დიდი ძაღლისებრი მტაცებელი რუხ-ყავისფერი ბეწვით, აცქვეტილი ყურებითა და გრძელი ფეხებით. საქართველოში მთელი წლის განმავლობაში ბინადრობს და უფრო ხშირია მთაში, ვიდრე დაბლობზე.
რუხი მგელი (Canis lupus) მგლისებრთა ოჯახის (Canidae) ძუძუმწოვარია და საქართველოში ამ ოჯახის ყველაზე დიდი ველური წარმომადგენელია. IUCN საქართველოს მის ბუნებრივ არეალად ასახელებს, მგელი კი საქართველოს ძუძუმწოვრების ეროვნულ ჩამონათვალებშიცაა შეტანილი. სახეობის მონაცემებით, მისი სრული სიგრძე ხშირად დაახლოებით 1,3–1,6 მ-ია, წონა კი ფართო ფარგლებში მერყეობს. მგელს შხამი არ აქვს: ადამიანისთვის მთავარი რისკი ნაკბენი და ცოფია, ასევე არსებობს იშვიათი შეტყობინებები თავდასხმაზე. IUCN-ის გლობალური შეფასებით მგელი ნაკლებად საფრთხის ქვეშ მყოფი სახეობაა; საქართველოს 2014 წლის წითელ ნუსხაში ის არ არის.
ამოცნობა
როგორ ამოვიცნოთ რუხი მგელი
რუხი მგელი დიდი ძაღლისებრი მტაცებელია. ბეწვი რუხ-ყავისფერი, ხშირად ჭრელი აქვს, ყურები — აცქვეტილი და სამკუთხა, დინგი — სქელი, ფეხები — გრძელი. საქართველოში მთელი წლის განმავლობაში ბინადრობს.
სახეობის მონაცემებით, მგლის სრული სიგრძე ხშირად დაახლოებით 1,3–1,6 მ-ია, კუდი — დაახლოებით 30–50 სმ, სიმაღლე მხრებთან კი ხშირად დაახლოებით 70–90 სმ. წონა ძალიან განსხვავდება: Mech 1974-ის მიხედვით, დედალი დაახლოებით 18–55 კგ-ს იწონის, მამალი — 20–80 კგ-ს; ამ ზედა ზღვართან ახლოს უკიდურესი ჩრდილოეთის მამლები არიან. კავკასიური მგლები ჩვეულებრივ ამ ფარგლების შუაში არიან. საქართველოს მგლების ცალკე გაზომვები ამ გვერდზე არ არის. მამალი, როგორც წესი, დედალზე ოდნავ დიდია. დინგი სქელია, ყურები — შედარებით მოკლე და აცქვეტილი.
2
ბეწვი ჩვეულებრივ რუხია, ყავისფერი, შავი და ღია ფერის ბალნის ნარევით. მუცელი უფრო ღია ფერისაა. სახეობაში გვხვდება სრულიად შავი ან თითქმის თეთრი მგლებიც, მაგრამ საქართველოში ტიპური ველური მგელი რუხ-ყავისფერია. კუდი ფუმფულაა და დაბლა ჰკიდია. კუდის თეთრი წვერი, როგორიც მელას აქვს, მგლის ამოსაცნობად საიმედო ნიშანი არ არის.
3
ჩვეულებრივი ტურა (Canis aureus) საქართველოშიც გვხვდება. ის მგელზე გაცილებით პატარა და მოკლეფეხაა, შეფერილობა უფრო ერთგვაროვანი მოყვითალო-რუხი აქვს, დინგი კი — უფრო წვრილი. მელა (Vulpes vulpes) კიდევ უფრო პატარაა და მოწითალო-ჟანგისფერია; ყურები შავი აქვს, კუდის წვერი კი ხშირად თეთრი. თავისუფლად მოსიარულე ძაღლი ზომითა და ფერით შეიძლება მგელს ჰგავდეს. მგელს უფრო აცქვეტილი ყურები, უფრო სქელი დინგი, უფრო გრძელი ფეხები და უფრო დიდი თათები აქვს, მაგრამ მგლისა და ძაღლის ჰიბრიდს ველში ყოველთვის საიმედოდ ვერ გაარჩევთ.
4
მგელი შხამიანი არ არის. მისი ნაკბენი ან ნერწყვი შეიძლება ცოფის გადადების რისკს ქმნიდეს. მგელს ხელში ნუ აიყვანთ, განსაკუთრებით თუ ის უშიშრად გიახლოვდებათ ან აგრესიულად იქცევა. თუ მგელი დღისით გამოჩნდა, ეს თავისთავად არ ნიშნავს, რომ ცოფიანია.
