ჭიანჭველები სახლში - როგორ მოვიშოროთ და ავიცილოთ თავიდან

ჯერ გაარკვიეთ, საიდან შემოდიან და რისკენ მიდიან ჭიანჭველები. შემდეგ მოაშორეთ ხელმისაწვდომი საკვები და ტენი, გაწმინდეთ ზედაპირები და დახურეთ ღრიჭოები, რომლებსაც მიწვდებით. თუ ამის შემდეგაც ბრუნდებიან, შემდეგი ნაბიჯი მიზნობრივი საშუალებაა, მაგალითად, სატყუარა, ან სპეციალისტის რჩევა.

ოთახში დანახული ჭიანჭველები, როგორც წესი, კოლონიის (ერთ ბუდეში მცხოვრები ჭიანჭველების ოჯახის) მცირე ნაწილია: საკვებს მუშა ჭიანჭველები ეძებენ, ბუდე და კვერცხის მდებელი დედოფალი (ზოგ სახეობაში რამდენიმე დედოფალი) კი სხვაგან რჩება. ამიტომ ხილული ჭიანჭველების მოცილება ჯერ კიდევ არ ნიშნავს, რომ პრობლემა მოგვარებულია.

1. დააკვირდით, სანამ ბილიკს წაშლით. რამდენიმე წუთით გაჰყევით ჭიანჭველების ბილიკს და ნახეთ, სად შემოდიან და რისკენ მიდიან. გაწმენდის შემდეგ ამის გარკვევა გაცილებით რთულია.
2. შეამოწმეთ ხელმისაწვდომი ადგილები: საკვების კარადა, ნიჟარის ირგვლივ, პლინტუსები, კარისა და ფანჯრის ჩარჩოები და ის ადგილები, სადაც მილები კედელში შედის. ნუ გახსნით ელექტრომოწყობილობას და ნუ დაშლით კედელს: თუ ბილიკი მიუწვდომელ ადგილას ქრება, ესეც სასარგებლო ინფორმაციაა სპეციალისტისთვის.
3. მოაშორეთ საკვები. აიღეთ ნამცეცები და დაღვრილი სითხე, განსაკუთრებით ტკბილი. საკვები შეინახეთ მჭიდროდ დახურულ მინის ან მყარი პლასტმასის ჭურჭელში და არა მუყაოს ყუთში ან ქაღალდის შეფუთვაში, ნაგვის ურნას კი მჭიდრო სახურავი ჰქონდეს. შინაური ცხოველის საკვების მარაგიც დახურულად შეინახეთ და ჯამის ირგვლივ სისუფთავე შეინარჩუნეთ; სასმელი წყალი ცხოველს ყოველთვის უნდა ჰქონდეს.
4. მოაგვარეთ ტენი. შეაკეთეთ წვეთავი ონკანი და ჟონვადი მილი, გააშრეთ ნიჟარის ქვეშ ან სააბაზანოში მუდმივად სველი ადგილები და ნუ დატოვებთ დამდგარ წყალს.
5. გაწმინდეთ ბილიკი. ზედაპირი, სადაც ჭიანჭველები დადიოდნენ, განსაკუთრებით შემოსასვლელთან, გაწმინდეთ საპნიანი წყლით ან ჩვეულებრივი რბილი სარეცხი საშუალებით; ჭიანჭველების აღება მტვერსასრუტითაც შეიძლება. ეს ხილულ ჭიანჭველებსა და მათ სუნის კვალს დროებით აშორებს, მაგრამ ბუდეს ვერ მოაგვარებს. თუ სატყუარას უკვე იყენებთ, მის ირგვლივ ბილიკს ნუ წაშლით (იხ. ქვემოთ).
6. აირჩიეთ შემდეგი ნაბიჯი. თუ შემოსასვლელი ხელმისაწვდომი ღრიჭოა, დახურეთ ჰერმეტიკით. თუ ჭიანჭველები საკვების მოშორებისა და გაწმენდის შემდეგაც ბრუნდებიან ან შემოსასვლელს ვერ პოულობთ, განიხილეთ სატყუარა ან სპეციალისტის დახმარება. თუ სატყუარას იყენებთ, წინასწარ გადაწყვიტეთ, როდის დახურავთ ღრიჭოს, რომლითაც ჭიანჭველები სატყუარამდე მოდიან: სწორედ ამ გზით მიაქვთ მათ სატყუარა ბუდეში. მიჰყევით ეტიკეტის ან სპეციალისტის მითითებას.

