წითელი იხვი
Tadorna ferruginea
rachaelbell · თბილისი საქართველოს ველში
მთავარი მონაცემები
- ზომა
- 58–70 სმ; ფრთები 110–135 სმ
- კვება
- ბალახი, ყლორტები, მარცვალი, უხერხემლოები
- სტატუსი საქართველოში
- ბინადარი, მობუდარი
- დაფიქსირებული რეგიონები
- შიდა ქართლი; ქვემო ქართლი; სამცხე-ჯავახეთი; კახეთი; აჭარა
- ჰაბიტატი
- ტბები, წყალსაცავები, მდინარეები; ბუდე ნორებსა და ნაპრალებში
- ოჯახი
- Anatidae
- დაცვა
- მსოფლიოში LC (2016); საქართველოში LC (2021), 2014 წლის წითელ ნუსხაში VU
წითელი იხვი (Tadorna ferruginea) მთლიანად ნარინჯისფერ-მურა, ბატისმაგვარი იხვია, უფრო ღია თავით. ფრენისას სურათი იცვლება: ფრთების წინა ნაწილი კაშკაშა თეთრია, ბოლოები და კუდი კი შავი. ხმამაღლა, ცხვირისმიერად ყიყინებს. ბუდეს ხშირად წყლიდან შორს, ცხოველების ნორებში, ხის ფუღუროებსა და კლდის ნაპრალებში აკეთებს. საქართველოში მობუდარია, ჯავახეთშიც; ჩანაწერები წლის ყველა თვეშია, ყველაზე მეტი კი მაისში. ყველაზე ხშირად შიდა და ქვემო ქართლში, სამცხე-ჯავახეთსა და კახეთში ჩანს. ადამიანისთვის საშიში არ არის. მსოფლიოში საჭიროებს ნაკლებ ზრუნვას (LC), საქართველოს 2014 წლის წითელ ნუსხაში კი მოწყვლადის (VU) სტატუსით არის შეტანილი.
ამოცნობა
როგორ ამოვიცნოთ წითელი იხვი
დიდი, ბატისმაგვარი იხვია, 58–70 სმ სიგრძის, გაშლილი ფრთებით 110–135 სმ. სხეული ნარინჯისფერ-მურაა, თავი უფრო ღია. ფრენისას ფრთის თეთრი წინა ნაწილი და შავი ბოლოები ერთბაშად ჩანს.

მამალს ნარინჯისფერ-მურა სხეული და უფრო ღია, ნარინჯისფერ-მურა თავი და კისერი აქვს, რომელსაც სხეულისგან ვიწრო შავი საყელო ჰყოფს. ბუდობის შემდეგ საყელო უქრება, დეკემბრიდან აპრილამდე კი კვლავ უჩნდება. ნისკარტი შავია, ფეხები მუქი რუხი.
დედალი მამალს ჰგავს, მაგრამ თავი და კისერი ღია, მოთეთრო აქვს და შავი საყელო არ აქვს. ორივე სქესს შავი კუდი და ფრთის შავი ბოლოები აქვს, ფრთის შიგნითა მხარეს მწვანე, მბზინავი სარკე, ფრთის წინა ნაწილი კი თეთრი. მოსვენებისას თეთრი თითქმის არ ჩანს.
ამლაყ იხვს (Tadorna tadorna) იგივე ბატისმაგვარი აღნაგობა აქვს, მაგრამ ის ძირითადად თეთრია, მუქი მწვანე თავით, წითელი ნისკარტით და მკერდზე წაბლისფერი ზოლით. თუ მთლიანად ნარინჯისფერ-მურა, დიდ იხვს ხედავთ, წითელ იხვს უყურებთ.
ფერი
ფერები პირობითადაა ნაჩვენები. მხოლოდ ფერით სახეობას ნუ განსაზღვრავთ.
