ნახევრადწყლის ძუძუმწოვარია მუქი ყავისფერი ბეწვით, ფართო და შედარებით ბრტყელი თავით, სქელი კუდითა და აპკიანი თათებით. წყალში ცურვაზე კარგადაა შეგუებული. საქართველოში მუდმივად ბინადრობს.
მოუსმინე ხმას
ფოტო: Erik Christensen
Tomasz Baranowski · ლელისტადი
მთავარი მონაცემები ერთი შეხედვით
ზომა
59–90 სმ0150 სმ
კვება
თევზი / ამფიბია
სტატუსი საქართველოში
მუდმივი
ჰაბიტატი
მდინარე / ტბა
ოჯახი
Mustelidae
კონსერვაცია
NT / VULCNTVUENCR
მიმოხილვა
წავი საქართველოში
წავი (Lutra lutra) კვერნისებრთა ოჯახის (Mustelidae) ძუძუმწოვარია და საქართველოში მშობლიური, მუდმივად ბინადარი სახეობაა. IUCN საქართველოს მის ბუნებრივ არეალში მოიაზრებს.
შხამიანი არ არის. ადამიანისთვის მთავარი რისკი ნაკბენია, რომელიც ძირითადად მაშინ შეიძლება მოხდეს, თუ ცხოველს დაიჭერენ ან ხელში აიყვანენ.
გლობალურად IUCN ჩვეულებრივ წავს საფრთხესთან ახლოს მყოფ სახეობად (Near Threatened, NT) აფასებს. საქართველოს 2014 წლის წითელ ნუსხაში კი მოწყვლადის (VU) სტატუსი აქვს.
სახეობის დონეზე სხეულის სიგრძე, კუდის გარეშე, დაახლოებით 59–90 სმ-ია, კუდი კი დაახლოებით 35–47 სმ სიგრძისაა.
ამოცნობა
როგორ ამოვიცნოთ წავი
ნახევრადწყლის ძუძუმწოვარია მუქი ყავისფერი ბეწვით, ფართო და შედარებით ბრტყელი თავით, სქელი კუდითა და აპკიანი თათებით. წყალში ცურვაზე კარგადაა შეგუებული. საქართველოში მუდმივად ბინადრობს.
მამრი ჩვეულებრივ მდედრზე დიდია. სახეობის დონეზე მამრის თავ-ტანის სიგრძე დაახლოებით 60–90 სმ-ია, მდედრის — 59–70 სმ. კუდი დაახლოებით 35–47 სმ-ს აღწევს. მამრი დაახლოებით 5.5–11.4 კგ-ს იწონის, მდედრი კი 3.4–7.6 კგ-ს.
თავი ფართო და ბრტყელია, ულვაში — გრძელი, ყურები კი პატარა და მომრგვალებული. ფეხები მოკლე აქვს, თათები — აპკიანი. კუდი ფუძესთან სქელია და ბოლოს თანდათან ვიწროვდება.
2
ბეწვი ძალიან მკვრივია და წყლისგან კარგად იცავს. ზურგი მუქი ყავისფერია, სველ მდგომარეობაში კი თითქმის შავად შეიძლება ჩანდეს. მუცლის მხარე შედარებით ღიაა, ყელზე კი ზოგჯერ ღია ლაქაც აქვს.
წყალში ცურვისას ხშირად მხოლოდ თავი და ზურგის ნაწილი ჩანს.
3
საქართველოში სხვა წავის სახეობა არ გვხვდება. Neogale vison (ძველი სახელი Mustela vison) ამერიკული წაულაა და არა წავი. ის სამხრეთ კავკასიის კვერნისებრთა ძველ ჩამონათვალში გვხვდება, თუმცა ამ ატლასში მისთვის ცალკე პროფილი არ არის და საქართველოში დადასტურებული გავრცელება რუკაზე არ გვაქვს ასახული.
ჩვეულებრივი წავი გაცილებით დიდია და სქელი, ფუძიდან თანდათან შევიწროებული კუდი აქვს. დედოფალა ბევრად პატარა, ხმელეთის სახეობაა — თავ-ტანის სიგრძე დაახლოებით 13–26 სმ-ია. მაჩვი უფრო მძიმეა, შავ-თეთრად ზოლიანი თავი აქვს და წყალში ისე არ არის შეგუებული, როგორც წავი.