ჭიანჭველები შენობაში ძირითადად საკვებისა და წყლის საძებნელად შემოდიან, ზოგჯერ კი თავშესაფრისთვის. კალიფორნიის უნივერსიტეტის მავნებლების ინტეგრირებული მართვის პროგრამის (UC IPM) მიხედვით, მათი უეცარი გამოჩენა ხშირად ამინდის ცვლილებას, მაგალითად, სიცხეს, გვალვას ან ძლიერ წვიმას, ან გარეთ საკვების შემცირებას მოჰყვება.

როცა მუშა ჭიანჭველა საკვებს იპოვის, ბუდემდე სუნის კვალს (ფერომონს) ტოვებს, სხვები კი ამ კვალს მიჰყვებიან. ამიტომ ჭიანჭველები ხშირად ერთ ხაზად, ერთი და იმავე გზით მოძრაობენ.

ჭიანჭველების დანახვა არ ნიშნავს, რომ სახლი უსუფთაოა, და არც იმას, რომ ბუდე აუცილებლად შიგნითაა. ხშირად ისინი გარედან შემოდიან: ღრიჭოებიდან, კარისა და ფანჯრის ირგვლივ ან მილების გასასვლელებიდან. ზოგი სახეობა კი შენობაშიც ბუდობს: პლინტუსებისა და მოპირკეთების მიღმა, სამზარეულოს დახლის ქვეშ, კედლის ღრუში ან დანესტიანებულ ხეში.

თუ ჭიანჭველები ყოველდღე ერთსა და იმავე ადგილას ჩნდებიან, მიუხედავად იმისა, რომ საკვები მოშორებულია და ცნობილი შემოსასვლელი დახურულია, ღირს იმის გარკვევა, ხომ არ არის ბუდე სახლში ან კედელში.

სპრეი მხოლოდ იმ ჭიანჭველებს კლავს, რომლებსაც პირდაპირ მოხვდება. კენტუკის უნივერსიტეტის ენტომოლოგიის დეპარტამენტის მიხედვით, ღია ზედაპირზე მოსიარულე ჭიანჭველები კოლონიის მცირე ნაწილია, ამიტომ მხოლოდ დანახულის შესხურება, როგორც წესი, შედეგს არ იძლევა. UC IPM აღნიშნავს, რომ სახლის შიგნით სპრეი, როგორც წესი, საჭირო არ არის და მხოლოდ დროებით ეფექტს იძლევა.

სატყუარა სხვაგვარად მოქმედებს: ის ჭიანჭველისთვის მიმზიდველ საკვებსა და ნელა მოქმედ ინსექტიციდს აერთიანებს. მუშა ჭიანჭველებს საკვები ბუდეში მიაქვთ და სხვებს, მათ შორის დედოფალს, უნაწილებენ. ნელი მოქმედება აუცილებელია: ჭიანჭველამ საკვები ბუდემდე უნდა მიიტანოს.

დახურული სატყუარა-კონტეინერი ჭიანჭველას არ იჭერს: ჭიანჭველა შიგნით შედის, იკვებება და საკვები ბუდეში მიაქვს. კონტეინერი სატყუარასთან პირდაპირ შეხებას ამცირებს, მაგრამ მას სრულიად უსაფრთხოს არ ხდის.

სატყუარა ყველა სახეობაზე ერთნაირად არ მოქმედებს. ჭიანჭველები სხვადასხვა საკვებს ანიჭებენ უპირატესობას, ზოგი ტკბილს, ზოგი ცილოვანს ან ცხიმიანს, და UC IPM-ის მიხედვით, სატყუარა, რომელიც არსებულ სახეობას არ იზიდავს, შედეგს არ იძლევა. UC IPM ასევე ურჩევს, სატყუარა შეძლებისდაგვარად გარეთ, ბილიკთან ან შემოსასვლელთან დაიდოს, სახლის შიგნით კი მხოლოდ მაშინ, როცა პრობლემა სერიოზულია და შემოსასვლელს ვერ პოულობთ, რადგან შიგნით დადებულმა სატყუარამ შეიძლება ჭიანჭველები სახლში შემოიტყუოს.

