Erinaceus concolor
Jan Ebr · თურქეთი
საქართველოში ბუნებრივად გავრცელებული ზღარბი სამხრეთული თეთრმკერდა ზღარბია (Erinaceus concolor). ქართულად მას ხშირად ევროპულ ზღარბსაც უწოდებენ, თუმცა დასავლეთევროპული ევროპული ზღარბი (Erinaceus europaeus) საქართველოში არ გვხვდება. ზრდასრულის თავ-ტანის სიგრძე დაახლოებით 20–26 სმ-ია, კუდი — 2–3 სმ, ხოლო მასა ხშირად დაახლოებით 550–800 გ-ის ფარგლებშია. შხამი არ აქვს. ადამიანისთვის მთავარი შესაძლო რისკია ეკლებთან შეხება ან თავდაცვითი ნაკბენი, თუ ცხოველს ხელში აიყვანენ. IUCN-ის მიხედვით Erinaceus concolor ნაკლებად საფრთხის ქვეშაა (Least Concern).
ამოცნობა
საქართველოში გავრცელებული ზღარბი პატარა, ეკლებიანი ძუძუმწოვარია, მოკლე კუდითა და მკერდზე თეთრი ლაქით. ის ქვეყანაში ბუნებრივად გვხვდება და მთელი წლის მუდმივი ბინადარია.
ზრდასრული ზღარბის თავ-ტანის სიგრძე დაახლოებით 20–26 სმ-ია, კუდი — 2–3 სმ, ხოლო მასა ხშირად 550–800 გ-ს შეადგენს. ეს სახეობის საერთო მონაცემებია; საქართველოს პოპულაციის ცალკე გაზომვების სრული სერია ამ გვერდზე არ გვაქვს. დინგი წვეტიანია, ყურები მოკლე, თვალები კი პატარა. ზურგი და გვერდები ეკლებითაა დაფარული, ხოლო სახე, ფეხები და მუცელი — ბეწვით. კუდი ძალიან მოკლეა და ხშირად ეკლებს შორის თითქმის არ ჩანს.
სამხრეთულ თეთრმკერდა ზღარბს მკერდზე გამოკვეთილი ღია ან თეთრი ლაქა აქვს, რომელიც მუქ მუცელს ეწინააღმდეგება. ეს ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი ნიშანია დასავლეთევროპული Erinaceus europaeus-ისგან გასარჩევად. საქართველოში სახეობის ამოცნობა მხოლოდ ერთი ფოტოს მიხედვით ყოველთვის მარტივი არ არის. თუ მკერდი არ ჩანს, მნიშვნელობა აქვს გავრცელებასა და სხვა ნიშნებსაც. ცხოველის მკერდის სანახავად ხელში აყვანა საჭირო არ არის.
საქართველოს 2023 წლის მწერიჭამია ძუძუმწოვრების ჩამონათვალში ზღარბებიდან მხოლოდ Erinaceus concolor არის მითითებული. თუმცა IUCN-ის მონაცემებში ჩრდილოეთ თეთრმკერდა ზღარბიც (Erinaceus roumanicus) საქართველოს ბუნებრივ არეალშია შეტანილი. ორივე თეთრმკერდა ზღარბის ბუნებაში გარჩევა რთულია, ამიტომ ეს გვერდი საქართველოსთვის 2023 წლის ეროვნულ ჩამონათვალს მიჰყვება და სახეობად Erinaceus concolor-ს იყენებს. დასავლეთევროპული Erinaceus europaeus საქართველოში არ გვხვდება. მაჩვზღარბა (Hystrix indica) ზღარბზე გაცილებით დიდია, გრძელი ქაცვები აქვს და ზღარბივით მჭიდრო ბურთად არ იკეცება.
ზღარბი შხამიანი არ არის. საქართველოში ღამით ბაღში, პარკში ან გზის პირას ნანახი პატარა ეკლებიანი ძუძუმწოვარი, მოკლე კუდით, ჩვეულებრივ ამ ჯგუფს ეკუთვნის. სახეობის დასადგენად ცხოველის ხელში აყვანა და მკერდის შემოწმება საჭირო არ არის.
საქართველოში ზღარბი შეიძლება შეგხვდეთ ბაღებში, პარკებში, სოფლისა და სასოფლო ტერიტორიების კიდეებზე, ბუჩქნარში და ფოთლოვანი ტყის პირებში. მისთვის მნიშვნელოვანია მიწის საფარი და საკვებად ხელმისაწვდომი უხერხემლოები. სახეობის საერთო არეალში ცხოვრობს ფოთლოვან ტყეებში, ბუჩქნარში, მდელოებზე, ფერმებთან და პარკებში. მკვრივ წიწვოვან ტყეს ხშირად ერიდება, განსაკუთრებით იქ, სადაც მიწის საფარი და საკვები მცირეა. ამ გვერდზე დადასტურებული კონკრეტული წერტილია ორხევი, თბილისი, 2023 წლის 5 აპრილის ფოტოთი. 2023 წლის მიმოხილვა საქართველოდან 1864–2022 წლებში შეგროვებულ 112 ჩანაწერს აერთიანებს, თუმცა აქ ყველა ლოკალიტეტი ცალ-ცალკე ჩამოთვლილი არ არის. ამიტომ ქვეყნის ყველა რეგიონში თანაბარი გავრცელება ან სიმჭიდროვე არ უნდა ვივარაუდოთ.