ფერი
ნაცრისფერიყავისფერიშავითეთრი
რუხი მგლის ბეწვის ფერი სახეობის არეალში გეოგრაფიულად იცვლება. ბეწვი შეიძლება იყოს თეთრი, რუხი, ყავისფერი (მათ შორის მოწითალო-ყავისფერი) და შავი ბალნის ნაზავი. არქტიკის პოპულაციებში მგელი შეიძლება სრულიად თეთრი იყოს, ზოგი ფერის ფორმა კი თითქმის ერთიანად შავია. ეს აღწერა სახეობას მთლიანად ეხება და არა კონკრეტულად საქართველოს მგლებს.
ფერები პირობითადაა ნაჩვენები. მხოლოდ ფერით სახეობას ნუ განსაზღვრავთ.
საქართველოში რუხი მგელი უფრო ხშირია მთაში, ვიდრე დაბლობზე. ამას ადასტურებს Shakarashvili et al. 2020, რომლის მიხედვითაც ბოლო ათწლეულებში მგლების რაოდენობა გაიზარდა და ისინი უფრო ხშირად ჩანან დასავლეთ საქართველოს დაბლობზეც, მათ შორის შავი ზღვის სანაპიროს მახლობლად. Pilot et al. 2014-ის გენეტიკური კვლევისთვის საქართველოში ნიმუშების უმეტესობა სამი მხარიდან შეგროვდა: ყაზბეგიდან, სვანეთიდან და კოლხეთიდან. 2015 წლის ნაშრომისთვის Kikvidze-მ და Tevzadze-მ ადგილობრივი მცხოვრებლები გამოკითხეს ლანჩხუთის მიდამოებსა და ყაზბეგის მუნიციპალიტეტში; ავტორები იქ მგელთან კონფლიქტს პირუტყვის რაოდენობის ზრდასა და მიტოვებულ ადგილებს უკავშირებენ. ამ გვერდის ერთი საველე ფოტო გადაღებულია დავით გარეჯის უდაბნოში 2019 წლის 7 დეკემბერს. ამ გვერდის რუკაზე მგლის დადასტურებულ გავრცელებად მონიშნულია კახეთი, სამცხე-ჯავახეთი და სამეგრელო-ზემო სვანეთი. ეს ის რეგიონებია, სადაც iNaturalist-ზე საკმარისი რაოდენობის საჯარო ფოტოდაკვირვებაა დაგროვილი. მცხეთა-მთიანეთში, აფხაზეთში, აჭარაში, იმერეთსა და შიდა ქართლში ჯერ მხოლოდ ცალკეული ჩანაწერებია, ამიტომ რუკა მათ რეგიონულ გავრცელებად ჯერ არ თვლის. თუ რომელიმე რეგიონიდან ჩანაწერი ცოტაა ან საერთოდ არ არის, ეს არ ნიშნავს, რომ იქ მგელი არ ცხოვრობს. ჩანაწერების რაოდენობა დაკვირვების ინტენსივობას ასახავს და არა მგლების სიმჭიდროვეს, ამიტომ ნუ ივარაუდებთ, რომ მგელი მთელ ქვეყანაში თანაბრად ხშირია. მთელი სახეობის მასშტაბით მგელი სხვადასხვა გარემოში ცხოვრობს: ტყეში, მთაში, ღია ადგილებში და, იშვიათად, დასახლების პირასაც.მეტის წაკითხვანაკლების ჩვენება
საქართველოში რუხი მგელი უფრო ხშირია მთაში, ვიდრე დაბლობზე. ამას ადასტურებს Shakarashvili et al. 2020, რომლის მიხედვითაც ბოლო ათწლეულებში მგლების რაოდენობა გაიზარდა და ისინი უფრო ხშირად ჩანან დასავლეთ საქართველოს დაბლობზეც, მათ შორის შავი ზღვის სანაპიროს მახლობლად. Pilot et al. 2014-ის გენეტიკური კვლევისთვის საქართველოში ნიმუშების უმეტესობა სამი მხარიდან შეგროვდა: ყაზბეგიდან, სვანეთიდან და კოლხეთიდან. 