თუ სატყუარას იყენებთ:

• აირჩიეთ პროდუქტი, რომლის ეტიკეტზეც ჭიანჭველები და გამოყენების ადგილი, მაგალითად, საცხოვრებელი სივრცე, არის მითითებული. დადების, შეცვლისა და უსაფრთხოების წესებს ეტიკეტი განსაზღვრავს.
• დადეთ ჭიანჭველების ბილიკის გვერდით, იქ, სადაც ისინი რეალურად დადიან, და არა შემთხვევით ადგილას.
• სატყუარის ირგვლივ და მისკენ მიმავალ ბილიკზე ნუ გამოიყენებთ სპრეის ან სარეცხ საშუალებას: ეს ჭიანჭველებს სატყუარასგან აფრთხობს. სამზარეულოს ჩვეულებრივი დასუფთავება დანარჩენ ადგილებში გრძელდება.
• დადეთ ბავშვებისა და შინაური ცხოველებისთვის მიუწვდომელ ადგილას და არა საკვებთან ან საკვების მოსამზადებელ ზედაპირზე. სატყუარა საკვებ ინგრედიენტებს შეიცავს და ბევრ ცხოველს იზიდავს.
• პირველი დღის განმავლობაში შეამოწმეთ, იკვებებიან თუ არა. თუ სატყუარას ყურადღებას არ აქცევენ, აიღეთ და სცადეთ სხვა პროდუქტი, რომელიც ეტიკეტით შეესაბამება, ან მიმართეთ სპეციალისტს. ნუ გადააჭარბებთ ეტიკეტზე მითითებულ რაოდენობას.
• შედეგს დრო სჭირდება. პირველ დღეებში სატყუარასთან ჭიანჭველების მომატება შეიძლება ნიშნავდეს, რომ ისინი იკვებებიან და საკვები ბუდეში მიაქვთ; ეს თავისთავად არც წარუმატებლობის ნიშანია და არც წარმატების გარანტია. კენტუკის უნივერსიტეტის მიხედვით, აქტივობა ხშირად რამდენიმე დღეში იკლებს, UC IPM-ისა და მინესოტას უნივერსიტეტის მიხედვით კი სრულ შედეგს შეიძლება რამდენიმე კვირა ან მეტი დასჭირდეს. ვადა დამოკიდებულია სახეობაზე, პროდუქტზე, კოლონიის ზომასა და იმაზე, რამდენად კარგად იღებენ ჭიანჭველები სატყუარას.

ჭიანჭველები ხშირად იმიტომ ბრუნდებიან, რომ საკვები ან ტენი ისევ ხელმისაწვდომია (ნაგავი, ცხოველის ჯამი, ჟონვა ნიჟარის ქვეშ), შემოსასვლელი სხვაგანაა ან რამდენიმეა, ან ბუდე მიუწვდომელ ადგილას, მაგალითად, კედლის ღრუშია. სატყუარის შემთხვევაში ხშირი მიზეზია ისიც, რომ ის ამ სახეობას არ იზიდავს ან მის ირგვლივ სპრეი ან სარეცხი საშუალება გამოიყენეს. ეს დაკვირვებებია და არა დიაგნოზი: ზუსტ მიზეზს ხშირად მხოლოდ სახეობის დადგენა და ადგილზე შემოწმება აჩვენებს.

ერთი გამონაკლისი განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია. მინესოტას უნივერსიტეტის მიხედვით, ფარაონის ჭიანჭველაზე (Monomorium pharaonis) ინსექტიციდის გამოყენებამ შეიძლება კოლონია დაყოს და ახალი კოლონიები წარმოქმნას; მისი მოშორება რთულია და გამოცდილი სპეციალისტის ჩართვა რეკომენდებულია. ეს ყველა ჭიანჭველასა და ყველა საშუალებაზე არ ვრცელდება, ფარაონის ჭიანჭველას კი მხოლოდ პატარა ზომითა და ფერით ვერ ამოიცნობთ. ამიტომ, თუ პატარა ჭიანჭველები მრავლად და მუდმივად ჩნდებიან სახლის სხვადასხვა ნაწილში, სპრეის გამოყენებამდე სახეობა ჯერ სპეციალისტმა დაადგინოს.

