ზღვის კაჭკაჭი
Haematopus ostralegus
Rafael Rosa · Tromsø
მთავარი მონაცემები
- ზომა
- 40–45 სმ, ფრთები 80–85 სმ
- კვება
- მოლუსკები, ჭიები, კიბოსნაირები, მწერების მატლები
- სტატუსი საქართველოში
- გადამფრენი, ზოგჯერ მობუდარი
- დაფიქსირებული რეგიონები
- ქვემო ქართლი, სამეგრელო-ზემო სვანეთი
- ჰაბიტატი
- ზღვის სანაპიროები, მდინარეების და ტბების ნაპირები, მინდვრები
- ოჯახი
- Haematopodidae
- დაცვა
- მსოფლიოში NT (2019); საქართველოში NT (2024)
ზღვის კაჭკაჭს გრძელი, სწორი, ნარინჯისფერ-წითელი ნისკარტი აქვს, რომლითაც ნიჟარებს ამტვრევს ან აღებს. შავ-თეთრი ბუმბული, წითელი თვალები და მოკლე, მოვარდისფრო ფეხები სხვა ფრინველში ძნელად აგერევათ. 40–45 სმ სიგრძისაა, გაშლილი ფრთებით 80–85 სმ, და თავის არეალში ერთ-ერთი უდიდესი წყლისპირა ფრინველია. დიდხანს ცოცხლობს: ინგლისში 1982 წელს დარგოლილი ფრინველი 2025 წელს ხელახლა დაიჭირეს, ანუ სულ მცირე 46 წლის იყო. ადამიანისთვის საშიში არ არის. 2024 წლის ქართულ ჩამონათვალში ის გადამფრენ და ზოგჯერ მობუდარ ფრინველად არის აღნიშნული. საქართველოში ჩანაწერები ჯერ ცოტაა: 2022–2026 წლებში 35, მარტიდან სექტემბრამდე, ნახევარზე მეტი აპრილში. მათი უმეტესობა გარდაბნის მუნიციპალიტეტიდანაა, დანარჩენი ძირითადად შავი ზღვის სანაპიროდან, ფოთიდან ბათუმამდე. მსოფლიოშიც და საქართველოშიც ის საფრთხესთან ახლოს მყოფ სახეობად ითვლება (NT).
ამოცნობა
როგორ ამოვიცნოთ ზღვის კაჭკაჭი
ზემოდან შავია, ქვემოდან თეთრი, გრძელი ნარინჯისფერ-წითელი ნისკარტით და მოვარდისფრო ფეხებით. ფრენისას ფრთებსა და კუდზე თეთრი ლაქები უჩანს, დანარჩენი ზედა მხარე კი შავია. ხმამაღალი, მკვეთრი სტვენით ადვილად შეამჩნევთ.
თავი, მკერდი და ზურგი შავია, მუცელი თეთრი. ნისკარტი 8–9 სმ-ია, სწორი და ნარინჯისფერ-წითელი, თვალები წითელი, ფეხები მოკლე და მკრთალი ვარდისფერი. ზამთარში ყელზე თეთრი საყელო უჩნდება, ზრდასრულებს მოკლე ხნით, ახალგაზრდებს უფრო დიდხანს. ახალგაზრდები მოყავისფროა, თეთრი საყელო და უფრო მკრთალი ნისკარტი აქვთ.
40–45 სმ სიგრძისაა, გაშლილი ფრთებით 80–85 სმ. სქესები ერთნაირად არის შეფერილი, მაგრამ დედალს ნისკარტი მამალზე გრძელი აქვს. ნისკარტის სიგრძე დასავლეთიდან აღმოსავლეთისკენ თანდათან იზრდება, აღმოსავლური ფრინველები კი ზემოდან ოდნავ მოყავისფროა.
ოჩოფეხაც შავ-თეთრია, მაგრამ მას ძალიან გრძელი წითელი ფეხები და წვრილი შავი ნისკარტი აქვს. ზღვის კაჭკაჭს მოკლე ფეხები და სქელი ნარინჯისფერ-წითელი ნისკარტი აქვს, ამიტომ მათი არევა ძნელია. ხმა ხმამაღალი, მკვეთრი სტვენაა, რომელიც შორიდან ისმის.
ფერი
ფერები პირობითადაა ნაჩვენები. მხოლოდ ფერით სახეობას ნუ განსაზღვრავთ.