2015 წლის ნაშრომისთვის Kikvidze-მ და Tevzadze-მ ადგილობრივი მცხოვრებლები გამოკითხეს ლანჩხუთის მიდამოებსა და ყაზბეგის მუნიციპალიტეტში; ავტორები იქ მგელთან კონფლიქტს პირუტყვის რაოდენობის ზრდასა და მიტოვებულ ადგილებს უკავშირებენ. ამ გვერდის ერთი საველე ფოტო გადაღებულია დავით გარეჯის უდაბნოში 2019 წლის 7 დეკემბერს. ამ გვერდის რუკაზე მგლის დადასტურებულ გავრცელებად მონიშნულია კახეთი, სამცხე-ჯავახეთი და სამეგრელო-ზემო სვანეთი. ეს ის რეგიონებია, სადაც iNaturalist-ზე საკმარისი რაოდენობის საჯარო ფოტოდაკვირვებაა დაგროვილი. მცხეთა-მთიანეთში, აფხაზეთში, აჭარაში, იმერეთსა და შიდა ქართლში ჯერ მხოლოდ ცალკეული ჩანაწერებია, ამიტომ რუკა მათ რეგიონულ გავრცელებად ჯერ არ თვლის. თუ რომელიმე რეგიონიდან ჩანაწერი ცოტაა ან საერთოდ არ არის, ეს არ ნიშნავს, რომ იქ მგელი არ ცხოვრობს. ჩანაწერების რაოდენობა დაკვირვების ინტენსივობას ასახავს და არა მგლების სიმჭიდროვეს, ამიტომ ნუ ივარაუდებთ, რომ მგელი მთელ ქვეყანაში თანაბრად ხშირია. მთელი სახეობის მასშტაბით მგელი სხვადასხვა გარემოში ცხოვრობს: ტყეში, მთაში, ღია ადგილებში და, იშვიათად, დასახლების პირასაც.
მგლის რუკა იყენებს საქართველოში გაკეთებულ iNaturalist-ის საჯარო ფოტოდაკვირვებებს. გავრცელებად შეფერილია მხოლოდ რეგიონი, რომელსაც ქვემოთ მოცემულ ცხრილში დადასტურებული სტატუსი აქვს; სხვა წერტილები ცალკეული ჩანაწერებია. ჩანაწერების რაოდენობა დაკვირვების ინტენსივობას ასახავს და არა პოპულაციის სიმჭიდროვეს.
რუხი მგელი ხორცისმჭამელია. მთელი სახეობის მასშტაბით ის ჩლიქოსნებსა და საშუალო ზომის ძუძუმწოვრებზე ნადირობს და ლეშსაც ჭამს. რას ჭამს კონკრეტულ ადგილას, იმაზეა დამოკიდებული, რომელი ნადირია იქ ბევრი. Pilot et al. 2014-ის მიხედვით, საქართველოს ზოგ ადგილას — მაგალითად, კოლხეთის დაბლობსა და ყაზბეგის მხარეში — მგლის მთავარი ნადირი შინაური ჩლიქოსნებია: ძროხა, ცხვარი, თხა, ვირი და ცხენი. იმავე ნაშრომის მიხედვით, საქართველოში მგლის შესაძლო გარეული ნადირია კეთილშობილი ირემი, ევროპული შველი, გარეული ღორი და არჩვი, ხოლო სამხრეთ კავკასიაში ჩლიქოსნების გარდა ყველაზე ხშირი ნადირი ევროპული კურდღელია. NACRES / GCCP-ის 2010 წლის გამოკითხვაში ვაშლოვანის ზამთრის საძოვრებზე გამოკითხულთა უმრავლესობამ მთავარ პრობლემურ მტაცებლად მგელი დაასახელა. ეს ადამიანების პასუხებია და არა მგლის მიერ მოკლული ცხოველების დადასტურებული სრული აღრიცხვა. საქართველოს მგლების კვების ქვეყნის მასშტაბის კვლევა (კუჭის შიგთავსის ანალიზი) ამ გვერდზე არ არის.