მრავალბინიან სახლში, თუ ჭიანჭველები რამდენიმე ბინაში ან საერთო სივრცეში ჩნდებიან, საკითხი მეზობლებს ან შენობის მმართველს, მაგალითად, ბინათმესაკუთრეთა ამხანაგობას, გაუზიარეთ: ჭიანჭველების ბილიკი შეიძლება ერთი ბინის საზღვრებს სცდებოდეს.

კენტუკის უნივერსიტეტის მიხედვით, სპეციალისტებს ჭიანჭველებთან მეტი გამოცდილება და უფრო ფართო საშუალებები აქვთ. მიმართეთ მავნებლების მართვის (დეზინსექციის) გამოცდილ სპეციალისტს და სთხოვეთ, აგიხსნათ, რომელ სახეობასთან აქვს საქმე, რას გამოიყენებს და სად. ეს განსაკუთრებით გონივრულია, თუ:

• აქტივობა გრძელდება, მიუხედავად იმისა, რომ საკვები, ტენი და შემოსასვლელები მოგვარებულია და პროდუქტის ეტიკეტი დაცულია.
• ფიქრობთ, რომ ბუდე მიუწვდომელ ადგილასაა, მაგალითად, კედელში ან იატაკის ქვეშ.
• პრობლემა რამდენიმე ოთახს ან მეზობელ ბინებს მოიცავს.
• ფრთიანი ჭიანჭველები შიგნიდან განმეორებით გამოდიან.
• აქტივობას ნესტიან ან დაზიანებულ ხის კონსტრუქციასთან ხედავთ.

ფერი და ზომა ჭიანჭველის სახეობის დასადგენად არ კმარა. მინესოტას უნივერსიტეტის საკონსულტაციო სამსახური (UMN Extension) აღნიშნავს, რომ ჭიანჭველის ამოცნობა ფოტოთიც კი ხშირად რთულია, სხვადასხვა სახეობას კი შეიძლება განსხვავებული მიდგომა სჭირდებოდეს. ამიტომ „შავი“, „წითელი“ თუ „პატარა“ აღწერაა და არა სახეობის სახელი: შავი ჭიანჭველა ავტომატურად ერთი კონკრეტული სახეობა არ არის, პატარა მოწითალო ჭიანჭველა ავტომატურად ფარაონის ჭიანჭველა არ არის, წითელი კი ავტომატურად საშიში არ არის.

გარეგნობაზე მეტს ხშირად ქცევა გეტყვით: სად ჩნდებიან, რისკენ მიდიან და ბრუნდებიან თუ არა ერთსა და იმავე ადგილას. თუ სპეციალისტს მიმართავთ, ეს დაკვირვებები გამოადგება.

ფრთიანი ჭიანჭველები კოლონიის გამრავლებისუნარიანი მდედრები და მამრები არიან, ამიტომ ყველა ფრთიანი ჭიანჭველა დედოფალი არ არის. ერთი-ორი ფრთიანი ჭიანჭველა შეიძლება გარედან, ღია ფანჯრიდან ან კარიდან შემოფრენილი იყოს. თუ ისინი ოთახში განმეორებით და ბევრნი ჩნდებიან, მინესოტას უნივერსიტეტის მიხედვით, ეს შენობის შიგნით ბუდის ნიშანია.

ფრთიან ჭიანჭველას ზოგჯერ ფრთიან ტერმიტში ერევათ. ჭიანჭველას ვიწრო, გამოკვეთილი „წელი“ და მუხლივით მოხრილი ულვაშები (ანტენები) აქვს, ფრთიან ჭიანჭველას კი უკანა ფრთები წინაზე მოკლე აქვს. თუ მწერი ამ ნიშნებს არ ემთხვევა, ამოცნობა სპეციალისტს მიანდეთ.

