ფაროსანა სახლში - როგორ მოვიშოროთ

ფაროსანა სახლში, როგორც წესი, შემოდგომაზე ჩნდება: ზრდასრული მწერები ზამთრის გასატარებლად მშრალ, დაცულ ადგილს ეძებენ და შენობაში ფანჯრის, კარისა თუ კედლის ღრიჭოებიდან შედიან. ეს სეზონური მოვლენაა და გადაუდებელ საფრთხეს არ ნიშნავს.

ფაროსანა ადამიანს და შინაურ ცხოველებს არ კბენს, შხამიანი არ არის და სახლში არ მრავლდება. მთავარი უხერხულობა სუნი და მათი რაოდენობაა. ნუ გაჭყლეტთ: შეაგროვეთ საპნიან წყალში ან მტვერსასრუტით, შემდეგ კი იპოვეთ და დახურეთ ღრიჭოები, საიდანაც შემოდიან.

ეს გიდი სახლის პრობლემას ეხება. სახეობის ამოცნობა, ბიოლოგია, გავრცელება საქართველოში და ზიანი სოფლის მეურნეობისთვის ცალკე პროფილზეა აღწერილი: აზიური ფაროსანა (Halyomorpha halys). სხვა ფაროსანებიც შეიძლება ერთი შეხედვით ყავისფერი ჩანდეს; ამოცნობის ნიშნებს პროფილზე ნახავთ.

აზიური ფაროსანა ზამთარს ზრდასრული მწერის სახით ატარებს. შემოდგომით, როცა დღე მოკლდება და ცივდება, ზრდასრულები გამოსაზამთრებლად მშრალ, დაცულ თავშესაფარს ეძებენ. კავკასიაში გავრცელებული ინვაზიური პოპულაციის ლაბორატორიულ კვლევაში მოკლე დღე ყველა ზრდასრულში ზამთრის დიაპაუზას — გამრავლების შეჩერებას — იწვევდა.

ბუნებაში ასეთი თავშესაფარია ხის ფუღურო ან ჩამოცვენილი ფოთლების სქელი ფენა, დასახლებაში კი — შენობა. ფაროსანა შეიძლება შეძვრეს სხვენში, კარისა და ფანჯრის ჩარჩოების ღრიჭოებში, კედლისა და საძირკვლის ნაპრალებში, სახურავის კიდის ქვეშ, საკვამურის გარშემო და იქ, სადაც მილები ან კაბელები კედელში გადის.

შენობაში ფაროსანა მხოლოდ თავს აფარებს და სახლს არ აზიანებს. სიცივეში მისი აქტივობა მკვეთრად ნელდება და გაზაფხულამდე ასე რჩება.

სურსათის ეროვნული სააგენტოს მიხედვით, საქართველოში ფაროსანა მცენარეებზე აპრილის ბოლოდან ან მაისიდან გვიან შემოდგომამდე იკვებება, აგრილებასთან ერთად კი საცხოვრებელ შენობებში გადადის. ოფიციალური წყაროები ყველა რეგიონისთვის ერთ ზუსტ თარიღს არ ასახელებენ: შემოსვლის დრო ამინდსა და ადგილმდებარეობაზეა დამოკიდებული.

ზამთარში გამოზამთრებული ფაროსანები უმეტესად უმოძრაოდ არიან. თბილ, მზიან დღეებში ან როცა სახლი ძლიერ თბება, ზოგი მათგანი ფხიზლდება და ნელა დადის — ხშირად სააბაზანოსა და სამზარეულოში, ფანჯრისა და კარის ჩარჩოებთან, პლინტუსებთან ან ჭერის სანათებთან. ამიტომ ფაროსანა ფანჯარაზე შეიძლება შუა ზამთარშიც დაინახოთ.

გაზაფხულზე, დათბობასთან ერთად, ფაროსანები საცხოვრებელ სახლებსა და მიტოვებულ შენობებს ტოვებენ და გარეთ, მცენარეებზე კვებას უბრუნდებიან.

ჩვეულებრივ — არა. დაავადებათა კონტროლისა და საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის ეროვნული ცენტრის (NCDC) რეკომენდაციის მიხედვით, ფაროსანა შხამიანი არ არის, ადამიანს და შინაურ ცხოველებს არ კბენს და ადამიანისა თუ ცხოველის დაავადებებს არ გადასცემს. არც ნესტრავს.