რუხი მგელი ძირითადად შებინდებისას და ღამითაა აქტიური, თუმცა იქ, სადაც მას ნაკლებად აწუხებენ, დღისითაც ჩანს. ცხოვრობს ოჯახურ ჯგუფად — ხროვად, რომელშიც ჩვეულებრივ მშობლები და მათი შთამომავლობა არიან. მგლები მარტო ან წყვილადაც დადიან. სახეობის მონაცემებით, მაკეობა დაახლოებით 63 დღე გრძელდება; ლეკვები ხშირად გაზაფხულზე იბადებიან, ერთ ნაშიერში ხშირად 4–7 ლეკვია. ეს ციფრები სახეობის ფართო არეალიდანაა და არა საქართველოში შესწავლილი ბუნაგებიდან. მგლის კვალი დიდი ძაღლის კვალს ჰგავს, მაგრამ ხშირად უფრო ოვალური და დიდია. წინა თათს ხუთი თითი აქვს, თუმცა ერთი მათგანი ანაბეჭდში ხშირად არ ჩანს; უკანა თათს ოთხი თითი აქვს. კლანჭების კვალი ჩვეულებრივ ჩანს, თითების ანაბეჭდები კი სიმეტრიულად ლაგდება. ფოცხვერის კვალი მრგვალი და ასიმეტრიულია და კლანჭის კვალი, როგორც წესი, არ ჩანს, თუმცა მაგარ, დატკეპნილ თოვლში ფოცხვერიც იყენებს კლანჭებს. რბილ თოვლსა და ჭაობში მგელი თითებს შლის და მაშინ მისი კვალი შეიძლება ფოცხვერისას აგერიოთ. მგელი იშვიათად ყეფს; მისთვის უფრო დამახასიათებელია ყმუილი. ველურ ცხოველს ნუ აჭმევთ და ხელში ნუ აიყვანთ.
IUCN-ის წითელ ნუსხაში Canis lupus გლობალურად ნაკლებად საფრთხის ქვეშ მყოფ სახეობადაა შეფასებული. შეფასების ავტორები არიან Boitani, Phillips და Jhala (2018 წლის შეფასება, 2023 წლის შესწორებული ვერსია). მსოფლიო მასშტაბით პოპულაციის ტენდენცია სტაბილურადაა შეფასებული, თუმცა ზოგი რეგიონული პოპულაცია საფრთხის ქვეშაა. საქართველოს 2014 წლის წითელ ნუსხაში (დადგენილება №190) მგელი არ არის. ის ნადირობის ობიექტების ნუსხაშია; ნადირობის კვოტასა და სეზონს სააგენტოს დოკუმენტები ადგენს და მიმდინარე რიცხვები აქ მოყვანილი არ არის. CITES-ის მიხედვით, საქართველოს მგლები II დანართშია; I დანართი მხოლოდ ბჰუტანის, ინდოეთის, ნეპალისა და პაკისტანის პოპულაციებს ეხება. Shakarashvili et al. 2020-ის მიხედვით, საქართველოში მგლების რაოდენობა ბოლო ათწლეულებში გაიზარდა, თუმცა ქვეყნის მასშტაბით აღწერის შედეგი ამ გვერდზე დადასტურებული არ არის. ადგილობრივად მგელს საფრთხეს შეიძლება უქმნიდეს ნადირობა, პირუტყვის გამო კონფლიქტი, თავისუფლად მოსიარულე ძაღლებთან შეჯვარება და გზაზე დაღუპვა. ველურ ცხოველს ხელში ნუ აიყვანთ.
კვება
რუხი მგელი ხორცისმჭამელია. მთელი სახეობის მასშტაბით ის ჩლიქოსნებსა და საშუალო ზომის ძუძუმწოვრებზე ნადირობს და ლეშსაც ჭამს. რას ჭამს კონკრეტულ ადგილას, იმაზეა დამოკიდებული, რომელი ნადირია იქ ბევრი. Pilot et al. 2014-ის მიხედვით, საქართველოს ზოგ ადგილას — მაგალითად, კოლხეთის დაბლობსა და ყაზბეგის მხარეში — მგლის მთავარი ნადირი შინაური ჩლიქოსნებია: ძროხა, ცხვარი, თხა, ვირი და ცხენი. იმავე ნაშრომის მიხედვით, საქართველოში მგლის შესაძლო გარეული ნადირია კეთილშობილი ირემი, ევროპული შველი, გარეული ღორი და არჩვი, ხოლო სამხრეთ კავკასიაში ჩლიქოსნების გარდა ყველაზე ხშირი ნადირი ევროპული კურდღელია. NACRES / GCCP-ის 2010 წლის გამოკითხვაში ვაშლოვანის ზამთრის საძოვრებზე გამოკითხულთა უმრავლესობამ მთავარ პრობლემურ მტაცებლად მგელი დაასახელა. ეს ადამიანების პასუხებია და არა მგლის მიერ მოკლული ცხოველების დადასტურებული სრული აღრიცხვა. საქართველოს მგლების კვების ქვეყნის მასშტაბის კვლევა (კუჭის შიგთავსის ანალიზი) ამ გვერდზე არ არის.
