აფალინა
Tursiops truncatus
Rafi Amar
მთავარი მონაცემები
- ზომა
- 2–4 მ, 150–650 კგ
- კვება
- თევზი, კალმარი, კრევეტი
- სტატუსი საქართველოში
- მუდმივი, შავი ზღვის სანაპირო წყლები
- ჰაბიტატი
- ზღვა, მდინარეების შესართავები და ყურეები
- ოჯახი
- Delphinidae
- კონსერვაცია
- საქართველოში CR (2021); შავ ზღვაში EN (2008)
აფალინა (Tursiops truncatus) მსხვილი, ნაცრისფერი დელფინია, მოკლე, მკვეთრად გამოყოფილი ცხვირით. სიგრძე 2–4 მ-ია, წონა 150–650 კგ. საქართველოს სანაპირო წყლებში ანაკლიის კონცხიდან სარფამდე მთელი წლის განმავლობაში ჩანს, დიდი მდინარეების შესართავებთან კი იკვებება. აქ მცხოვრები ჯგუფი 200 ცხოველს არ აღემატება, 2011 წელს კი დაახლოებით 60 აფალინა აღრიცხეს. თუ ზღვაში დელფინებს დაინახავთ, შორიდან უყურეთ და ნუ დაედევნებით: ყოველი ცხოველი ამ პატარა ჯგუფისთვის ძვირფასია.
ამოცნობა
როგორ ამოვიცნოთ აფალინა
აფალინა დიდი, მასიური დელფინია, ერთფეროვნად ნაცრისფერი. ცხვირი მოკლე და სქელი აქვს, ზურგის ფარფლი მაღალი და უკან კაუჭივით მოხრილი. შავ ზღვაში ყველაზე ადვილად თეთრგვერდა დელფინში აგერევათ, რომელიც უფრო პატარაა და გვერდებზე ქვიშის საათის მსგავსი ნახატი აქვს.
სიგრძე 2–4 მ-ია, წონა 150–650 კგ, მამალი მდედრზე დიდია. სხეული სქელი და ძლიერია, თავზე ერთი სასუნთქი ხვრელი აქვს. თეთრგვერდა დელფინზე შესამჩნევად დიდია.
ცხვირი მოკლე და მკვეთრად გამოყოფილია, ბოთლის ყელს ჰგავს, საიდანაც მისი ინგლისური სახელიც მოდის. ზურგის ფარფლი მაღალი და კაუჭისებრია. ფარფლზე და სხეულზე ნაჭდევები და ნაკაწრები ყველა ცხოველს თავისებური აქვს, და მეცნიერები ცალკეულ აფალინებს სწორედ ამით ცნობენ.
თეთრგვერდა დელფინი უფრო პატარაა, 1,9–2,5 მ სიგრძის, ცხვირი გრძელი და წვრილი აქვს. გვერდებზე ქვიშის საათის მსგავსი ნახატი აქვს, წინ ღია ნაცრისფერი, ყვითელი ან ოქროსფერი, უკან კი მუქი ნაცრისფერი. აფალინა ერთფეროვნად ნაცრისფერია, ასეთი ნახატის გარეშე. ზღვაში ფერს ნუ ენდობით: ჯერ ზომასა და ცხვირის ფორმას დააკვირდით.
რომელ სახეობებს ჰგავს
აფალინა ზღვის ცხოველია და მთელ ცხოვრებას წყალში ატარებს. ცხოვრობს მსოფლიოს ზომიერ, სუბტროპიკულ და ტროპიკულ ოკეანეებში, პოლარული წყლების გარდა. შავ ზღვაში ცალკე პოპულაციაა, რომელსაც ზოგჯერ ცალკე ქვესახეობად, T. t. ponticus-ად, განიხილავენ. საქართველოში სანაპირო წყლებში ცხოვრობს, ანაკლიის კონცხიდან სარფამდე, მთელი წლის განმავლობაში. ეს ზოლი ღია ზღვას, მდინარეების დელტებს, სანაპირო ლაგუნებსა და არაღრმა ყურეებს მოიცავს. ყველაზე მნიშვნელოვანი ადგილებია ენგურის, რიონის, ხობისწყლის, სუფსისა და ჭოროხის შესართავები, სადაც დელფინები იკვებებიან. ჯგუფები ტერიტორიულია, განსაკუთრებით სანაპიროსთან მცხოვრები.
