ტურუხტანი
Calidris pugnax
birdyday · ბათუმი, აჭარა საქართველოს ველში
მთავარი მონაცემები
- ზომა
- მამალი 29–32 სმ, 130–254 გ; დედალი 22–26 სმ, 70–170 გ
- კვება
- მწერები, კიბოსნაირები, მოლუსკები, ჭიები, თესლი
- სტატუსი საქართველოში
- გადამფრენი
- დაფიქსირებული რეგიონები
- ქვემო ქართლი; აჭარა; შიდა ქართლი; აფხაზეთი; სამცხე-ჯავახეთი
- ჰაბიტატი
- ტბებისა და ჭაობების ნაპირები, ნოტიო მდელოები, ყანები
- ოჯახი
- Scolopacidae
- დაცვა
- მსოფლიოში LC (2025); საქართველოში LC (2024)
ტურუხტანის მამალი ბუდობის სეზონში ნამდვილ საყელოს ატარებს: კისერზე შავი, წაბლისფერი ან თეთრი ბუმბულის დიდი საყელო და თავზე ბუმბულის ფუნჯები ეზრდება, სახეზე კი შიშველი ნარინჯისფერი კანი უჩნდება. მამალი დედალზე ბევრად დიდია, 29–32 სმ სიგრძის, და Calidris-ის გვარში ყველაზე დიდი სახეობაა. ბუდობს ჩრდილოეთ ევრაზიის ჭაობებსა და ნოტიო მდელოებზე, ზამთრობს ძირითადად აფრიკაში, საქართველოში კი გადაფრენისას ჩერდება, მარტიდან ოქტომბრამდე. ზამთრის ბუმბულში მამალიც და დედალიც ნაცრისფერ-მურაა. თუ ტბის ნაპირზე მომსხო, პატარათავიანი და გრძელკისერა ფრინველი ვარდისფერი ან ნარინჯისფერი ფეხებით დგას, დიდი ალბათობით ტურუხტანია.
ამოცნობა
როგორ ამოვიცნოთ ტურუხტანი
მომსხო, მსუქანმუცლიანი მექვიშიაა პატარა თავით, საშუალო სიგრძის ნისკარტით, გრძელი კისრით და გრძელი ფეხებით. ზრდასრულს ფეხები ვარდისფრიდან ნარინჯისფრამდეა, ახალგაზრდას მუქი მომწვანო. ფრენისას ფრთაზე წვრილი, ბუნდოვანი თეთრი ზოლი და კუდის გვერდებზე თეთრი ოვალური ლაქები უჩანს, ფრთებს კი სხვა ამავე ზომის წყლისპირა ფრინველებზე ღრმად და ნელა იქნევს.
ბუდობის სეზონში მამალს ფეხები, ნისკარტი და სახის შიშველი, მეჭეჭიანი კანი ნარინჯისფერი აქვს, თავზე ბუმბულის ფუნჯები, კისერზე კი დიდი საყელო. ფერი ყველა მამალს თავისი აქვს: შავი, წაბლისფერი ან თეთრი, ერთფეროვანი, ზოლიანი ან ჭრელი. მკერდზე ბევრი შავია, მუცელი თეთრი. ზამთარში საყელო, ფუნჯები და სახის შიშველი კანი ქრება.
დედალი 22–26 სმ-ია და მამალზე შესამჩნევად პატარაა. ზაფხულში ზურგი ნაცრისფერ-მურა აქვს, ბუმბული შუაში მუქი და კიდეზე თეთრი, მკერდსა და გვერდებზე შავი ლაქებით. ზამთარში ორივე სქესი ერთნაირი ფერისაა, ზემოთ ნაცრისფერ-მურა და ქვემოთ თეთრი, მკერდზე ნაცრისფერი ლაქებით. ამ დროს მამალსა და დედალს მხოლოდ ზომით გაარჩევთ.
ახალგაზრდას ზურგზე მოწესრიგებული, ქერცლისებრი ნახატი აქვს მუქი ბუმბულის შუაგულებით, ქვემოთ კი ძლიერი მოყვითალო-ჩალისფერი ელფერი. ფეხები მუქი მომწვანოა. ქერცლიანი ზურგი და ჩალისფერი მკერდი ახალგაზრდა ტურუხტანის კარგი ნიშანია.
ფერი
ფერები პირობითადაა ნაჩვენები. მხოლოდ ფერით სახეობას ნუ განსაზღვრავთ.