ქცევა
რუხი მგელი ძირითადად შებინდებისას და ღამითაა აქტიური, თუმცა იქ, სადაც მას ნაკლებად აწუხებენ, დღისითაც ჩანს. ცხოვრობს ოჯახურ ჯგუფად — ხროვად, რომელშიც ჩვეულებრივ მშობლები და მათი შთამომავლობა არიან. მგლები მარტო ან წყვილადაც დადიან. სახეობის მონაცემებით, მაკეობა დაახლოებით 63 დღე გრძელდება; ლეკვები ხშირად გაზაფხულზე იბადებიან, ერთ ნაშიერში ხშირად 4–7 ლეკვია. ეს ციფრები სახეობის ფართო არეალიდანაა და არა საქართველოში შესწავლილი ბუნაგებიდან. მგლის კვალი დიდი ძაღლის კვალს ჰგავს, მაგრამ ხშირად უფრო ოვალური და დიდია. წინა თათს ხუთი თითი აქვს, თუმცა ერთი მათგანი ანაბეჭდში ხშირად არ ჩანს; უკანა თათს ოთხი თითი აქვს. კლანჭების კვალი ჩვეულებრივ ჩანს, თითების ანაბეჭდები კი სიმეტრიულად ლაგდება. ფოცხვერის კვალი მრგვალი და ასიმეტრიულია და კლანჭის კვალი, როგორც წესი, არ ჩანს, თუმცა მაგარ, დატკეპნილ თოვლში ფოცხვერიც იყენებს კლანჭებს. რბილ თოვლსა და ჭაობში მგელი თითებს შლის და მაშინ მისი კვალი შეიძლება ფოცხვერისას აგერიოთ. მგელი იშვიათად ყეფს; მისთვის უფრო დამახასიათებელია ყმუილი. ველურ ცხოველს ნუ აჭმევთ და ხელში ნუ აიყვანთ.
კონსერვაცია
IUCN-ის წითელ ნუსხაში Canis lupus გლობალურად ნაკლებად საფრთხის ქვეშ მყოფ სახეობადაა შეფასებული. შეფასების ავტორები არიან Boitani, Phillips და Jhala (2018 წლის შეფასება, 2023 წლის შესწორებული ვერსია). მსოფლიო მასშტაბით პოპულაციის ტენდენცია სტაბილურადაა შეფასებული, თუმცა ზოგი რეგიონული პოპულაცია საფრთხის ქვეშაა. საქართველოს 2014 წლის წითელ ნუსხაში (დადგენილება №190) მგელი არ არის. ის ნადირობის ობიექტების ნუსხაშია; ნადირობის კვოტასა და სეზონს სააგენტოს დოკუმენტები ადგენს და მიმდინარე რიცხვები აქ მოყვანილი არ არის. CITES-ის მიხედვით, საქართველოს მგლები II დანართშია; I დანართი მხოლოდ ბჰუტანის, ინდოეთის, ნეპალისა და პაკისტანის პოპულაციებს ეხება. Shakarashvili et al. 2020-ის მიხედვით, საქართველოში მგლების რაოდენობა ბოლო ათწლეულებში გაიზარდა, თუმცა ქვეყნის მასშტაბით აღწერის შედეგი ამ გვერდზე დადასტურებული არ არის. ადგილობრივად მგელს საფრთხეს შეიძლება უქმნიდეს ნადირობა, პირუტყვის გამო კონფლიქტი, თავისუფლად მოსიარულე ძაღლებთან შეჯვარება და გზაზე დაღუპვა. ველურ ცხოველს ხელში ნუ აიყვანთ.
მოკლე პასუხები რუხი მგელთან დაკავშირებულ ყველაზე მნიშვნელოვან კითხვებზე.
კი. IUCN რუხ მგელს საქართველოს მკვიდრ სახეობად ასახელებს, ანუ აქ ის ბუნებრივად ცხოვრობს. მგელი შეტანილია საქართველოს ძუძუმწოვრების ეროვნულ ჩამონათვალებში და ნადირობის ობიექტების ნუსხაშიც. საქართველოში ის მთელი წლის განმავლობაში ბინადრობს.
