კავკასიური ჩვეულებრივი ტრიტონი
Lissotriton lantzi
უშხამო პატარა ტრიტონი საქართველოს ტყის სარტყლის გუბეებსა და ტბებში. 2026 წლის ჩამონათვალში კანდიდატი სახეობაა.
მიმოხილვა
რა არის კავკასიური ჩვეულებრივი ტრიტონი
კავკასიური ჩვეულებრივი ტრიტონი (Lissotriton lantzi) უშხამო პატარა ტრიტონია, რომელიც საქართველოში ტყის სარტყლის გუბეებსა და ტბებში გვხვდება. ზრდასრული ჩვეულებრივ დაახლოებით 7–11 სმ-ია; შეწყვილებისას მამრი დაახლოებით 12 სმ-მდე შეიძლება იყოს. ადამიანისთვის საშიში არ არის. ველში ეს არის საქართველოს პატარა, გლუვკანიანი ტბის ტრიტონი — არა ზოლებიანი და არა სავარცხლიანი ტრიტონი. 2026 წლის ქართული ჩამონათვალი მას კანდიდატ სახეობად იღებს: ჩვეულებრივი ტრიტონის (Lissotriton vulgaris) კომპლექსის გეოგრაფიულად იზოლირებული ხაზი. ძველ წიგნებში იწერებოდა Triturus vulgaris lantzi. ტიპური მასალა ვოლტერშტორფმა 1914 წელს ნოვოროსიისკიდან, ფოთიდან და ბორჯომიდან მიიღო.
ბოლო განახლება
გალერეა
კავკასიური ჩვეულებრივი ტრიტონი ფოტოებში
ფოტო: roman2013
კრასნოდარის მხარე, რუსეთი ·
ფოტო: Александр Гончаров
კრასნოდარის მხარე, რუსეთი ·
ფოტო: Oleg Kosterin
ხმელევსკის ტბები, კავკაზსკის ნაკრძალი, რუსეთი ·
ამოცნობა
როგორ ამოვიცნოთ კავკასიური ჩვეულებრივი ტრიტონი
საქართველოს ყველაზე პატარა ტრიტონი. კანი გლუვია ან ოდნავ მარცვლოვანი. გვერდის ღია ზოლი არ აქვს. შეწყვილებისას მამრის ქედი დაბალია. არ აერიოს ზოლებიან ან სავარცხლიან ტრიტონს.
- 01
სხეული წვრილი და წაგრძელებულია. კანი გლუვია ან წვრილად მარცვლოვანი — არა უხეში, როგორც სავარცხლიან ტრიტონს. კუდი გვერდებზე გაბრტყელებულია წყალში და სხეულს დაახლოებით უტოლდება. ზრდასრული ჩვეულებრივ დაახლოებით 7–11 სმ-ია სრული სიგრძით; მამრი შეწყვილების კაბაში დაახლოებით 12 სმ-მდეა აღწერილი. ქართული გაზომვები ამ გვერდზე ცალკე არ არის.
- 02
ზურგი ზეითუნისფერი, მოყავისფრო ან მოყვითალოა, წვრილი მუქი წერტილებით ან ლაქებით. გვერდზე ვერცხლისფერი ზოლი არ არის — ეს მთავარი განსხვავებაა კავკასიური ტრიტონისგან (Ommatotriton ophryticus). მუცელი ყვითელი ან ნარინჯისფერია. მამრს მუცელზე დიდი მუქი ლაქები აქვს, მდედრს — ძალიან წვრილი.
- 03
შეწყვილებისას მამრს ზურგზე დაბალი, ტალღოვანი ან წვრილად დაკბილული ქედი უჩნდება, არა მაღალი სავარცხელი. კუდი თხელ ძაფში გადადის (დაახლოებით 7 მმ-მდე). თითებზე კანის ფარგებია. მდედრს ასეთი ქედი არ აქვს; იგი უფრო ერთფეროვანი და პატარა ლაქებიანია.
