ჭრელტყავა
Vormela peregusna
xiangrongyan · Xinjiang Uygur
მთავარი მონაცემები
- ზომა
- 27–35 სმ სხეული, 295–715 გ
- კვება
- მტაცებელი, ძირითადად მღრღნელები
- სტატუსი საქართველოში
- მუდმივი, რაოდენობა მცირდება
- ჰაბიტატი
- მშრალი ველი და ნახევარუდაბნო, 2100 მ-მდე
- ოჯახი
- Mustelidae
- კონსერვაცია
- VU (მსოფლიო) / VU (საქართველო)
ჭრელტყავა პატარა კვერნისებრია, რომელსაც ყვითელ ზურგზე მოწითალო-ყავისფერი ლაქები აქვს, სახეზე კი შავ-თეთრი ნიღაბი. შეშინებული ზურგს მოხრის, ფუმფულა ბოლოს ზურგზე გადაიდებს და კუდქვეშა ჯირკვლებიდან მყრალ სითხეს გამოყოფს. სიმშრალის მოყვარული ცხოველია და საქართველოში ასპინძის, ახალქალაქის, გორის, მცხეთისა და თელავის მიდამოებშია აღრიცხული. მსოფლიოშიც და საქართველოშიც მოწყვლად სახეობად ითვლება, რაოდენობა კი კვლავ მცირდება. თუ ველზე ასეთ ჭრელ ცხოველს ნახავთ, შორიდან უყურეთ და დაჭერას ნუ ეცდებით.
ამოცნობა
როგორ ამოვიცნოთ ჭრელტყავა
ჭრელტყავა პატარა, წაგრძელებული სხეულის, მოკლეფეხა მტაცებელია, მოკლე დრუნჩით და ძალიან დიდი ყურებით. ყველაზე ადვილად ჭრელი ზურგით და შავ-თეთრი სახით იცნობა. მუცელი და ფეხები მუქი, თითქმის შავი აქვს. შეშინებული ბოლოს ზურგზე იდებს და ბეწვს უშლის, ასე რომ, ამ პოზაში მისი არევა ძნელია.
სხეულის სიგრძე 27–35 სმ-ია, ბოლოსი 12–21 სმ, ანუ ბოლო სხეულის ნახევარზე გრძელია. მდედრი 295–600 გ-ს იწონის, მამალი 320–715 გ-ს, ასე რომ, მამალი მხოლოდ ოდნავ დიდია. ფეხები მოკლე აქვს, ბრჭყალები კი გრძელი და ძლიერი, თხრისთვის მორგებული.
სახე შავ-თეთრია: თვალებზე შავი ზოლი გადის, პირის გარშემო თეთრია, ყურებიდან თვალებისკენ კი ფართო თეთრი ზოლი მიდის. ყურები ძალიან დიდი აქვს, შავი ძირით და თეთრი კიდეებით, და შორიდანაც კარგად ჩანს. ეს „ნიღაბი“ მისი ერთ-ერთი საუკეთესო ნიშანია.
ზურგი და გვერდები ყვითელი ან მოყავისფრო-ყვითელია, უსწორმასწორო მოწითალო და ყავისფერი ლაქებით, მარმარილოსავით. მუცელი და ფეხები მუქი ყავისფერი ან შავია. ბოლო გრძელი და ფუმფულაა, მუქი, შუაში მოყვითალო რგოლით და შავი წვერით. ჭრელი ყვითელი ზურგი და შავი მუცელი ერთად მისი მთავარი ნიშანია.
ჭრელტყავა ღია, მშრალი ადგილების ცხოველია. ცხოვრობს ველებში, ნახევარუდაბნოებსა და უდაბნოებში, მთისწინეთის ქვიან ფერდობებსა და მშრალ ბუჩქნარებში. მაღალ მთებს ერიდება, თუმცა ბოსტნებსა და ნესვის ნათესებშიც უნახავთ. მისი არეალი ბალკანეთიდან კავკასიის, ახლო აღმოსავლეთისა და შუა აზიის გავლით ჩრდილოეთ ჩინეთამდე და სამხრეთ მონღოლეთამდე აღწევს. საქართველოში ასპინძის, ახალქალაქის, გორის, მცხეთისა და თელავის მიდამოებშია აღრიცხული და ზღვის დონიდან 2100 მ-მდე ადის. 2018 წელს სამცხე-ჯავახეთში დაფიქსირდა. დღისით სოროში ისვენებს. სოროს ზოგჯერ თვითონ თხრის, უფრო ხშირად კი მღრღნელების მიტოვებულ სოროებში სახლდება და ზამთარში ბუნაგს ბალახით აფენს.
ჭრელტყავა მტაცებელია და ძირითადად მღრღნელებით იკვებება: მიწის ციყვებით, მემინდვრეებით, თაგვებით, ბრუცებით და სხვა მცირე ცხოველებით, რომლებიც სოროებში ცხოვრობენ. მსხვერპლს ხშირად პირდაპირ სოროში მისდევს. ჭამს ასევე ფრინველებს, ხვლიკებს, ბაყაყებს, თევზს, ლოკოკინებს და მწერებს, მაგალითად ხოჭოებს და ჭრიჭინებს. რაციონს კენკრითა და ბალახით ავსებს. ადამიანთან ახლოს ქათმებს და მტრედებს იტაცებს, ზოგჯერ კი შებოლილ ხორცსა და ყველსაც იპარავს.