რომელ სახეობებს ჰგავს
ბუდობს ზღვის სანაპიროებზე: მლაშე ჭაობებში, ქვიშიან და კენჭიან პლაჟებზე, დიუნებზე და კლდოვან ნაპირებზე. შიდა ტერიტორიებზე ტბების, წყალსაცავებისა და მდინარეების ნაპირებზე ბუდობს, ზოგჯერ წყლიდან მოშორებით, მინდვრებსა და სათიბებზეც. ჩვეულებრივ 200 მ-მდე ვაკეებზე გვხვდება, სადაც დაბალი მცენარეულობაა და წყალი ახლოსაა. ბუდობის შემდეგ ძირითადად სანაპიროზე გადადის: ესტუარების ტალახიან მეჩეჩებზე, მლაშე ჭაობებსა და ქვიშიან და კლდოვან ნაპირებზე. საქართველოში ყველაზე მეტი ჩანაწერი ქვემო ქართლიდანაა, გარდაბნის მუნიციპალიტეტიდან, თბილისის სამხრეთ-აღმოსავლეთით, ფონიჭალასთან ახლოს: მარტიდან ივლისამდე, ყველაზე ხშირად აპრილში. შავი ზღვის სანაპიროზე სამეგრელოში, ფოთსა და მალთაყვასთან, აპრილსა და მაისში ჩანს. სხვაგან მხოლოდ რამდენჯერმე ნახეს: ბათუმში, ლანჩხუთთან და ერთხელ ნადარბაზევის ტბაზე.
ზღვის კაჭკაჭის რუკა iNaturalist-ის საჯარო დაკვირვებებს აერთიანებს. რეგიონები აღებულია ჩანაწერების რეგიონული ცხრილიდან, ხოლო სტატუსი ერთმანეთისგან გამოყოფს საკმარისი ჩანაწერების მქონე რეგიონებსა და რეგიონებს, სადაც ჩანაწერები ცოტაა. ჩანაწერების რაოდენობა დაკვირვების ინტენსივობას ასახავს და პოპულაციის სიმჭიდროვედ არ უნდა განვიხილოთ. საკმარისი ჩანაწერები ორ რეგიონშია: ქვემო ქართლსა და სამეგრელო-ზემო სვანეთში.
მონაცემები: Reptiles.ge + iNaturalist · მეთოდოლოგია
- საველე ჩანაწერი
- რამდენიმე ჩანაწერი ერთ ადგილას
- ფოტოჩანაწერი
- ჩანაწერების მქონე რეგიონი
სახელის მიუხედავად, ხამანწკები მის საკვებში დიდ ადგილს არ იკავებს, თუმცა ხამანწკის გახსნა ცოტა სხვა წყლისპირა ფრინველს შეუძლია. რბილ, მოქცევის ზონის გრუნტზე ძირითადად ორსაგდულიან მოლუსკებსა და ლოკოკინებს ჭამს, ესტუარებში უფრო მეტად მრავალჯაგრიან ჭიებსა და კიბოსნაირებს. კლდოვან ნაპირებზე მიდიებს, ზღვის ლოკოკინებსა და სხვა მოლუსკებს იჭერს. შიდა ტერიტორიებზე ჭიაყელებსა და მწერების მატლებს, მაგალითად მუხლუხებს, ეძებს. ნიჟარას სხვადასხვანაირად აღებს. განიერწვერიანი ნისკარტის მქონე ფრინველები მოლუსკს ძალით ხსნიან ან ნიჟარას ამტვრევენ, წვეტიანნისკარტიანები კი მიწიდან ჭიებს იღებენ. ნისკარტის ფორმა დიდწილად საკვებზე ცვეთით იცვლება. თითოეული ფრინველი ერთ ხერხს იყენებს და მას მშობლებისგან სწავლობს.
არეალის უმეტეს ნაწილში გადამფრენია: შიდა ტერიტორიებზე მობუდარი ფრინველები ზამთრისთვის ზღვის სანაპიროზე გადადიან. ბუდობის შემდეგ ძალიან საზოგადოებრივია. ზამთარში მარტო ან 10-მდე ფრინველის ჯგუფებად იკვებება, დიდ ყურეებსა და ესტუარებში და ღამის გასათევ ადგილებზე კი დიდ გუნდებად იყრის თავს. საქართველოში ყველაზე ხშირად გაზაფხულზე, აპრილში ჩანს. აპრილიდან ივლისამდე ბუდობს, ცალკეულ წყვილებად ან პატარა ჯგუფებად. წყვილი, ჩვეულებრივ, ბევრი წლით რჩება ერთად. პირველად 3–5 წლის ასაკში ბუდობს. ბუდე მიწაზე ამოთხრილი ფოსოა, ხშირად შემაღლებულ ადგილას. დედალი 2–4 მოყვითალო, მუქლაქებიან კვერცხს დებს, რომლებსაც ორივე მშობელი 24–27 დღე კრუხობს. ბარტყები ბუდეს 1–2 დღეში ტოვებენ, მაგრამ მათ ორივე მშობელი კვებავს. წელიწადში ერთხელ ბუდობს. ბუდეს ძლიერად იცავს: ყორნის მსგავს ფრთოსან მტაცებლებს ჰაერში ესხმის, მიწაზე მოსულ საფრთხეს კი ყვირილით და ხანდახან დაჭრილობის მოჩვენებით ბუდიდან აშორებს.