ზღარბი ძირითადად მიწის უხერხემლოებით იკვებება — ხოჭოებით, ჭიებით, შლაკებითა და ლოკოკინებით. ზოგჯერ შეიძლება შეჭამოს ბაყაყი, კვერცხი, ლეში ან სხვა მცირე ცხოველიც. ეს სახეობის საერთო კვებაა. საქართველოში ზღარბის რაციონი ცალკე დეტალურად შესწავლილი ამ გვერდზე არ არის. ის ერთ კონკრეტულ საკვებზე სპეციალიზებული მტაცებელი არ არის.
დაკავშირებული გიდები
კითხვები
მოკლე პასუხები ევროპული ზღარბთან დაკავშირებულ ყველაზე მნიშვნელოვან კითხვებზე.
კი. საქართველოში ბუნებრივად გავრცელებული ზღარბი Erinaceus concolor-ია. დასავლეთევროპული ევროპული ზღარბი (Erinaceus europaeus) საქართველოში არ გვხვდება. სახელწოდება „ევროპული ზღარბი“ ქართულად ისტორიულად დამკვიდრებული სახელია.
ზღარბი საქართველოში შეიძლება შეგხვდეთ ბაღებში, პარკებში, სოფლისა და სასოფლო ტერიტორიების კიდეებზე და ტყის პირებში. ამ გვერდზე დასახელებული კონკრეტული ჩანაწერია ორხევი, თბილისი, 2023 წლის 5 აპრილს. 2023 წლის მიმოხილვაში საქართველოდან 1864–2022 წლებში შეგროვებული 112 ჩანაწერია გაერთიანებული, თუმცა ამ გვერდზე ყველა რეგიონისა და მუნიციპალიტეტის სია არ გვაქვს.
ზღარბი პატარა ეკლებიანი ძუძუმწოვარია მოკლე კუდით. საქართველოში გავრცელებულ ფორმას მკერდზე ღია ან თეთრი ლაქა აქვს. საქართველოს 2023 წლის მწერიჭამია ძუძუმწოვრების ჩამონათვალში ზღარბებიდან მხოლოდ Erinaceus concolor არის მითითებული.
ზღარბის თავ-ტანის სიგრძე დაახლოებით 20–26 სმ-ია, კუდი — 2–3 სმ, ხოლო მასა ხშირად დაახლოებით 550–800 გ-ს შეადგენს. საქართველოს პოპულაციის ცალკე გაზომვების სრული მონაცემები ამ გვერდზე არ გვაქვს.
ზღარბი ძირითადად მიწის უხერხემლოებით — ხოჭოებით, ჭიებით, შლაკებითა და სხვა მცირე ცხოველებით — იკვებება. საქართველოში მისი კვება ცალკე დეტალურად შესწავლილი ამ გვერდზე არ არის.
ზღარბი ძირითადად ღამით აქტიურია. ცივ სეზონზე შეიძლება იზამთროს, თუმცა საქართველოში ზამთრის ძილის დაწყებისა და დასრულების ზუსტი პერიოდები ამ გვერდზე დადგენილი არ არის. მუდმივი ბინადარია და სეზონურად არ მიგრირებს.
არა. ზღარბი შხამიანი არ არის და მისი ეკლებიც შხამს არ შეიცავს. თუ ხელში აიყვანთ ან შეაწუხებთ, შესაძლოა ეკლებით დაგაზიანოთ ან თავდაცვის მიზნით გიკბინოთ. ბუნებაში უმჯობესია არ შეეხოთ.
IUCN-ის მიხედვით სამხრეთული თეთრმკერდა ზღარბი გლობალურად ნაკლებად საფრთხის ქვეშაა (Least Concern). საქართველოს 2014 წლის წითელ ნუსხაში ამ გვერდზე საფრთხის ქვეშ მყოფ ტაქსონად არ არის განხილული. LC სტატუსი არ ნიშნავს, რომ ველური ცხოველის დაჭერა ან მოპოვება ავტომატურად ნებადართულია. ზღარბი ბუნებაში დატოვეთ.
წყაროები
სახეობების პროფილები შედგენილია რეცენზირებული ლიტერატურისა და აღიარებული ბიომრავალფეროვნების მონაცემთა ბაზების საფუძველზე და განახლდება ახალი ტაქსონომიური და კონსერვაციის მონაცემების გამოჩენისას.
მოამზადა Reptiles.ge-ის რედაქციამ, აქ ჩამოთვლილი წყაროების მიხედვით.