შორიდან წყალში მოცურავე ძაღლიც შეიძლება აგერიოთ. წავის ამოცნობაში განსაკუთრებით გეხმარებათ დაბალი პროფილი და სქელი კუდი, რომელიც ფუძესთან ფართოა და ბოლოს თანდათან ვიწროვდება.
4
წავის არსებობა ხშირად თავად ცხოველზე ადრე მისი კვალით ჩანს. ნაპირის ტალახზე შეიძლება დარჩეს ხუთთითიანი, აპკიანი ნაკვალევი; ქვებზე — სპრეინტი, ზოგჯერ თევზის ქერცლის ნარჩენებით; ნაპირზე კი სრიალის კვალი.
შხამიანი არ არის. ველურ წავს არ მიუახლოვდეთ და ხელში არ აიყვანოთ.
გავრცელება
სად არის წავი დაფიქსირებული საქართველოში
საქართველოში წავი გვხვდება მდინარეების, ტბების, წყალსაცავებისა და თევზის აუზების ნაპირებთან, განსაკუთრებით იქ, სადაც საკვები და დასამალი ადგილებია.
2012–2013 წლებში ჩატარებულ ეროვნულ კვლევაში წავის კვალი 631 შესწავლილი უბნიდან 245-ზე, ანუ დაახლოებით 39%-ზე დაფიქსირდა. დადებითი ნიშნების უმეტესობა მტკნარი წყლის ჰაბიტატებიდან მოდიოდა. ტბებსა და წყალსაცავებზე წავის აღმოჩენის წილი ყველაზე მაღალი იყო — დაახლოებით 75%, მდინარისა და სხვა მტკნარი წყლის უბნებზე 36%, ხოლო ზღვის სანაპიროს 11 უბნიდან დაახლოებით 18%-ზე დაფიქსირდა. სიმაღლის მატებასთან ერთად მისი ნიშნები იშვიათდებოდა.
ქართული და სამხრეთ კავკასიური წყაროები წავს საქართველოში დაახლოებით 2 800 მეტრ სიმაღლემდე მიუთითებს, თუმცა ეს ზღვარი ამ გვერდისთვის ცალკე გაზომილი მონაცემი არ არის. გლობალურად IUCN სახეობას ზღვის დონიდან დაახლოებით 4 120 მეტრამდე ასახელებს.
ამ გვერდის რუკა აჩვენებს წყაროებიდან დამუშავებულ საველე ლოკალიტეტებსა და iNaturalist-ის საჯარო დაკვირვებებს; რეგიონი გავრცელებულად ითვლება მხოლოდ მაშინ, როცა რუკის ცხრილში სტატუსი დადასტურებულია. წყაროებით აღწერილ მაგალითებს შორისაა ალაზნის აუზი, ბახვისწყლის ხეობა, ბორჯომის ხეობა და კინტრიში. ბახვისწყალზე 2022 წლის კვლევისას 55 აქტივობის წერტილი დაფიქსირდა, ძირითადად ნაკვალევის სახით; ეს მონაცემი ჰესის გარემოსდაცვითი კვლევიდან მოდის და რეცენზირებული სამეცნიერო ნაშრომი არ არის.
ლაგოდეხის შემთხვევაში წყაროები ერთმანეთს სრულად არ ემთხვევა: ერთ საბაზისო კვლევაში წავის კვალი ვერ დაფიქსირდა, მოგვიანებით კი სამხრეთ კავკასიის რუკაზე ახალი დაკვირვება გამოჩნდა. იმავე ადრეულ კვლევაში წავის ნიშანი ვაშლოვანსა და ბორჯომ–ხარაგაულშიც არ დაფიქსირებულა.
წავი საქართველოში ფართოდ არის გავრცელებული, თუმცა ეს არ ნიშნავს, რომ მთელი ქვეყნის მასშტაბით ერთნაირი სიმჭიდროვით გვხვდება.მეტის წაკითხვანაკლების ჩვენება
საქართველოში წავი გვხვდება მდინარეების, ტბების, წყალსაცავებისა და თევზის აუზების ნაპირებთან, განსაკუთრებით იქ, სადაც საკვები და დასამალი ადგილებია.