საქართველოში მგელი უფრო ხშირად მთაში გვხვდება, ვიდრე დაბლობზე. კვლევებში დასახელებულია ყაზბეგი, სვანეთი, კოლხეთი და ლანჩხუთის მიდამოები. ამ გვერდზე ერთი საველე ფოტო გადაღებულია დავით გარეჯის უდაბნოში 2019 წლის 7 დეკემბერს. ბოლო ათწლეულებში მგელს უფრო ხშირად ხედავენ დასავლეთ საქართველოს დაბლობზეც, მათ შორის შავი ზღვის სანაპიროს მახლობლად. ფოტოდაკვირვებებით დადასტურებული რეგიონებია კახეთი, სამცხე-ჯავახეთი და სამეგრელო-ზემო სვანეთი; მცხეთა-მთიანეთიდან, აფხაზეთიდან, აჭარიდან, იმერეთიდან და შიდა ქართლიდან ჯერ მხოლოდ ცალკეული ჩანაწერებია. დეტალები გვერდის რუკაზე ნახეთ.
რუხი მგელი დიდი, გრძელფეხა ძაღლისებრი მტაცებელია რუხ-ყავისფერი ბეწვით, სქელი დინგითა და აცქვეტილი ყურებით. ჩვეულებრივი ტურა მასზე პატარა და უფრო მოყვითალოა. მელა მოწითალო ფერისაა და კუდის წვერი ხშირად თეთრი აქვს. მგლის ძაღლისგან გარჩევა ყოველთვის ადვილი არ არის, რადგან თავისუფლად მოსიარულე ძაღლი ზომითა და ფერით შეიძლება მას ჰგავდეს.
სახეობის მონაცემებით, მგლის სრული სიგრძე ხშირად დაახლოებით 1,3–1,6 მ-ია. წონა ძალიან განსხვავდება, მამალი კი, როგორც წესი, დედალზე ოდნავ დიდია. საქართველოს მგლების ცალკე გაზომვები ამ გვერდზე არ არის.
რუხი მგელი ხორცისმჭამელია. საქართველოს ზოგ ნაწილში, მაგალითად, კოლხეთის დაბლობსა და ყაზბეგის მხარეში, მისი მთავარი ნადირი შინაური ჩლიქოსნებია — ძროხა, ცხვარი, თხა, ვირი და ცხენი. საქართველოში მგლის შესაძლო გარეული ნადირია კეთილშობილი ირემი, ევროპული შველი, გარეული ღორი და არჩვი. სამხრეთ კავკასიაში ჩლიქოსნების გარდა მისი ყველაზე ხშირი ნადირი ევროპული კურდღელია. მთელი ქვეყნის მასშტაბით მგლის კვება ამ გვერდზე გაზომილი არ არის.
ძირითადად შებინდებისას და ღამით. დღისითაც შეიძლება გამოჩნდეს, განსაკუთრებით იქ, სადაც მას ნაკლებად აწუხებენ. მგელი საქართველოში მთელი წლის განმავლობაში ცხოვრობს და არ მიგრირებს.
კი. მგლის ყმუილი შორ მანძილზე ისმის. ამ გვერდზე განთავსებული ჩანაწერი პოლონეთშია გაკეთებული (xeno-canto XC961981); საქართველოში ჩაწერილი ხმა აქ არ არის.
მგელი შხამიანი არ არის, მაგრამ შეიძლება უკბინოს. ის პირუტყვზეც ნადირობს. საქართველოში მგელი გარეულ მტაცებლებთან ერთად ცოფის წყაროდაა დასახელებული. ადამიანზე თავდასხმის შეტყობინებები არსებობს, მაგრამ რამდენად ხშირია ასეთი შემთხვევები, ამ გვერდზე გაზომილი არ არის. მგელს ხელში ნუ აიყვანთ. თუ მგელმა გიკბინათ, ჭრილობა ჩამოიბანეთ და მიმართეთ ექიმს.
გლობალურად ნაკლებად საფრთხის ქვეშაა და საქართველოს 2014 წლის წითელ ნუსხაში არ არის. ნადირობის ობიექტია; სეზონი და კვოტა ოფიციალური წესით დგინდება. საერთაშორისო ვაჭრობა CITES-ის დანართ II-ით რეგულირდება.
სახეობების პროფილები შედგენილია რეცენზირებული ლიტერატურისა და აღიარებული ბიომრავალფეროვნების მონაცემთა ბაზების საფუძველზე და განახლდება ახალი ტაქსონომიური და კონსერვაციის მონაცემების გამოჩენისას.