- 04
კავკასიური ტრიტონი უფრო დიდია, გვერდზე ღია ზოლი აქვს, მუცელი ულაქოა და მამრის ქედი ძალიან მაღალი და დაკბილულია. კარელინის სავარცხლიანი ტრიტონი (Triturus karelinii) უფრო დიდი და უხეშკანიანია; მუცელზე მსხვილი მუქი ლაქები აქვს, მამრის ქედი მაღალი და დაკბილული. კავკასიური სალამანდრა (Mertensiella caucasica) ყვითელი ლაქებითაა, კუდი განიკვეთში მრგვალი აქვს და ნაკადულის პირასაა, არა გუბეში.
- 05
ევროპის ჩვეულებრივი ტრიტონი (L. vulgaris) საქართველოში არ გვხვდება. ველში კავკასიური პოპულაცია მას ჰგავს; საიმედო განსხვავება უმეტესად გეოგრაფიაა, არა ერთი შეხედვით თვალსაჩინო ნიშანი.
ბიოლოგია
ჰაბიტატი, კვება, ქცევა და კონსერვაცია
ჰაბიტატი და გავრცელება
საქართველოში ეს ტყის სარტყლის ტბისა და გუბის ტრიტონია. ეძებეთ უთევზო ან სუსტად დათევზებულ გუბეში, პატარა ტბაში, თხრილსა და ნელ წყალსატევში, ხშირად ფოთლოვან ან შერეულ ტყესთან. ხმელეთზე იმალება ქვის, მორის და ფოთლოვანი ნაგვის ქვეშ. გენეტიკურად დადასტურებული ჩანაწერი 2026 წლის ჩამონათვალში მწყემსის ტბიდანაა (თბილისი); ჰომოლოგიური მიმდევრობა ბაკურიანიდანაა; ნაშრომის ფიგურა თაბარუკი / მწყემსია. ეს არ ნიშნავს, რომ სახეობა მხოლოდ თბილისშია. Tarkhnishvili 1996-ში 17 ქართული ადგილია, მათ შორის ბათუმი, სოხუმი, გაგრა, ბიჭვინთა, ქუთაისი, ბაკურიანი, ფოთი, მუხური, საქოჩავის ტბები, დიდი მიტარბი, სოფელი ტბა, ქობულეთი, ლაგოდეხი, სათაფლია, ჭიანთბა (თელავი), სატოვლე თბილისთან და ერტაწმინდა თრიალეთზე. აღმოსავლეთ საქართველოში ზოგი პოპულაცია უკვე მაშინ გადაშენებულად ითვლებოდა, მაგალითად ყვარლის მიდამოებში. Skorinov et al. 2014-ში საქართველოს ტერიტორიაზე 42 ლოკალიტეტია — კოლხეთის დაბლობიდან იმერეთამდე, ბორჯომი–ბაკურიანამდე, თრიალეთამდე, მანგლისამდე და კახეთამდე. ამ ატლასის რუკაზე აღნიშნულია აფხაზეთი, სამეგრელო — ზემო სვანეთი, გურია, აჭარა, იმერეთი, სამცხე — ჯავახეთი, შიდა ქართლი, მცხეთა — მთიანეთი, ქვემო ქართლი, კახეთი და თბილისი. რაჭა — ლეჩხუმი — ქვემო სვანეთში ამ გვერდის წყაროებში ცალკე ჩანაწერი არ არის. სიმაღლე საქართველოში ზღვის დონიდან დაახლოებით 1 800 მ-მდეა (ბაკურიანი დაახლ. 1 760 მ; კახისის ტბა); სახეობის არეალში, რუსეთის კავკასიაში, უფრო მაღალ ჩანაწერებიცაა. არეალი გრძელდება ჩრდილოეთ კავკასიაში. სომხეთში, აზერბაიჯანსა და ჩრდილო-აღმოსავლეთ თურქეთში ძველი ჩანაწერებია; ბოლო ათწლეულების სანდო დადასტურება იქ მწირია და ზოგი პოპულაცია გადაშენებულად ითვლება.