სახლში ფაროსანა შემაწუხებელი მწერია და არა სამედიცინო საფრთხე. მისი თავდაცვითი სეკრეტის მიმართ ზოგი ადამიანი შეიძლება მგრძნობიარე ან ალერგიული იყოს, თუმცა NCDC ამას სიცოცხლისთვის საშიშად არ აღწერს. თუ მწერთან შეხების შემდეგ რეაქცია შეგამჩნიათ, რჩევისთვის ექიმს მიმართეთ.

არა. უნივერსიტეტების საკონსულტაციო სამსახურების (Penn State Extension, UMN Extension) მიხედვით, სახლში შემოსული ფაროსანები ზამთარში კვერცხს არ დებენ და არ მრავლდებიან: ისინი მოსვენების მდგომარეობაში არიან. გაზაფხულზე სახლში დანახული ფაროსანები, როგორც წესი, იგივე ზრდასრულებია, რომლებიც შემოდგომაზე შემოვიდნენ.

გამრავლება გარეთ, აქტიურ სეზონში ხდება. სურსათის ეროვნული სააგენტოს აღწერით, ფაროსანა კვერცხებს ჯგუფებად ფოთლის ქვედა მხარეზე დებს, ნიმფები კი მცენარეებზე ვითარდებიან.

ამიტომ, თუ ყოველ შემოდგომაზე ბევრი ფაროსანა ჩნდება, ეს სახლში გამრავლებას კი არა, გარედან ახალ შემოსვლას ნიშნავს — და მთავარი გამოსავალი შემოსასვლელების დახურვაა.

სუნიანი ნივთიერება ფაროსანას თავდაცვის საშუალებაა: მტაცებლების მოსაგერიებლად მას შეწუხებისას, დაჭერისას ან გაჭყლეტისას გამოყოფს.

ოთახში გაჭყლეტისას სუნი ძლიერდება და შეიძლება ზედაპირზე დარჩეს; მტვერსასრუტსაც შეიძლება ცოტა ხნით დაჰყვეს. ეს სუნი სხვა ფაროსანებს არ იზიდავს, მაგრამ უსიამოვნოა — ამიტომ უმჯობესია, მწერი მთლიანად, გაუჭყლეტავად მოაშოროთ.

სახლში შემოსული ფაროსანა ყველაზე უსაფრთხოდ მექანიკურად, ქიმიის გარეშე შორდება. სურსათის ეროვნული სააგენტოც სახლში შესულ ფაროსანასთან მექანიკურ მეთოდებს ურჩევს — მაგალითად, კედლიდან ცოცხით ჩამოღებასა და მტვერსასრუტით შეგროვებას.

1. მოამზადეთ ჭურჭელი, რომლის ძირზეც წყალი და ცოტა თხევადი საპონი ან სარეცხი საშუალებაა. საპნიან წყალში ჩავარდნილი ფაროსანა ვეღარ ამოძვრება.
2. ფანჯარაზე, კედელზე ან ფარდაზე მსხდომ მწერს ჭურჭელი ქვემოდან მიადეთ და მუყაოს ნაჭრით ან პატარა ცოცხით ჩააგდეთ. ცალკეული მწერის აღება ქაღალდითაც შეიძლება — მთავარია, არ გაჭყლიტოთ.
3. როცა ფაროსანა ბევრია, გამოიყენეთ მტვერსასრუტი. სუნის შესამცირებლად ზოგი მილში კაპრონის წინდას ამაგრებს: მწერები წინდაში რჩებიან და პარკამდე ვერ აღწევენ, შემდეგ კი შიგთავსს საპნიან წყალში ცლიან.
4. გამოყენების შემდეგ მტვერსასრუტის პარკი ან კონტეინერი დაცალეთ და გაასუფთავეთ. სუნი დროებითია.
5. თუ ფაროსანები შიგნიდან პლინტუსის, ფანჯრისა და კარის მოპირკეთების ან ჭერის სანათებისა და გამწოვის ირგვლივ ჩნდებიან, ეს ღიობებიც დახურეთ, რომ კედლიდან საცხოვრებელ ოთახში ვეღარ გამოვიდნენ.

სახლის დასაცავად ყველაზე ეფექტური და ხანგრძლივი საშუალება შემოსასვლელების დახურვაა. ეს უმჯობესია შემოდგომამდე გააკეთოთ, სანამ ფაროსანები თავშესაფრის ძებნას დაიწყებენ.