ზოგი მსხვილი ჭიანჭველა, მაგალითად, Camponotus-ის გვარის სახეობები (ინგლისურად carpenter ants), ნესტიან ან დამპალ ხეში ბუდობს და მასში გალერეებს თხრის, თუმცა ხეს არ ჭამს. თუ ჭიანჭველებს განმეორებით ხედავთ დასველებულ ხის კონსტრუქციასთან, მოაგვარეთ ტენის წყარო და შეფასება სპეციალისტს სთხოვეთ.

ხალხური რჩევები ხშირად ორ სხვადასხვა რამეს ურევს ერთმანეთში: ზედაპირის ჩვეულებრივ გაწმენდასა და სახლში დამზადებულ შხამს. პირველი სასარგებლო ნაბიჯია, მეორე კი ფაქტობრივად თვითნაკეთი პესტიციდია.

„ბუნებრივი“ ან „სახლში დამზადებული“ ავტომატურად უსაფრთხოს არ ნიშნავს. აშშ-ის პესტიციდების ეროვნული საინფორმაციო ცენტრის (NPIC) მიხედვით, სახლის რეცეპტები ხშირად გამოცდილი არ არის, არ მიუთითებს, რამდენი, სად და რა სიხშირით გამოიყენოთ, და უსაფრთხოების გაფრთხილებებს არ შეიცავს; ზედმეტი რაოდენობით დაბალი ტოქსიკურობის ნივთიერებაც შეიძლება საზიანო იყოს. ქვემოთ თითოეული საშუალებისთვის: რისთვის შეიძლება გამოდგეს და რა არის მთავარი შეზღუდვა.

• საპნიანი წყალი ან რბილი სარეცხი საშუალება. გამოდგება ბილიკისა და სუნის კვალის წასაშლელად და ხილული ჭიანჭველების დროებით მოსაშორებლად. შეზღუდვა: ბუდეს ვერ მოაგვარებს და სატყუარის ირგვლივ არ გამოიყენება.
• წყლით განზავებული ძმარი. მინესოტას უნივერსიტეტის მიხედვით, მისით ბილიკის გაწმენდა ჭიანჭველების აქტივობას დროებით არღვევს. შეზღუდვა: ეფექტი დროებითია და კოლონიას ვერ ანადგურებს.
• სოდა, მარილი, დარიჩინი, ეთერზეთები და მსგავსი. მათ ხშირად „ბარიერად“ ან „შხამად“ წარმოაჩენენ. შეზღუდვა: წყაროები, რომლებსაც ეს გიდი ეყრდნობა, არ იძლევა საფუძველს, რომ ისინი კოლონიის საიმედო კონტროლის საშუალებად გირჩიოთ. ეს არ ნიშნავს, რომ რაიმე ეფექტი დამტკიცებულად შეუძლებელია.
• სახლში დამზადებული ბორის მჟავას ან ბორაქსის ნარევი საკვებთან. შეზღუდვა: ეს თვითნაკეთი პესტიციდია ეტიკეტის, დოზირებისა და უსაფრთხოების გაფრთხილებების გარეშე, ტკბილი ნარევი კი შინაურ ცხოველებსაც იზიდავს. ქარხნული სატყუარა, რომელიც შეიძლება ბორის ნაერთებს შეიცავდეს, სხვა რამეა: მას ეტიკეტი და გამოყენების წესები აქვს, და თვითნაკეთი ნარევი მისი ტოლფასი არ არის.

ჭიანჭველების გამოჩენა სახლში, როგორც წესი, გადაუდებელ საფრთხეს არ ნიშნავს, თუმცა ზოგ სახეობას კბენა ან ნესტრვა შეუძლია, ქიმიური საშუალების არასწორი გამოყენება კი დამატებით რისკს ქმნის. აშშ-ის გარემოს დაცვის სააგენტო (EPA) ქიმიურ საშუალებამდე პრევენციას გირჩევთ: საკვების, წყლისა და თავშესაფრის მოშორებას.