აფალინას რუკა iNaturalist-ის საჯარო დაკვირვებებს აერთიანებს. რეგიონები აღებულია ჩანაწერების რეგიონული ცხრილიდან, ხოლო სტატუსი ერთმანეთისგან გამოყოფს საკმარისი ჩანაწერების მქონე რეგიონებსა და რეგიონებს, სადაც ჩანაწერები ცოტაა. ჩანაწერების რაოდენობა დაკვირვების ინტენსივობას ასახავს და პოპულაციის სიმჭიდროვედ არ უნდა განვიხილოთ. ჩანაწერები ჯერ ძალიან ცოტაა და საკმარისი ჩანაწერები არცერთ რეგიონს არ აქვს.
მონაცემები: Reptiles.ge + iNaturalist · მეთოდოლოგია
- საველე ჩანაწერი
- რამდენიმე ჩანაწერი ერთ ადგილას
- ჩანაწერების მქონე რეგიონი
აფალინა ძირითადად თევზით იკვებება, ჭამს კალმარს, კრევეტსა და გველთევზასაც. საკვები ადგილის მიხედვით იცვლება. შავ ზღვაში სანაპირო თევზებს ნადირობს, მათ შორის სულთანკას, კამბალას, კეფალს, ქაფშიას, სტავრიდასა და ზღვის კატას. საქართველოს წყლებში ზამთარსა და გაზაფხულზე ქაფშიას დიდი გუნდები იზამთრებენ და ქვირითს ყრიან, რაც დელფინებს უხვ საკვებს აძლევს. მსხვერპლს ძირითადად ექოლოკაციით პოულობს: ბგერას გამოსცემს და ექოს უსმენს. ჯგუფი ხშირად ერთად ერეკება თევზის გუნდს, თუმცა მარტოც ნადირობს. მსხვერპლს მთლიანად ყლაპავს, დაუღეჭავად.
აფალინა ჯგუფებად ცხოვრობს. ჩვეულებრივ, ჯგუფში დაახლოებით 15 ცხოველია, თუმცა შეიძლება წყვილიც იყოს და ასზე მეტიც. ყირიმის ნაპირებთან შესწავლილი შავი ზღვის აფალინები 2–10 ცხოველის ჯგუფებში ცხოვრობდნენ და ერთად ნადირობდნენ. ერთმანეთს სტვენით, წრიპინით და სხეულის მოძრაობით ელაპარაკებიან. ყველა დელფინს საკუთარი, მხოლოდ მისთვის დამახასიათებელი სტვენა აქვს. საქართველოს წყლებში აფალინების კარის დაწყება მაის–ივნისში უნახავთ, აქვე ჩანს 3 თვეზე პატარა ხბოებიც. მაკეობა 12 თვე გრძელდება. ახალშობილი 0,8–1,4 მ სიგრძისაა და 15–30 კგ-ს იწონის. დედა ხბოს 18–20 თვე აწოვებს, ახალ ხბოს კი 3–6 წელიწადში ერთხელ აჩენს. მდედრი 5–10 წლისა მწიფდება, მამალი 8–13 წლისა. ბუნებაში 40 წელზე მეტხანს ცოცხლობს, ზოგჯერ 60 წლამდეც.
საქართველოში აფალინა გადაშენების კრიტიკულ საფრთხეშია (CR, 2021 წლის ეროვნული შეფასება). საქართველოს და მისი მეზობელი სანაპირო წყლების მობინადრე ჯგუფი 200 ცხოველს არ აღემატება, 2011 წელს კი დაახლოებით 60 აფალინა აღრიცხეს. 2006 წლის წითელ ნუსხაში ის გადაშენების საფრთხეში მყოფი (EN) იყო. შავი ზღვის პოპულაცია მსოფლიო მასშტაბითაც გადაშენების საფრთხეშია (EN, 2008), 2018–2021 წლების ხელახალმა, ჯერ წინასწარმა შეფასებამაც ეს კატეგორია შეინარჩუნა. სახეობა მთლიანად კი მსოფლიოში საფრთხის ქვეშ არ არის (LC). შავ ზღვაში დელფინებზე ნადირობა 1929–1966 წლებში განსაკუთრებით ინტენსიური იყო. 1966 წელს ის სსრკ-მ, ბულგარეთმა და რუმინეთმა აკრძალეს, თურქეთის წყლებში კი 1983 წლამდე გაგრძელდა. საქართველოს წყლებში აფალინას დიდი რაოდენობით 1980-იან წლებამდე იჭერდნენ. დღეს მთავარი საფრთხეებია დაავადებები, ძლიერი შტორმები და მთავარი საკვები თევზის შემცირება, იშვიათად კი სათევზაო ბადეებში გაბმა. შავი ზღვის პოპულაცია ბონის კონვენციის I და II დანართებშია, სახეობა კი CITES-ის II დანართში.