• ფანჯრისა და კარის ჩარჩოები: ღრიჭოები და ნაპრალები ამოავსეთ ხარისხიანი სილიკონის ან სილიკონ-ლატექსის ჰერმეტიკით; უფრო დიდი ღიობებისთვის შეიძლება სამონტაჟო ქაფის გამოყენება.
• ბადეები: ფანჯრისა და კარის ბადეები ჩარჩოს მჭიდროდ უნდა ერგებოდეს; დაზიანებული შეაკეთეთ ან შეცვალეთ.
• მილები და კაბელები: დახურეთ ღიობები იქ, სადაც მილები, სადენები და კაბელები კედელში შედის.
• კედლები და სახურავი: შეამოწმეთ საძირკვლისა და კედლის ნაპრალები, ფასადის მოპირკეთება, სახურავის კიდე და კარნიზის ქვედა მხარე, აგრეთვე საკვამური და ბუხარი.
• ვენტილაცია: სავენტილაციო ღიობები არ დახშოთ — დაფარეთ ბადით, რომ ჰაერი კვლავ მოძრაობდეს.
• მუყაოს თავშესაფარი: სურსათის ეროვნული სააგენტო აღწერს სახლთან დადგმულ მარტივ თავშესაფარს კვერცხის კოლოფის მუყაოს ფირფიტებით. გამოსაზამთრებლად მოსული ფაროსანები მასში გროვდებიან, შემდეგ კი მათ მექანიკურად ანადგურებენ.

ზოგი „სწრაფი გამოსავალი“ პრობლემას ვერ აგვარებს ან ახალ რისკს ქმნის.

• ნუ გაჭყლეტთ ბევრ ფაროსანას ოთახში — სუნი ძლიერდება და ზედაპირზე რჩება.
• ნუ დაამზადებთ თვითნაკეთ ქიმიურ ნარევებს და ნურასდროს შეურევთ ერთმანეთს საყოფაცხოვრებო ქიმიურ საშუალებებს.
• ნუ გამოიყენებთ სახლის შიგნით სოფლის მეურნეობისთვის განკუთვნილ პესტიციდს. ოთახში აეროზოლი ან „ფოგერი“ მხოლოდ ღიად მსხდომ მწერებს კლავს; ნაპრალებში დამალულები მოგვიანებით მაინც გამოდიან.
• ნუ შეასხურებთ ინსექტიციდს კედლის ღრუში ან სხვენში: მკვდარმა ფაროსანებმა შეიძლება ტყავიჭამიები მიიზიდონ, რომლებმაც შემდეგ შალის ნივთები და მშრალი საკვები მარაგი შეიძლება დააზიანონ.
• ნუ გამოიყენებთ პრეპარატს ეტიკეტის ინსტრუქციის საწინააღმდეგოდ და ნუ გამოიყენებთ დაურეგისტრირებელ საშუალებას.
• ნუ ჩათვლით ფაროსანას დანახვას გადაუდებელ სამედიცინო შემთხვევად — ის არ კბენს და შხამიანი არ არის.

მრგვალი, ლაქებიანი ხოჭო ფაროსანა არ არის. University of Minnesota Extension აღწერს, რომ მრავალფეროვანი აზიური ჭიამაია (Harmonia axyridis) შემოდგომით შენობებზე იკრიბება გამოზამთრების ადგილის საძებნელად და ღრიჭოებიდან შედის. სახლში არ მრავლდება.

ამ გვერდზე საქართველოს ჩანაწერი ამ სახეობისთვის არ არის მოყვანილი. თუ მწერი ფაროსანას არ ჰგავს, ეს გზამკვლევი მასზე არ არის.

რამდენიმე ფაროსანა სპეციალისტის გამოძახებას არ საჭიროებს. პროფესიონალური დახმარება გონივრულია, თუ ყოველ შემოდგომაზე ძალიან ბევრი ფაროსანა შემოდის, შემოსასვლელები მიუწვდომელ ადგილასაა — მაგალითად, მაღალ ფასადზე ან სახურავთან — ან ვერ ადგენთ, საიდან შემოდიან.

დეზინსექციის სამსახურს შეუძლია შენობის გარე მხარე შემოდგომაზე, მასობრივ შემოსვლამდე დაამუშაოს. თუმცა Penn State Extension-ის შეფასებით, ასეთი დამუშავება მხოლოდ მცირე შედეგს იძლევა: მზის სინათლეზე პრეპარატი იშლება და მოქმედება შეიძლება რამდენიმე დღეს ან დაახლოებით ერთ კვირას არ აღემატებოდეს. ის შემოსასვლელების დახურვას ვერ ჩაანაცვლებს.