კვება
ცალკე ქართული კვების კვლევა ამ გვერდზე არ არის. სახეობის დონეზე წყალში ზრდასრული იჭერს წვრილ წყლის უხერხემლოებს — მწერის ლარვებს, კიბოსნაირებს, ჭიებს; ხმელეთზე — ნიადაგისა და ნაგვის უხერხემლოებს. ტყვეობაში ხშირად ქირონომიდის ლარვებით კვებავენ. არ გამოიცანი საქართველოს ყველა პოპულაციის მენიუ ამ მონაცემებიდან.
ქცევა
გამრავლებისას წყალშია; დანარჩენ დროს ხშირად ხმელეთზეა. ჩვეულებრივ ტრიტონებზე უფრო წყალთან ასოცირებულად აღწერენ. საქართველოს ყველა პოპულაციის ზუსტი კალენდარი ამ გვერდზე არ არის. ჩრდილო-დასავლეთ კავკასიაში შეწყვილება გვიანი ზამთრიდან ზაფხულის დასაწყისამდეა, პიკი ხშირად თებერვალ–აპრილია; მაღალ სიმაღლეზე პერიოდი გვიანდება. კვერცხს ცალ-ცალკე დებს წყლის მცენარის ფოთოლზე. ლიფსიტა წყალში იზრდება და მეტამორფოზის შემდეგ ხმელეთზე გადის. ზოგ პოპულაციაში აღწერილია პედომორფოზი: ზრდასრულს ლიფსიტის ნიშნები, მათ შორის ლაყუჩები, რჩება. თუ შეხვდებით, დააკვირდით და დატოვეთ ადგილზე. არ აიყვანოთ და წყალსატევებს შორის არ გადაიტანოთ — ასე ადვილად ვრცელდება დაავადება. კანის ჯირკვლები თავდაცვით სეკრეტს გამოყოფს; შეხების შემდეგ ხელები დაიბანეთ. ადამიანისთვის სამედიცინო საფრთხე არ არის.
კონსერვაცია
ჩამონათვალში კანდიდატი სახეობაა: პრაქტიკულად საქართველოში გვხვდება, მაგრამ სახეობრივი რანგი L. vulgaris-ის კომპლექსში ჯერ სრულად არ არის შეთანხმებული. ზოგი ავტორი ცალკე სახეობად იღებს (მაგ. Wielstra et al. 2018; Frost), ზოგი — ქვესახეობად (Mars et al. 2025; Speybroeck et al. 2020), ზოგი კი L. vulgaris-ის სინონიმად მიიჩნევს. ამ ატლასი მიჰყვება 2026 წლის ქართულ ჩამონათვალს და სახელს L. lantzi კანდიდატად ტოვებს. IUCN ცალკე L. lantzi-ს არ აფასებს; L. vulgaris მცირე საფრთხის ქვეშაა (Least Concern). საქართველოს წითელ ნუსხაში Skorinov et al. 2014-ის მიხედვით არ არის; ავტორები მის შეტანას ურჩევდნენ. რუსეთის წითელ წიგნში შედის. მთავარი საფრთხეებია გუბის განადგურება ან შევსება, თევზის შეყვანა, ტყის გაჩეხვა და ტერარიუმის ვაჭრობა. აღმოსავლეთ საქართველოში ადგილობრივი კლება უკვე 1990-იანებში იყო აღწერილი.
კითხვები
ხშირად დასმული კითხვები
მოკლე პასუხები კავკასიური ჩვეულებრივი ტრიტონი-თან დაკავშირებულ ყველაზე მნიშვნელოვან კითხვებზე.
დიახ. 2026 წლის ჩამონათვალში კანდიდატი სახეობაა. დნმ-ბარკოდი მწყემსის ტბიდანაა (თბილისი); ჰომოლოგიურად ნახსენებია ბაკურიანი. ლიტერატურაში დასავლეთიდან კახეთამდე მრავალი ძველი და ახალი ჩანაწერია.