დაკავშირებული გიდები
გააგრძელეთ თემატური გვერდებით
კითხვები
ხშირად დასმული კითხვები
მოკლე პასუხები აფალინასთან დაკავშირებულ ყველაზე მნიშვნელოვან კითხვებზე.
დიახ. აფალინა საქართველოს სანაპირო წყლებში მთელი წლის განმავლობაში ცხოვრობს, ანაკლიის კონცხიდან სარფამდე. აქ მცხოვრები ჯგუფი პატარაა, 200 ცხოველს არ აღემატება. 2011 წელს დაახლოებით 60 აფალინა აღრიცხეს.
ზღვაში, სანაპიროდან ახლოს. ძირითადად დიდი მდინარეების შესართავებთან იკვებება: ენგურის, რიონის, ხობისწყლის, სუფსისა და ჭოროხის. მაის–ივნისში აქ დელფინების კარის დაწყებაც უნახავთ. უყურეთ ნაპირიდან ან ნავიდან, მაგრამ ნუ დაედევნებით.
ზომითა და ფერით. აფალინა უფრო დიდია, 2–4 მ, ერთფეროვნად ნაცრისფერი, მოკლე და სქელი ცხვირით. თეთრგვერდა დელფინი 1,9–2,5 მ-ია, ცხვირი გრძელი და წვრილი აქვს, გვერდებზე კი ქვიშის საათის მსგავსი ნახატი. თუ გვერდებზე ყვითელი ან ღია ლაქა ჩანს, ის დიდი ალბათობით თეთრგვერდა დელფინია.
სიგრძე 2–4 მ-ია, წონა 150–650 კგ. მამალი მდედრზე დიდია. ახალშობილი ხბოც კი 0,8–1,4 მ სიგრძისაა და 15–30 კგ-ს იწონის.
ძირითადად თევზს, ასევე კალმარსა და კრევეტს. შავ ზღვაში სანაპირო თევზებს ნადირობს, მათ შორის ქაფშიას, კეფალს, სულთანკასა და სტავრიდას. მსხვერპლს ექოლოკაციით პოულობს და მთლიანად ყლაპავს. ჯგუფი ხშირად ერთად ერეკება თევზის გუნდს.
შხამიანი არ არის და ადამიანზე არ ნადირობს, მაგრამ დიდი და ძლიერი ცხოველია. სხვა ქვეყნებში ცალკეულ ველურ აფალინებს მოცურავეები დაუშავებია. ამიტომ ზღვაში დელფინს ნუ მიუცურავთ და ნუ გამოკვებავთ. გამორიყული ან დაშავებული დელფინის დანახვისას დაურეკეთ 112-ს.
დიახ. საქართველოში ის გადაშენების კრიტიკულ საფრთხეშია (CR), შავი ზღვის პოპულაცია კი მსოფლიო მასშტაბით გადაშენების საფრთხეშია (EN). შავ ზღვაში დელფინებზე ნადირობა 1966 წელს აიკრძალა, თურქეთის წყლებში კი 1983 წლამდე გაგრძელდა. დღეს მას დაავადებები, შტორმები და საკვების შემცირება ემუქრება.
წყაროები
რას ეყრდნობა პროფილი
სახეობების პროფილები შედგენილია რეცენზირებული ლიტერატურისა და აღიარებული ბიომრავალფეროვნების მონაცემთა ბაზების საფუძველზე და განახლდება ახალი ტაქსონომიური და კონსერვაციის მონაცემების გამოჩენისას.
მოამზადა Reptiles.ge-ის რედაქციამ, აქ ჩამოთვლილი წყაროების მიხედვით.