რომელ სახეობებს ჰგავს
გადაფრენისა და ზამთრობისას ტბების, ჭაობების, მდინარეებისა და ჭალების ტალახიან ნაპირებს ირჩევს, ასევე ახლად გათიბულ ან გაძოვილ დაბალბალახიან მდელოებს და ხორბლისა და ბრინჯის ყანებს. ღამეს ჩვეულებრივ ტბის ნაპირთან, მარჩხ წყალში ათევს. საქართველოში ყველაზე მეტი ჩანაწერი ქვემო ქართლიდანაა, კუმისის ტბიდან, გარდაბნის მუნიციპალიტეტიდან და ჯანდარის ტბიდან. ხშირად ჩანს აჭარაში, ბათუმთან და ჭოროხის დელტაში, შიდა ქართლში, ნადარბაზევის ტბაზე და გორისა და კასპის მუნიციპალიტეტებში, აფხაზეთში, გაგრასთან, ბიჭვინთასთან, ინკითის ტბაზე და სოხუმთან, და სამცხე-ჯავახეთში, ნინოწმინდის მუნიციპალიტეტში. ცალკეული ჩანაწერებია კახეთიდან, საგარეჯოს მუნიციპალიტეტიდან. ბუდობს ჩრდილოეთ ევრაზიის დაბლობის ვრცელ მტკნარწყლიან ჭაობებსა და ნოტიო მდელოებზე, მოშიშვლებულ ტუნდრას კი ერიდება.
ტურუხტანის რუკა iNaturalist-ის საჯარო, დადასტურებულ დაკვირვებებს აერთიანებს. რეგიონები აღებულია ჩანაწერების რეგიონული ცხრილიდან, ხოლო სტატუსი ერთმანეთისგან გამოყოფს საკმარისი ჩანაწერების მქონე რეგიონებსა და რეგიონებს, სადაც ჩანაწერები ცოტაა.
მონაცემები: Reptiles.ge + iNaturalist · მეთოდოლოგია
- საველე ჩანაწერი
- რამდენიმე ჩანაწერი ერთ ადგილას
- ფოტოჩანაწერი
- ჩანაწერების მქონე რეგიონი
ბუდობისას თითქმის მხოლოდ ხმელეთისა და წყლის მწერებს, ზრდასრულებსაც და მატლებსაც, ჭამს, განსაკუთრებით ხოჭოებსა და ორფრთიანებს. გადაფრენისა და ზამთრობისას საკვები ბევრად მრავალფეროვანია: რუისელები, წყლის ბაღლინჯოები, ერთდღიურები, კალიები, წვრილი კიბოსნაირები, ობობები, წვრილი მოლუსკები, ჭიები, ბაყაყები და წვრილი თევზი, ასევე ბრინჯის, მარცვლეულის, ისლის, ბალახებისა და წყლის მცენარეების თესლი. საკვებს ნოტიო ბალახსა და რბილ ტალახში ეძებს: ან ნისკარტს ჩაჰყოფს, ან თვალით პოულობს.
სრულად გადამფრენია და დიდი გუნდებით, ასობით და ათასობით ფრინველით მოგზაურობს; სენეგალში ერთ გუნდში მილიონი ფრინველი იყო. ციმბირში მობუდარი ზოგი ფრინველი დასავლეთ აფრიკამდე და უკან 30 000 კმ-მდე გზას გადის. ბუდობის ადგილებს მარტიდან მაისის შუა რიცხვებამდე უბრუნდება და მაისიდან აგვისტომდე ბუდობს. საქართველოში ყველაზე მეტი ჩანაწერი აპრილშია, გაზაფხულის გადაფრენისას, შემდეგ სექტემბერსა და აგვისტოში. მამლები ტოკზე, ღია ბალახიან მოედანზე იკრიბებიან: ფრთებს აფართქალებენ, ხტებიან, საყელოს შლიან და მეტოქეს ეკვეთებიან. ტურუხტანი იმ იშვიათ ფრინველთაგანია, რომლის საქორწინო ცეკვა უფრო მეტად სხვა მამლებისკენაა მიმართული. მამლების დაახლოებით 84% ტერიტორიულია, შავი ან წაბლისფერი საყელოთი, დაახლოებით 16% „თანამგზავრი“, თეთრი ან ჭრელი საყელოთი, ძალიან იშვიათი მესამე ფორმა კი დედალს ჰგავს. ჩვეულებრივ ჩუმია. დედალი მარტო დებს 4 კვერცხს კარგად დამალულ ბუდეში, მარტო კრუხავს და ზრდის ბარტყებს. მამლები ბუდობის ადგილებს ივნისის ბოლოს ან ივლისის დასაწყისში ტოვებენ, დედლები და ახალგაზრდები ივლისში.