2012–2013 წლებში ჩატარებულ ეროვნულ კვლევაში წავის კვალი 631 შესწავლილი უბნიდან 245-ზე, ანუ დაახლოებით 39%-ზე დაფიქსირდა. დადებითი ნიშნების უმეტესობა მტკნარი წყლის ჰაბიტატებიდან მოდიოდა. ტბებსა და წყალსაცავებზე წავის აღმოჩენის წილი ყველაზე მაღალი იყო — დაახლოებით 75%, მდინარისა და სხვა მტკნარი წყლის უბნებზე 36%, ხოლო ზღვის სანაპიროს 11 უბნიდან დაახლოებით 18%-ზე დაფიქსირდა. სიმაღლის მატებასთან ერთად მისი ნიშნები იშვიათდებოდა.
ქართული და სამხრეთ კავკასიური წყაროები წავს საქართველოში დაახლოებით 2 800 მეტრ სიმაღლემდე მიუთითებს, თუმცა ეს ზღვარი ამ გვერდისთვის ცალკე გაზომილი მონაცემი არ არის. გლობალურად IUCN სახეობას ზღვის დონიდან დაახლოებით 4 120 მეტრამდე ასახელებს.
ამ გვერდის რუკა აჩვენებს წყაროებიდან დამუშავებულ საველე ლოკალიტეტებსა და iNaturalist-ის საჯარო დაკვირვებებს; რეგიონი გავრცელებულად ითვლება მხოლოდ მაშინ, როცა რუკის ცხრილში სტატუსი დადასტურებულია. წყაროებით აღწერილ მაგალითებს შორისაა ალაზნის აუზი, ბახვისწყლის ხეობა, ბორჯომის ხეობა და კინტრიში. ბახვისწყალზე 2022 წლის კვლევისას 55 აქტივობის წერტილი დაფიქსირდა, ძირითადად ნაკვალევის სახით; ეს მონაცემი ჰესის გარემოსდაცვითი კვლევიდან მოდის და რეცენზირებული სამეცნიერო ნაშრომი არ არის.
ლაგოდეხის შემთხვევაში წყაროები ერთმანეთს სრულად არ ემთხვევა: ერთ საბაზისო კვლევაში წავის კვალი ვერ დაფიქსირდა, მოგვიანებით კი სამხრეთ კავკასიის რუკაზე ახალი დაკვირვება გამოჩნდა. იმავე ადრეულ კვლევაში წავის ნიშანი ვაშლოვანსა და ბორჯომ–ხარაგაულშიც არ დაფიქსირებულა.
წავი საქართველოში ფართოდ არის გავრცელებული, თუმცა ეს არ ნიშნავს, რომ მთელი ქვეყნის მასშტაბით ერთნაირი სიმჭიდროვით გვხვდება.
წავის რუკა აერთიანებს Reptiles.ge-ის მიერ წყაროებიდან დამუშავებულ საველე ლოკალიტეტებსა და iNaturalist-ის საჯარო დაკვირვებებს. რეგიონები აღებულია ჩანაწერების რეგიონული ცხრილიდან, ხოლო სტატუსი ერთმანეთისგან გამოყოფს დადასტურებულ გავრცელებასა და მხოლოდ დაფიქსირებულ რეგიონებს.
ალაზნის მონაკვეთზე 2006–2007 წლებში ჩატარებულ კვლევაში წავის 791 ექსკრემენტი გაანალიზდა. ცივ სეზონში, ნოემბრიდან მარტამდე, საკვებში ყველაზე ხშირად თევზი გვხვდებოდა — დაახლოებით 50%, ამფიბიები კი 30%. თბილ სეზონში, აპრილიდან ოქტომბრამდე, სურათი იცვლებოდა: ამფიბიები დაახლოებით 36%-ს შეადგენდა, თევზი — 24%-ს.
ქვეწარმავლები ორივე სეზონში დაახლოებით 12–13%-ში ფიქსირდებოდა. მათ შორის იყო უშხამო წყლის გველები — ჩვეულებრივი ანკარა (Natrix natrix) და გველანა (Natrix tessellata). ამფიბიებიდან ძირითადად ტბის ბაყაყი (Pelophylax ridibundus) გვხვდებოდა.
თევზებიდან განსაკუთრებით ხშირი იყო ვერცხლისფერი ჯვარული კარასი და ჩვეულებრივი კობრი; ნადავლის უმეტესობა 20 სმ-ზე პატარა იყო. მცირე რაოდენობით ფიქსირდებოდა მღრღნელები, მათ შორის თაგვი და ონდატრა, ასევე ფრინველები, მწერები, მოლუსკები და კიბოსნაირები.
