს. საქართველოს პოპულაციის კვების ცალკე რაოდენობრივი კვლევა ამ გვერდზე გამოყენებული წყაროებით წარმოდგენილი არ არის, ამიტომ კონკრეტული ადგილობრივი რაციონი ზუსტად გაზომილად არ უნდა ჩაითვალოს.
დაკავშირებული გიდები
კითხვები
მოკლე პასუხები გარეული ღორთან დაკავშირებულ ყველაზე მნიშვნელოვან კითხვებზე.
დიახ. გარეული ღორი საქართველოს მშობლიური და მუდმივად მობინადრე სახეობაა. ის შეტანილია ქვეყნის ძუძუმწოვრების ჩამონათვალებში და ნადირობის ობიექტების ოფიციალურ ნუსხაშიც.
გვხვდება ტყეებში, ჭალებში, ბუჩქნარებსა და ტყისპირებში. უფრო ხშირად აქტიურია შებინდებისას და ღამით. ამ გვერდზე მუნიციპალიტეტების სრული ჩამონათვალი არ არის წარმოდგენილი; კონკრეტული დასახელებული ადგილია „იორის ჭალები“, სადაც 2020 წლის მართვის გეგმა ზაფხულში მის ეპიზოდურ გამოჩენასაც აღწერს.
დიდი ჩლიქოსანია უხეში ჯაგრით, წაგრძელებული დინგითა და შედარებით სწორი ზურგის ხაზით. ზრდასრულ მამალს ხშირად კარგად უჩანს ეშვები. გოჭებს სხეულზე ღია გრძივი ზოლები აქვთ. შინაური ღორი ამავე სახეობას მიეკუთვნება. საქართველოში სხვა ველური ღორისებრი სახეობა არ გვხვდება.
სახეობის დონეზე თავ-ტანის სიგრძე დაახლოებით 90–200 სმ-ია, მხრის სიმაღლე — 55–110 სმ, ხოლო მასა ხშირად დაახლოებით 44–320 კგ-ს შორის მერყეობს. საქართველოს პოპულაციის ცალკე ფართომასშტაბიანი გაზომვების სერია ამ გვერდზე გამოყენებულ წყაროებში წარმოდგენილი არ არის.
იკვებება ფესვებით, მცენარეული ნაყოფით, ბალახით, უხერხემლოებით, ლეშით და ზოგჯერ სასოფლო-სამეურნეო კულტურებითაც. საქართველოს პოპულაციის კვება ამ გვერდზე ცალკე რაოდენობრივად შესწავლილი არ არის.
ძირითადად შებინდებისას და ღამით აქტიურობს. საქართველოში მუდმივად მობინადრეა. ადგილობრივად შეიძლება მნიშვნელოვნად გადაადგილდებოდეს საკვების, სეზონისა და შეწუხების მიხედვით, მაგრამ ფრინველებისთვის დამახასიათებელ რეგულარულ სეზონურ მიგრაციას არ ახორციელებს.
დიახ. გარეული ღორი სხვადასხვა ხმას გამოსცემს და ჯგუფში კომუნიკაცია ხშირია. ამ გვერდზე გამოყენებული აუდიოჩანაწერი ავსტრალიიდანაა და არა საქართველოდან; ქართული ხმოვანი ჩანაწერი აქ წარმოდგენილი არ არის.
არა. გარეული ღორი შხამიანი არ არის. თუმცა შეიძლება დაარტყას ან ეშვით დაჭრას, განსაკუთრებით თუ საფრთხეს გრძნობს ან დედალი გოჭებს იცავს. აფრიკული ღორის ცხელება ადამიანისთვის საშიში არ არის.
გლობალურად გარეული ღორი ნაკლებად საფრთხის ქვეშაა (Least Concern) და საქართველოს 2014 წლის წითელ ნუსხაში შეტანილი არ არის. საქართველოში ნადირობის ობიექტია; ნადირობის სეზონი და კვოტა მოქმედი ოფიციალური წესებით განისაზღვრება.
წყაროები
სახეობების პროფილები შედგენილია რეცენზირებული ლიტერატურისა და აღიარებული ბიომრავალფეროვნების მონაცემთა ბაზების საფუძველზე და განახლდება ახალი ტაქსონომიური და კონსერვაციის მონაცემების გამოჩენისას.
მოამზადა Reptiles.ge-ის რედაქციამ, აქ ჩამოთვლილი წყაროების მიხედვით.