ტყის სარტყლის გუბესთან, პატარა ტბასთან და ნელ წყალსატევთან — ზღვის დონიდან თრიალეთისა და ბაკურიანის სიმაღლემდე. რუკაზე რამდენიმე რეგიონია, არა მხოლოდ თბილისი. ზუსტი დღევანდელი არეალი ყველა ძველ ადგილზე გადამოწმებული არ არის; ყვარლის მიდამოებში კლება უკვე 1990-იანებში იყო აღწერილი.
არა. შხამი არ აქვს და ადამიანისთვის უვნებელია. კანის სეკრეტი შეიძლება გააღიზიანოს. არ აიყვანოთ. შეხების შემდეგ ხელები დაიბანეთ.
პატარა, გლუვკანიანი ტრიტონი გვერდის ღია ზოლის გარეშე. შეწყვილებისას მამრის ქედი დაბალია, კუდი თხელ ძაფში გადადის. ზოლებიან ტრიტონს გვერდზე ზოლი აქვს; სავარცხლიანი უფრო დიდი და უხეშკანიანია.
ზრდასრული ჩვეულებრივ დაახლოებით 7–11 სმ-ია სრული სიგრძით; მამრი შეწყვილებისას დაახლოებით 12 სმ-მდეა აღწერილი. ქართული გაზომვები ამ გვერდზე ცალკე არ არის.
წყალში — წვრილ წყლის უხერხემლოებს. ხმელეთზე — ნიადაგის უხერხემლოებს. ქართული კვების კვლევა ამ გვერდზე არ არის.
გამრავლებისას წყალშია, უმეტესად გაზაფხულზე; დანარჩენ დროს ხშირად ხმელეთზეა. საქართველოს ყველა პოპულაციის ზუსტი კალენდარი ამ გვერდზე არ არის. მაღალ სიმაღლეზე სეზონი გვიანდება.
იზოლირებული ხაზია L. vulgaris-ის კომპლექსში. ზოგი ავტორი ცალკე სახეობად იღებს, ზოგი — ქვესახეობად ან სინონიმად. ჩამონათვალი კანდიდატად ტოვებს, სანამ რანგი დამატებით არ დადასტურდება.
დააკვირდით და დატოვეთ ადგილზე. არ აიყვანოთ და სხვა გუბეში არ გადაიტანოთ. ადამიანისთვის სამედიცინო საფრთხე არ არის.
- Tarkhnishvili et al. 2026 — Annotated checklist of Georgia's amphibians and reptiles
- Tarkhnishvili 1996 — The distribution and ecology of the amphibians of Georgia and the Caucasus
- Iankoshvili & Tarkhnishvili 2021 — Georgian herpetofauna records cited in Tarkhnishvili et al. 2026
- Skorinov et al. 2014 — Distribution and conservation status of Lissotriton lantzi
- Pabijan et al. 2017 — Isolation and gene flow in a speciation continuum in newts
- Wielstra et al. 2018 — Distributions of the smooth newt species complex
- Speybroeck et al. 2020 — Species list of the European herpetofauna
- Mars et al. 2025 — Phylogenomics of Lissotriton
- AmphibiaWeb — Lissotriton lantzi
- IUCN Red List — Lissotriton vulgaris
სახეობების პროფილები შედგენილია რეცენზირებული ლიტერატურისა და აღიარებული ბიომრავალფეროვნების მონაცემთა ბაზების საფუძველზე და განახლდება ახალი ტაქსონომიური და კონსერვაციის მონაცემების გამოჩენისას.
Mertensiella caucasica
კავკასიური სალამანდრა
მცირე კავკასიონის დასავლეთი
Ommatotriton ophryticus
კავკასიური ტრიტონი
მთის ტყე, სუბალპი, დასავლეთის სანაპირო
Triturus karelinii
კარელინის სავარცხლიანი ტრიტონი
დასავლეთ საქართველო და აღმოსავლეთის ტყის სარტყელი
Bufo verrucosissimus
კავკასიური გომბეშო
ბორჯომი / ახალდაბა