მტკნარ წყლებში წავი ხშირად უფრო აქტიურია ბინდსა და ღამით, თუმცა დღისითაც შეიძლება გამოჩნდეს, განსაკუთრებით მშვიდ ადგილებში, სადაც ადამიანის შეწუხება ნაკლებია. ზამთარში არ იზამთრებს და მთელი წლის განმავლობაში აქტიურია.
მის სამალავს ხშირად ჰოლტს უწოდებენ. ის შეიძლება მოაწყოს ნაპირის ფესვებში, კლდის ნაპრალში, ბუნებრივ ღრუში ან საკუთარ გათხრილ გვირაბში; ზოგჯერ შესასვლელი წყლის ქვეშაც აქვს.
წავი ტერიტორიას ხშირად სპრეინტით — ექსკრემენტით — ნიშნავს. მას ქვებზე, მორებზე, ხიდებთან და სხვა თვალსაჩინო ადგილებში ტოვებს. სპრეინტში ხშირად ჩანს თევზის ქერცლი და ძვლის ნარჩენები. ნაკვალევი ხუთთითიანია, თითებს შორის კი აპკი აქვს. ბახვისწყალზე 2022 წლის კვლევაში წავის არსებობა უმეტესად სწორედ ნაკვალევით დაფიქსირდა.
სახეობის დონეზე ორსულობა დაახლოებით 61–74 დღე გრძელდება. ჩვეულებრივ იბადება 2–3 ნაშიერი, თუმცა რაოდენობა შეიძლება 1–5-მდე მერყეობდეს. ნაშიერებს დედალი მარტო ზრდის.
IUCN-ის 2022 წლის შეფასებით, ჩვეულებრივი წავი (Lutra lutra) გლობალურად საფრთხესთან ახლოს მყოფ სახეობად (Near Threatened, NT) ითვლება და მისი პოპულაციის ტენდენცია კლებადია. იგივე კატეგორია ჰქონდა 2015 წლის წინა გლობალურ შეფასებაშიც.
საქართველოს 2014 წლის წითელ ნუსხაში წავი მოწყვლადის (VU) სტატუსითაა შეტანილი. შეფასებაში ერთ-ერთ მთავარ პრობლემად მისი გავრცელების არეალის შემცირებაა მითითებული. სახეობა ასევე შეტანილია CITES-ის I დანართში და საქართველოში მასზე ნადირობა აკრძალულია.
ძველ ქართულ წყაროებში წავის მდგომარეობა უფრო მძიმე ტერმინებითაც იყო აღწერილი, თუმცა მოგვიანებით ჩატარებული ეროვნული კვლევები ამ შეფასებებს მოძველებულ მონაცემებს უკავშირებს. ერთ-ერთ მეორად შეჯამებაში საქართველოს პოპულაცია 300-ზე მეტ ინდივიდადაა შეფასებული, თუმცა ეს დამოუკიდებელი თანამედროვე ეროვნული აღწერის შედეგი არ არის. სამხრეთ კავკასიის ბიომრავალფეროვნების რუკაც საქართველოსთვის VU სტატუსს უთითებს და პოპულაციას მცირედ ახასიათებს.
წავის მთავარი საფრთხეებია მდინარისპირა ტყისა და სხვა ნაპირის ჰაბიტატების დაკარგვა, წყლის დაბინძურება, თევზის მარაგის შემცირება, ბრაკონიერობა და თევზის მეურნეობებთან კონფლიქტი. კვლევებში თევზის აუზებთან ხაფანგების გამოყენებაც დაფიქსირებულა. ჰესების მშენებლობა და მდინარის კალაპოტის სამუშაოები ასევე შეიძლება აზიანებდეს მის ჰაბიტატს.
2019 წელს თბილისში, მტკვრის ნაპირზე მოკლული წავის შესახებ მედიაშიც გავრცელდა ინფორმაცია, თუმცა ეს საინფორმაციო ცნობაა და არა საველე პოპულაციური კვლევა.
ველურ წავს არ მიუახლოვდეთ და ხელში არ აიყვანოთ.
კვება
ალაზნის მონაკვეთზე 2006–2007 წლებში ჩატარებულ კვლევაში წავის 791 ექსკრემენტი გაანალიზდა. ცივ სეზონში, ნოემბრიდან მარტამდე, საკვებში ყველაზე ხშირად თევზი გვხვდებოდა — დაახლოებით 50%, ამფიბიები კი 30%. თბილ სეზონში, აპრილიდან ოქტომბრამდე, სურათი იცვლებოდა: ამფიბიები დაახლოებით 36%-ს შეადგენდა, თევზი — 24%-ს.