მსოფლიოში ტურუხტანი საჭიროებს ნაკლებ ზრუნვას (LC, 2025). მსოფლიოში დაახლოებით 3 900 000–8 300 000 ფრინველია, აქედან 2 600 000–5 600 000 ზრდასრული, და რიცხვი მცირდება. ევროპაში ბუდობის არეალი ჩრდილო-აღმოსავლეთისკენ დაახლოებით 30%-ით შემცირდა, ევროპული პოპულაცია სამ თაობაში 25%-ზე მეტით დაეცა და ევროპის მასშტაბით საფრთხესთან ახლოს მყოფია (NT, 2021). ამავე დროს ბუდობა აზიისკენ გადაინაცვლა: დასავლეთ ციმბირში რიცხვი გაიზარდა. საფრთხეს უქმნის ჭაობებისა და ჭალების დაშრობა, ნავთობით დაბინძურება, ტორფის მოპოვება და მდელოების მიტოვება, რის შემდეგაც მათ ლერწამი და ბუჩქები ფარავს. უნგრეთში ზომიერად ძოვებულ მდელოებზე, ჰექტარზე ერთზე მეტი ძროხით, მეტი წყვილი ბუდობდა. საქართველოში ის საჭიროებს ნაკლებ ზრუნვას (LC, 2024).
ალექსანდრე აბულაძე · birdyday · Vladimir Belinsky · Dmitry Ivanov · Marat Adiev · Nastya Klimova · ნიკიტა ტიუნოვი
დაკავშირებული გიდები
გააგრძელეთ თემატური გვერდებით
კითხვები
ხშირად დასმული კითხვები
მოკლე პასუხები ტურუხტანთან დაკავშირებულ ყველაზე მნიშვნელოვან კითხვებზე.
დიახ. 2024 წლის ქართულ ჩამონათვალში ის გადამფრენ ფრინველად არის აღნიშნული. საქართველოში მარტიდან ოქტომბრამდე ჩანს, ყველაზე ხშირად აპრილში, გაზაფხულის გადაფრენისას, და აგვისტო-სექტემბერში. საქართველოში არ ბუდობს, მხოლოდ გადაფრენისას ჩერდება.
ყველაზე მეტი ჩანაწერი კუმისის ტბიდანაა, ქვემო ქართლში. ხშირად ჩანს ბათუმთან და ჭოროხის დელტაში, ნადარბაზევის ტბაზე, გაგრასა და ბიჭვინთასთან, ასევე ნინოწმინდის მუნიციპალიტეტში. ტბის ტალახიან ნაპირებსა და ნოტიო მდელოებს დააკვირდით.
საყელო და თავის ფუნჯები საქორწინო ბუმბულია, რომელსაც მამალი ტოკზე, მეტოქეებთან ბრძოლისა და ცეკვის დროს შლის. ყველა მამალს თავისი ფერი აქვს, შავი, წაბლისფერი ან თეთრი, ითვლება, რომ ეს მრავალფეროვნება ფრინველებს ერთმანეთის ცნობაში ეხმარება. ზამთარში საყელო ცვივა.
მამალი 29–32 სმ-ია, დედალი 22–26 სმ, ამიტომ ზომით ადვილად გაარჩევთ. ბუდობის სეზონში მამალს საყელო, თავის ფუნჯები და ნარინჯისფერი სახე აქვს, დედალს ნაცრისფერ-მურა, ლაქებიანი ზურგი. ზამთარში ფერით ერთნაირები არიან და მხოლოდ ზომა გამოგადგებათ.
ბუდობისას თითქმის მხოლოდ მწერებს, განსაკუთრებით ხოჭოებსა და ორფრთიანებს. გადაფრენისას და ზამთარში კიბოსნაირებს, ობობებს, მოლუსკებს, ჭიებს, ბაყაყებს, წვრილ თევზს და ბრინჯის, მარცვლეულისა და წყლის მცენარეების თესლს. საკვებს ნოტიო ბალახსა და რბილ ტალახში ეძებს.
ჩრდილოეთ ევრაზიის ჭაობებსა და ნოტიო მდელოებზე, მაისიდან აგვისტომდე. მამლები ტოკზე ცეკვავენ, ბუდეში კი მხოლოდ დედალი ზრუნავს: 4 კვერცხს დებს კარგად დამალულ ბუდეში, მარტო კრუხავს და ზრდის ბარტყებს. ბარტყები გამოჩეკიდან მალე იწყებენ სიარულს.
ადამიანისთვის უვნებელია. მსოფლიოში და საქართველოში ის საჭიროებს ნაკლებ ზრუნვას (LC), თუმცა მსოფლიოში რიცხვი მცირდება და ევროპაში საფრთხესთან ახლოს მყოფია (NT). ის შედის აფრიკულ-ევრაზიული გადამფრენი წყლის ფრინველების დაცვის შეთანხმებაში (AEWA).
წყაროები
რას ეყრდნობა პროფილი
სახეობების პროფილები შედგენილია რეცენზირებული ლიტერატურისა და აღიარებული ბიომრავალფეროვნების მონაცემთა ბაზების საფუძველზე და განახლდება ახალი ტაქსონომიური და კონსერვაციის მონაცემების გამოჩენისას.
მოამზადა Reptiles.ge-ის რედაქციამ, აქ ჩამოთვლილი წყაროების მიხედვით.