თუ ჭიანჭველამ გიკბინათ ან გინესტრათ, ბრიტანეთის ჯანდაცვის სამსახურის (NHS) მიხედვით, ეს, როგორც წესი, სერიოზული არ არის: შეიძლება იყოს ტკივილი, ქავილი ან შეშუპება, რაც რამდენიმე საათში ან დღეში გადის. დაუყოვნებლივ დარეკეთ 112-ზე, თუ უეცრად შეშუპდა ტუჩები, პირი, ყელი ან ენა, სუნთქვა ან ყლაპვა გაძნელდა, კანი ან ტუჩები გალურჯდა, გაინაცრისფრდა ან გაფითრდა, ან ადამიანი უეცრად ძალიან დაიბნა, ძილიანობა ან თავბრუსხვევა დაეწყო. თავად ჭიანჭველების დანახვა 112-ზე დარეკვის მიზეზი არ არის: 112-ზე დარეკვა მაშინაა საჭირო, როცა გადაუდებელი სამსახურების დაუყოვნებლივ მოსვლა სასიცოცხლოდ აუცილებელია.

თუ ქიმიურ საშუალებას იყენებთ:

• გამოიყენეთ მხოლოდ ის პროდუქტი, რომლის ეტიკეტზეც ჭიანჭველები და გამოყენების ადგილია მითითებული. გარე გამოყენებისთვის განკუთვნილი საშუალება სახლში ნუ გამოიყენებთ: EPA-ის მიხედვით, შენობაში ის უფრო დიდხანს რჩება ტოქსიკური.
• ნუ გადააჭარბებთ ეტიკეტზე მითითებულ რაოდენობას. EPA-ის მიხედვით, ზედმეტი პესტიციდი ოჯახის ჯანმრთელობას საფრთხეს უქმნის.
• უპირატესობა მიანიჭეთ მზა პროდუქტს, რომელსაც შერევა არ სჭირდება, და ნუ შეურევთ ერთმანეთს საყოფაცხოვრებო ქიმიურ საშუალებებს.
• ნუ შეასხურებთ მთელ ოთახს. სატყუარისა და ხაფანგის გარდა, პესტიციდი მხოლოდ მიზნობრივად, კონკრეტულ ადგილას გამოიყენება.
• სატყუარა და სხვა საშუალება ბავშვებისა და შინაური ცხოველებისთვის მიუწვდომელ ადგილას განათავსეთ. დახურული კონტეინერი რისკს ამცირებს, მაგრამ სატყუარას სრულიად უვნებელს არ ხდის.
• საკვები, ჭურჭელი და საკვებთან შეხებაში მყოფი ზედაპირები ისე დაიცავით, როგორც ეტიკეტი მიუთითებს.
• პესტიციდი ორიგინალ შეფუთვაში, ბავშვებისთვის მიუწვდომელ ადგილას შეინახეთ. ცარიელი ტარა სხვა რამის, მით უმეტეს საკვებისა და სასმელის, შესანახად ნუ გამოიყენებთ.

UC IPM-ის მიხედვით, მთავარი მიდგომაა, ჭიანჭველებს შენობაში შემოსვლა გაურთულოთ და საკვებისა და წყლის წყაროები მოაშოროთ. როცა ჭიანჭველები წავლენ, მათ დაბრუნებას რამდენიმე ყოველდღიური ჩვევა აფერხებს:

• ტკბილი სითხე და ნამცეცი მაშინვე აიღეთ, ღია საკვები კი დახურულ ჭურჭელში შეინახეთ.
• ნაგვის ურნას მჭიდრო სახურავი ჰქონდეს; შინაური ცხოველის ჯამის ირგვლივ სისუფთავე შეინარჩუნეთ.
• ჟონვა დროულად შეაკეთეთ და დანესტიანებული ხე შეცვალეთ.
• ხელმისაწვდომი ნაპრალები პლინტუსთან, ჩარჩოებთან და მილების გასასვლელებთან ჰერმეტიკით დახურეთ; ეს სხვა მწერების, მაგალითად, ფაროსანას შემოსვლასაც აფერხებს. სავენტილაციო და სადრენაჟო ღიობები არ დახშოთ, ელექტროგაყვანილობასა და როზეტებთან კი თავად ნუ იმუშავებთ.
• სახლის გარეთ მცენარეები და ტოტები ისე გაკრიჭეთ, რომ კედელს ან სახურავს არ ეხებოდეს: ჭიანჭველები მათ ხიდად იყენებენ.