ქვეწარმავლები ორივე სეზონში დაახლოებით 12–13%-ში ფიქსირდებოდა. მათ შორის იყო უშხამო წყლის გველები — ჩვეულებრივი ანკარა (Natrix natrix) და გველანა (Natrix tessellata). ამფიბიებიდან ძირითადად ტბის ბაყაყი (Pelophylax ridibundus) გვხვდებოდა.
თევზებიდან განსაკუთრებით ხშირი იყო ვერცხლისფერი ჯვარული კარასი და ჩვეულებრივი კობრი; ნადავლის უმეტესობა 20 სმ-ზე პატარა იყო. მცირე რაოდენობით ფიქსირდებოდა მღრღნელები, მათ შორის თაგვი და ონდატრა, ასევე ფრინველები, მწერები, მოლუსკები და კიბოსნაირები.
ქცევა
მტკნარ წყლებში წავი ხშირად უფრო აქტიურია ბინდსა და ღამით, თუმცა დღისითაც შეიძლება გამოჩნდეს, განსაკუთრებით მშვიდ ადგილებში, სადაც ადამიანის შეწუხება ნაკლებია. ზამთარში არ იზამთრებს და მთელი წლის განმავლობაში აქტიურია.
მის სამალავს ხშირად ჰოლტს უწოდებენ. ის შეიძლება მოაწყოს ნაპირის ფესვებში, კლდის ნაპრალში, ბუნებრივ ღრუში ან საკუთარ გათხრილ გვირაბში; ზოგჯერ შესასვლელი წყლის ქვეშაც აქვს.
წავი ტერიტორიას ხშირად სპრეინტით — ექსკრემენტით — ნიშნავს. მას ქვებზე, მორებზე, ხიდებთან და სხვა თვალსაჩინო ადგილებში ტოვებს. სპრეინტში ხშირად ჩანს თევზის ქერცლი და ძვლის ნარჩენები. ნაკვალევი ხუთთითიანია, თითებს შორის კი აპკი აქვს. ბახვისწყალზე 2022 წლის კვლევაში წავის არსებობა უმეტესად სწორედ ნაკვალევით დაფიქსირდა.
სახეობის დონეზე ორსულობა დაახლოებით 61–74 დღე გრძელდება. ჩვეულებრივ იბადება 2–3 ნაშიერი, თუმცა რაოდენობა შეიძლება 1–5-მდე მერყეობდეს. ნაშიერებს დედალი მარტო ზრდის.
კონსერვაცია
IUCN-ის 2022 წლის შეფასებით, ჩვეულებრივი წავი (Lutra lutra) გლობალურად საფრთხესთან ახლოს მყოფ სახეობად (Near Threatened, NT) ითვლება და მისი პოპულაციის ტენდენცია კლებადია. იგივე კატეგორია ჰქონდა 2015 წლის წინა გლობალურ შეფასებაშიც.
საქართველოს 2014 წლის წითელ ნუსხაში წავი მოწყვლადის (VU) სტატუსითაა შეტანილი. შეფასებაში ერთ-ერთ მთავარ პრობლემად მისი გავრცელების არეალის შემცირებაა მითითებული. სახეობა ასევე შეტანილია CITES-ის I დანართში და საქართველოში მასზე ნადირობა აკრძალულია.
ძველ ქართულ წყაროებში წავის მდგომარეობა უფრო მძიმე ტერმინებითაც იყო აღწერილი, თუმცა მოგვიანებით ჩატარებული ეროვნული კვლევები ამ შეფასებებს მოძველებულ მონაცემებს უკავშირებს. ერთ-ერთ მეორად შეჯამებაში საქართველოს პოპულაცია 300-ზე მეტ ინდივიდადაა შეფასებული, თუმცა ეს დამოუკიდებელი თანამედროვე ეროვნული აღწერის შედეგი არ არის. სამხრეთ კავკასიის ბიომრავალფეროვნების რუკაც საქართველოსთვის VU სტატუსს უთითებს და პოპულაციას მცირედ ახასიათებს.
წავის მთავარი საფრთხეებია მდინარისპირა ტყისა და სხვა ნაპირის ჰაბიტატების დაკარგვა, წყლის დაბინძურება, თევზის მარაგის შემცირება, ბრაკონიერობა და თევზის მეურნეობებთან კონფლიქტი. კვლევებში თევზის აუზებთან ხაფანგების გამოყენებაც დაფიქსირებულა. ჰესების მშენებლობა და მდინარის კალაპოტის სამუშაოები ასევე შეიძლება აზიანებდეს მის ჰაბიტატს.