ჭრელტყავა ყველაზე აქტიური დილით და საღამოთია. მხედველობა სუსტი აქვს, სამაგიეროდ ყნოსვა კარგად აქვს განვითარებული. მარტოსული ცხოველია და 0,5–0,6 კმ² ფართობზე დადის. ერთ თავშესაფარს ჩვეულებრივ მხოლოდ ერთხელ იყენებს, ერთმანეთს შეხვედრისას კი ხშირად აგრესიულები არიან. სოროს თხრისას მიწას წინა ფეხებით ყრის, ნიკაპითა და უკანა ფეხებით კი ეყრდნობა. ფესვებს კბილებით იღებს. შეჯვარება მარტიდან ივნისის დასაწყისამდე გრძელდება. მაკეობა გრძელი და ცვალებადია, 243–327 დღე, რადგან ჩანასახი საშვილოსნოში დაგვიანებით მაგრდება. ამის წყალობით ნაშიერები იანვრის ბოლოდან მარტის შუა რიცხვებამდე იბადებიან, როცა საკვები მეტია. ერთ ბუდეში 4–8 ნაშიერია და მათ მხოლოდ დედა უვლის. თვალებს 38–40 დღისას ახელენ, ძუძუს 50–54 დღისას წყვეტენ, 61–68 დღისას კი დედას შორდებიან.
მსოფლიოში ჭრელტყავა მოწყვლადი სახეობაა (VU, 2016). 1996 წელს საფრთხის ქვეშ მყოფად არ ითვლებოდა, 2008 წლიდან კი მოწყვლადადაა მიჩნეული, რადგან ათ წელიწადში რაოდენობა სულ მცირე 30%-ით შემცირდა. მთავარი მიზეზებია ველების ათვისება და მღრღნელების საწამლავებით მისი საკვების შემცირება. საქართველოს 2014 წლის წითელ ნუსხაში ჭრელტყავა გადაშენების საფრთხის ქვეშ მყოფ სახეობადაა (EN) შეტანილი, არეალის შემცირების გამო. 2021 წლის ეროვნული შეფასებით მოწყვლადია (VU), რაოდენობა კი კვლავ მცირდება.
დაკავშირებული გიდები
გააგრძელეთ თემატური გვერდებით
კითხვები
ხშირად დასმული კითხვები
მოკლე პასუხები ჭრელტყავასთან დაკავშირებულ ყველაზე მნიშვნელოვან კითხვებზე.
დიახ. საქართველოში ასპინძის, ახალქალაქის, გორის, მცხეთისა და თელავის მიდამოებშია აღრიცხული, 2018 წელს კი სამცხე-ჯავახეთში დაფიქსირდა. მშრალ, ღია ადგილებს ირჩევს და ზღვის დონიდან 2100 მ-მდე ადის. აქ დასავლური ქვესახეობა, V. p. peregusna ცხოვრობს.
პატარა, მოკლეფეხა კვერნისებრია, 27–35 სმ სიგრძის. ზურგი ყვითელი აქვს მოწითალო-ყავისფერი ლაქებით, მუცელი და ფეხები მუქი, სახე კი შავ-თეთრი. ყურები ძალიან დიდი აქვს, ბოლო გრძელი და ფუმფულა. ჭრელი ყვითელი ზურგით და შავი მუცლით მას სხვა ცხოველთან ძნელად აურევთ.
არა, თუ თავს დაანებებთ. შეშინებული ბოლოს ზურგზე იდებს, კბილებს აჩენს და სისინებს, საფრთხის შემთხვევაში კი კუდქვეშა ჯირკვლებიდან მყრალ სითხეს გამოყოფს. ეს თავდაცვაა და არა თავდასხმა. შორიდან უყურეთ და დაჭერას ნუ ეცდებით.
ძირითადად მღრღნელებს: მიწის ციყვებს, მემინდვრეებს, თაგვებს და ბრუცებს, რომლებსაც ხშირად სოროშივე მისდევს. ჭამს ასევე ფრინველებს, ხვლიკებს, ბაყაყებს, მწერებს, კენკრას და ბალახს. სოფელში შეიძლება ქათმებსა და მტრედებსაც დაესხას.
დიახ, შეუძლია. ქათმებსა და მტრედებს იტაცებს, ზოგჯერ შებოლილ ხორცსა და ყველსაც იპარავს. ყველაზე აქტიური დილით და საღამოთია. ღამით და შებინდებისას შინაური ფრინველი დაკეტილ ქათმის საკენძში გყავდეთ.
დიახ. მსოფლიოში მოწყვლადი სახეობაა (VU, 2016). საქართველოს 2014 წლის წითელ ნუსხაში გადაშენების საფრთხის ქვეშ მყოფადაა (EN) შეტანილი, 2021 წლის ეროვნული შეფასებით კი მოწყვლადია (VU). მისი რაოდენობა მცირდება, ძირითადად ველების ათვისებისა და საკვების შემცირების გამო.
წყაროები
რას ეყრდნობა პროფილი
სახეობების პროფილები შედგენილია რეცენზირებული ლიტერატურისა და აღიარებული ბიომრავალფეროვნების მონაცემთა ბაზების საფუძველზე და განახლდება ახალი ტაქსონომიური და კონსერვაციის მონაცემების გამოჩენისას.
მოამზადა Reptiles.ge-ის რედაქციამ, აქ ჩამოთვლილი წყაროების მიხედვით.