რომელ სახეობებს ჰგავს
ძირითადად ხმელეთის ღია წყლებთან ცხოვრობს: ტბებთან, წყალსაცავებსა და მდინარეებთან, ლამიანი და კენჭიანი ნაპირებით. ტყიან ადგილებში იშვიათად ჩანს, მლაშე წყლებსა და ლაგუნებთანაც გვხვდება. ცენტრალურ აზიაში 5000 მ სიმაღლის ტბებზეც ცხოვრობს. ბუდობს სამხრეთ-აღმოსავლეთ ევროპიდან ბაიკალამდე, მონღოლეთამდე და დასავლეთ ჩინეთამდე, ჩრდილოეთ აფრიკასა და ეთიოპიაში კი პატარა ბინადარი პოპულაციები აქვს. აღმოსავლეთის პოპულაციები ზამთარს ძირითადად ინდოეთის ნახევარკუნძულზე ატარებენ. საქართველოში მობუდარია, ჯავახეთშიც. ჩანაწერები წლის ყველა თვეშია, ყველაზე მეტი კი მაისსა და აპრილში. ქვემო ქართლში, კუმისის ტბაზე, მთელი წლის განმავლობაში ჩანს, 2025 წლის მაისში იქ ბარტყიც დააფიქსირეს. ჯანდარის ტბას გადაფრენისა და ზამთრის დროს 200–300 წითელი იხვი იყენებს. კახეთში, საგარეჯოსა და დედოფლისწყაროს მუნიციპალიტეტებში, ძირითადად აპრილ-მაისში ჩანს. სამცხე-ჯავახეთში, ნინოწმინდისა და ახალქალაქის მუნიციპალიტეტებში, მაგალითად, ბუღდაშენის ტბაზე, აპრილიდან ოქტომბრამდე გვხვდება. შიდა ქართლში ხშირად ჩანს ნადარბაზევის ტბაზე, აჭარაში კი ძირითადად სექტემბერ-ოქტომბერში, გადაფრენისას ჩანს.
წითელი იხვის რუკა iNaturalist-ის საჯარო დაკვირვებებს აერთიანებს. რეგიონები აღებულია ჩანაწერების რეგიონული ცხრილიდან, ხოლო სტატუსი ერთმანეთისგან გამოყოფს საკმარისი ჩანაწერების მქონე რეგიონებსა და რეგიონებს, სადაც ჩანაწერები ცოტაა. ჩანაწერების რაოდენობა დაკვირვების ინტენსივობას ასახავს და პოპულაციის სიმჭიდროვედ არ უნდა განვიხილოთ. საკმარისი ჩანაწერები ხუთ რეგიონშია: შიდა ქართლი, ქვემო ქართლი, სამცხე-ჯავახეთი, კახეთი და აჭარა.
მონაცემები: Reptiles.ge + iNaturalist · მეთოდოლოგია
- საველე ჩანაწერი
- რამდენიმე ჩანაწერი ერთ ადგილას
- ფოტოჩანაწერი
- ჩანაწერების მქონე რეგიონი
ყველაფრისმჭამელია: ჭამს ბალახს, მცენარეების ახალგაზრდა ყლორტებს, მარცვალს, წყლის მცენარეებს, წყლისა და ხმელეთის უხერხემლოებს. ხმელეთზე ბალახს ძოვს, ზედაპირულ წყალში ნისკარტით ჩხრეკს, უფრო ღრმად კი ყირამალა გადაყირავდება. არ ყვინთავს.
ძირითადად ღამით აქტიურია. ჩვეულებრივ წყვილებად ან პატარა ჯგუფებად დადის და დიდ გუნდებს იშვიათად ქმნის. ბუმბულის ცვლისა და გამოზამთრების დროს კი ზოგ ტბაზე დიდი რაოდენობით იკრიბება: თურქეთში, დიუდენის ტბაზე ათ ათასზე მეტი დაუთვლიათ. ბუდობის ადგილებზე აგრესიულია როგორც თავისი სახეობის, ისე სხვა ფრინველების მიმართ. მამალი და დედალი, როგორც ფიქრობენ, მთელი ცხოვრება ერთად რჩებიან. ბუდეს ხშირად წყლიდან შორს, ზოგჯერ რამდენიმე კილომეტრზე აკეთებს: ხის ფუღუროში, დანგრეულ შენობაში, კლდის ნაპრალში, ქვიშის დიუნებში ან ცხოველის, მაგალითად, მელიის, მაჩვის ან თარბაღანის ნორაში. დედალი ბუდეს ბუმბულით, ღინღლითა და ბალახით ამოფენს. დებს დაახლოებით 8 (6–12) მოკრემისფრო-თეთრ კვერცხს აპრილის ბოლოდან ივნისის დასაწყისამდე და 28 დღე მარტო კრუხობს, მამალი კი ახლოს დარაჯობს. ბუდესთან მიახლოებულ მტაცებელს დედალი გველივით ხმამაღლა უშიშინებს. ბარტყებს ორივე მშობელი უვლის და ისინი კიდევ 55 დღეში ფრთიანდებიან. ბუდობის შემდეგ ზრდასრულები ბუმბულს იცვლიან და დაახლოებით ერთი თვით ფრენის უნარს კარგავენ. შემოდგომის გადაფრენა დაახლოებით სექტემბერში იწყება.