2019 წელს თბილისში, მტკვრის ნაპირზე მოკლული წავის შესახებ მედიაშიც გავრცელდა ინფორმაცია, თუმცა ეს საინფორმაციო ცნობაა და არა საველე პოპულაციური კვლევა.
ველურ წავს არ მიუახლოვდეთ და ხელში არ აიყვანოთ.
მოკლე პასუხები წავთან დაკავშირებულ ყველაზე მნიშვნელოვან კითხვებზე.
კი. ჩვეულებრივი წავი (Lutra lutra) საქართველოში მშობლიური, მუდმივად ბინადარი სახეობაა. IUCN საქართველოს მის ბუნებრივ არეალში ასახელებს. სახეობა შეტანილია საქართველოს ძუძუმწოვრების ეროვნულ ჩამონათვალებში და 2014 წლის წითელ ნუსხაში.
წავი საქართველოში მდინარეების, ტბების, წყალსაცავებისა და თევზის აუზების ნაპირებთან გვხვდება. 2012–2013 წლებში ჩატარებულ ეროვნულ კვლევაში მისი კვალი 631 შესწავლილი უბნიდან დაახლოებით 39%-ზე დაფიქსირდა.
ამ გვერდის რუკა აჩვენებს წყაროებიდან დამუშავებულ საველე ლოკალიტეტებსა და iNaturalist-ის საჯარო დაკვირვებებს; რეგიონი გავრცელებულად ითვლება მხოლოდ მაშინ, როცა ცხრილში მისი სტატუსი დადასტურებულია. წყაროებით აღწერილ მაგალითებს შორისაა ალაზანი, ბახვისწყალი ოზურგეთის მუნიციპალიტეტში, ბორჯომის ხეობა და კინტრიში.
წავს გრძელი, მუქი ყავისფერი სხეული, ფართო და ბრტყელი თავი, სქელი კონუსური კუდი და აპკიანი თათები აქვს.
მის არსებობას ხშირად კვალითაც ამოიცნობთ: ნაპირის ტალახზე შეიძლება დარჩეს ხუთთითიანი ნაკვალევი, ქვებსა და სხვა თვალსაჩინო ადგილებზე კი — ექსკრემენტი, რომელშიც ხშირად თევზის ქერცლი და ძვლის ნარჩენები ჩანს.
სახეობის დონეზე თავ-ტანის სიგრძე დაახლოებით 59–90 სმ-ია, კუდი — 35–47 სმ. წონა ხშირად დაახლოებით 3–12 კგ-ის ფარგლებშია.
ალაზნის მონაკვეთზე წავი ძირითადად თევზითა და ბაყაყებით იკვებება; საკვებში წყლის გველებიც ფიქსირდება. სხვა მდინარეებსა და ჰაბიტატებში მისი კვების შემადგენლობა შეიძლება განსხვავდებოდეს.
წავი მტკნარ წყლებში ხშირად ბინდსა და ღამით არის ყველაზე აქტიური, თუმცა დღისითაც შეიძლება გამოჩნდეს. საქართველოში მუდმივად ბინადრობს და სეზონურად არ მიგრირებს. ზამთარში არ იზამთრებს — მთელი წლის განმავლობაში აქტიურია.
კი. წავი სხვადასხვა ხმას გამოსცემს. ამ გვერდზე მოცემულია აუდიოჩანაწერი.
შხამიანი არ არის. თუ დაიჭერენ ან ხელში აიყვანენ, შეიძლება უკბინოს. ველურ წავს არ მიუახლოვდეთ და ხელში არ აიყვანოთ.
კი. გლობალურად ჩვეულებრივი წავი საფრთხესთან ახლოს მყოფ სახეობად (Near Threatened, NT) არის შეფასებული. საქართველოს 2014 წლის წითელ ნუსხაში მოწყვლადის (VU) სტატუსი აქვს. სახეობა შეტანილია CITES-ის I დანართში და საქართველოში მასზე ნადირობა აკრძალულია.
სახეობების პროფილები შედგენილია რეცენზირებული ლიტერატურისა და აღიარებული ბიომრავალფეროვნების მონაცემთა ბაზების საფუძველზე და განახლდება ახალი ტაქსონომიური და კონსერვაციის მონაცემების გამოჩენისას.