მსოფლიოში ზღვის კაჭკაჭი საფრთხესთან ახლოს მყოფ სახეობად ითვლება (NT, 2019). მისი რიცხვი მცირდება: დაახლოებით 925 000–1 030 000 ფრინველია, ანუ დაახლოებით 617 000–687 000 ზრდასრული, და სამ თაობაში, ანუ დაახლოებით 41 წელიწადში, 20–29%-ით შემცირდა. ყველაზე მრავალრიცხოვანი, დასავლეთევროპული ქვესახეობა 1960–1990-იან წლებში ძლიერ გაიზარდა, შემდეგ კი სამ თაობაში 40%-ზე მეტით შემცირდა. შავი და კასპიის ზღვების მიდამოების მობუდარი ქვესახეობა სტაბილურია. მთავარი საფრთხე ნიჟარიანი მოლუსკების გადაჭარბებული მოპოვებაა, რის გამოც მოქცევის ზონაში მიდიებისა და სხვა მოლუსკების კოლონიები ქრება. ზიანს აყენებს სანაპიროების ათვისება, დაბინძურება, შეშფოთება, პორტები, ნავთობის მოპოვება და ნავთობის ჩაღვრა, ქარის ელექტროსადგურები და მდინარეების დაწყალმცირება. ინტენსიური სოფლის მეურნეობა, ხშირი თიბვა და ბევრი პირუტყვი ბუდეებს, კვერცხებსა და ბარტყებს ანადგურებს, სასუქები და პესტიციდები კი ნიადაგის უხერხემლოებს ამცირებს. საფრანგეთში ნადირობენ. ზღვის დონის აწევა და გვალვები ჰაბიტატს ამცირებს. 2024 წლის ქართულ ჩამონათვალში საქართველოშიც ის საფრთხესთან ახლოს მყოფ სახეობად ითვლება (NT).
Aleksey Levashkin · Rafael Rosa · David Kaliss · birdyday · stercorarius · Natalia Melnikova · ნიკიტა ტიუნოვი
დაკავშირებული გიდები
გააგრძელეთ თემატური გვერდებით
კითხვები
ხშირად დასმული კითხვები
მოკლე პასუხები ზღვის კაჭკაჭთან დაკავშირებულ ყველაზე მნიშვნელოვან კითხვებზე.
დიახ. 2024 წლის ქართულ ჩამონათვალში ის გადამფრენ და ზოგჯერ მობუდარ ფრინველად არის აღნიშნული. ჩანაწერები ჯერ ცოტაა: 2022–2026 წლებში 35, მარტიდან სექტემბრამდე, ნახევარზე მეტი აპრილში.
ყველაზე მეტი ჩანაწერი გარდაბნის მუნიციპალიტეტიდანაა, თბილისის სამხრეთ-აღმოსავლეთით, ფონიჭალასთან ახლოს. შავი ზღვის სანაპიროზე ფოთთან და მალთაყვასთან ჩანს. რამდენჯერმე ბათუმშიც ნახეს, ერთხელ კი ნადარბაზევის ტბაზე. წყლის ნაპირზე, გაზაფხულზე ეძებეთ.
ზემოდან შავია, ქვემოდან თეთრი, გრძელი, სწორი ნარინჯისფერ-წითელი ნისკარტით, წითელი თვალებით და მოკლე მოვარდისფრო ფეხებით. ფრენისას ფრთებსა და კუდზე თეთრი ლაქები უჩანს. ოჩოფეხაც შავ-თეთრია, მაგრამ მას ძალიან გრძელი წითელი ფეხები და წვრილი შავი ნისკარტი აქვს.
40–45 სმ სიგრძისაა, მათ შორის ნისკარტი 8–9 სმ-ია, გაშლილი ფრთები კი 80–85 სმ. თავის არეალში ერთ-ერთი უდიდესი წყლისპირა ფრინველია. დედალს ნისკარტი მამალზე გრძელი აქვს.
ცოტას. მთავარი საკვები სხვა ორსაგდულიანი მოლუსკები და ლოკოკინებია, ესტუარებში ჭიები და კიბოსნაირები, შიდა ტერიტორიებზე კი ჭიაყელები და მწერების მატლები. თუმცა ხამანწკის გახსნა ცოტა სხვა წყლისპირა ფრინველს შეუძლია.
დიდხანს. ინგლისში 1982 წელს დარგოლილი ზრდასრული ფრინველი 2025 წელს ხელახლა დაიჭირეს, 43 წლის შემდეგ, ანუ სულ მცირე 46 წლის იყო. პირველად 3–5 წლის ასაკში ბუდობს.
ადამიანისთვის უვნებელია. მსოფლიოშიც და საქართველოშიც ის საფრთხესთან ახლოს მყოფ სახეობად ითვლება (NT), რადგან მისი რიცხვი მცირდება. მთავარი საფრთხე მოლუსკების გადაჭარბებული მოპოვება და ნაპირების ათვისებაა. დაშავებულ ფრინველს თუ იპოვით, დაურეკეთ 112-ს ან გარემოს დაცვის სამსახურს.
წყაროები
რას ეყრდნობა პროფილი
სახეობების პროფილები შედგენილია რეცენზირებული ლიტერატურისა და აღიარებული ბიომრავალფეროვნების მონაცემთა ბაზების საფუძველზე და განახლდება ახალი ტაქსონომიური და კონსერვაციის მონაცემების გამოჩენისას.
მოამზადა Reptiles.ge-ის რედაქციამ, აქ ჩამოთვლილი წყაროების მიხედვით.