მსოფლიოში წითელი იხვი საჭიროებს ნაკლებ ზრუნვას (LC, 2016). მისი რიცხვი 170 000–225 000 ფრინველად არის შეფასებული. ცენტრალურ და აღმოსავლეთ აზიაში პოპულაცია სტაბილურია ან იზრდება, ევროპაში კი მცირდება ჭაობების დაშრობისა და ნადირობის გამო. ევროპაში მასზე ნადირობა აკრძალულია. სხვა წყლის ფრინველებზე ნაკლებად მოწყვლადია, რადგან ახალ ადგილებს, მაგალითად, წყალსაცავებს ადვილად ეგუება. მასზე ვრცელდება აფრიკულ-ევრაზიული გადამფრენი წყლის ფრინველების დაცვის შეთანხმება (AEWA). საქართველოს 2014 წლის წითელ ნუსხაში ის მოწყვლადის (VU) კატეგორიით არის შეტანილი, მცირე პოპულაციის გამო. 2021 წლის შეფასებით კი საქართველოში საჭიროებს ნაკლებ ზრუნვას (LC), ქვეყანაში მისი რიცხვი სტაბილურად არის მიჩნეული.
დაკავშირებული გიდები
გააგრძელეთ თემატური გვერდებით
კითხვები
ხშირად დასმული კითხვები
მოკლე პასუხები წითელი იხვთან დაკავშირებულ ყველაზე მნიშვნელოვან კითხვებზე.
დიახ, წლის ყველა თვეში. საქართველოში მობუდარია, ჯავახეთშიც. ყველაზე მეტი ჩანაწერი მაისზე მოდის, ყველაზე ხშირად კი შიდა და ქვემო ქართლში, სამცხე-ჯავახეთსა და კახეთში ჩანს.
მთელი წლის განმავლობაში კუმისის ტბაზე. გაზაფხულზე საგარეჯოსა და დედოფლისწყაროს მუნიციპალიტეტებში, აპრილიდან ოქტომბრამდე კი ჯავახეთის ტბებზე, მაგალითად, ბუღდაშენზე. შიდა ქართლში ხშირად ჩანს ნადარბაზევის ტბაზეც.
ბუდეს დაფარულ ადგილს ეძებს: ცხოველის ნორას, ხის ფუღუროს, კლდის ნაპრალს ან დანგრეულ შენობას. ასეთი ადგილი ზოგჯერ წყლიდან რამდენიმე კილომეტრზეა. ბარტყებს ორივე მშობელი უვლის.
სიგრძე 58–70 სმ-ია, გაშლილი ფრთები 110–135 სმ. დიდი, ბატისმაგვარი იხვია. მამალი დედალზე ოდნავ დიდია.
ყველაფერს: ბალახს, ყლორტებს, მარცვალს, წყლის მცენარეებსა და უხერხემლოებს. ხშირად ხმელეთზე ძოვს, წყალში კი ყირამალა გადაყირავდება, მაგრამ არ ყვინთავს.
ადამიანისთვის უვნებელია. მსოფლიოში საჭიროებს ნაკლებ ზრუნვას (LC, 2016). საქართველოს 2014 წლის წითელ ნუსხაში მოწყვლადია (VU), 2021 წლის შეფასებით კი LC. მასზე AEWA-ს შეთანხმება ვრცელდება.
წყაროები
რას ეყრდნობა პროფილი
სახეობების პროფილები შედგენილია რეცენზირებული ლიტერატურისა და აღიარებული ბიომრავალფეროვნების მონაცემთა ბაზების საფუძველზე და განახლდება ახალი ტაქსონომიური და კონსერვაციის მონაცემების გამოჩენისას.
მოამზადა Reptiles.ge-ის რედაქციამ, აქ ჩამოთვლილი წყაროების მიხედვით.





















