არ გაჭყლიტოთ
გაჭყლეტისას მძაფრი სუნი ძლიერდება და ზედაპირზე შეიძლება დარჩეს.
აზიური ფაროსანა
Halyomorpha halys
საქართველო; პირველი ჩანაწერები — ხობი და ბიჭვინთა
მიმოხილვა
აზიური ფაროსანა საქართველოში
აზიური ფაროსანა (Halyomorpha halys) მწერია — ფაროსანასებრთა (Pentatomidae) ოჯახის ბაღლინჯო, ანუ ნამდვილი ბაღლინჯოების ჯგუფის წარმომადგენელი. ქართულ ოფიციალურ წყაროებში გვხვდება სახელებიც „აზიური ფაროსანა“ და „აზიური ბაღლინჯო“; ინგლისურად დამკვიდრებულია brown marmorated stink bug. ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტის Georgian Biodiversity Database მას Halyomorpha halys (Stål, 1855)-ად და საქართველოში შემოტანილ სახეობად აჩვენებს. საქართველოში ეს სახეობა ადგილობრივი ბუნებრივი ფაუნის ნაწილი არ არის. EPPO-ს მონაცემებით, საქართველოში პირველად 2016 წელს დაფიქსირდა ხობის მუნიციპალიტეტში და ბიჭვინთაში; EPPO მას დღემდე აღნიშნავს სტატუსით Present, restricted distribution. სურსათის ეროვნული სააგენტო მიუთითებს, რომ 2016 წელს გავრცელებამ თხილის მოსავალი დააზიანა, ხოლო 2017 წლის ღონისძიებები განსაკუთრებით სამეგრელოს, გურიის, სამტრედიისა და გალის კერებს ეხებოდა. მხოლოდ დასავლეთ საქართველოს მავნებლად აღწერა დღეს უკვე ზედმეტად ვიწროა. NCDC-ისავე რეკომენდაციაში წერია, რომ 2017 წლის ბოლოს აზიური ფაროსანა აღმოსავლეთ საქართველოშიც გამოჩნდა. 2019-2020 წლების თხილის ბაღების კვლევამ ყველა მონახულებულ დასავლეთ საქართველოს ბაღში დააფიქსირა, აღმოსავლეთ საქართველოს მონახულებულ ბაღებში კი იმ კონკრეტულ კვლევაში ვერ იპოვა. 2026 წელს NFA-მ 3,355 მონიტორინგის ხაფანგი ქვეყნის მასშტაბით განათავსა; ეს ეროვნული მონიტორინგის მასშტაბს აჩვენებს, მაგრამ არ ნიშნავს, რომ ყველა რეგიონში პოპულაცია ერთნაირად არის დადასტურებული. მკითხველისთვის მთავარი პრაქტიკული პასუხია: ეს არის ინვაზიური, მცენარის წვენით მკვებავი მავნებელი მწერი, რომელიც განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია ბაღებში, თხილნარებსა და ხეხილში. ზრდასრული ფაროსანა დაახლოებით 12-17 მმ სიგრძისაა. სხეული ფართო, ფარივით გაბრტყელებული და მურა-მარმარილოსებრია; ამოცნობაში განსაკუთრებით გეხმარებათ თეთრი ზოლები ულვაშებზე, ფეხებზე და მუცლის გვერდით კიდეზე.
ბოლო განახლება
გალერეა
აზიური ფაროსანა ფოტოებში
ფოტო: USDA / Stephen Ausmus · Wikimedia Commons
Beltsville, Maryland, USA ·
სად გვხვდება აზიური ფაროსანა საქართველოში
303 საველე ჩანაწერი · 2016–2026 · 12 რეგიონი
აზიური ფაროსანას (Halyomorpha halys) რუკა აერთიანებს Reptiles.ge-ის სარედაქციო ფოტოჩანაწერებსა და iNaturalist-ის საჯარო დაკვირვებებს. რეგიონული ლიტერატურული მტკიცებულება და ინდივიდუალური საველე ჩანაწერები ცალკე ფენებია; ჩანაწერების რაოდენობა დაკვირვების ინტენსივობასაც ასახავს და პოპულაციის სიმჭიდროვედ არ უნდა განვიხილოთ.
ინტერაქტიული რუკა იტვირთება.
მონაცემები: Reptiles.ge + iNaturalist · მეთოდოლოგია
ჩანაწერები რეგიონების მიხედვით
ჩანაწერების რაოდენობა აჩვენებს ხელმისაწვდომ მონაცემებსა და დაკვირვების ინტენსივობას; ეს არ არის პოპულაციის სიმჭიდროვე და არ ნიშნავს რეგიონში თანაბარ გავრცელებას.
ამოცნობა
როგორ ამოვიცნოთ აზიური ფაროსანა
ფარივით გაბრტყელებული, მურა-მარმარილოსებრი ბაღლინჯოა. საუკეთესო საველე ნიშნებია ულვაშებზე თეთრი ზოლები, მუცლის გვერდებზე მონაცვლე ღია-მუქი ლაქები/ზოლები და ფართო, მოზაიკური სხეული.
ზრდასრული ინდივიდი დაახლოებით 12-17 მმ-ია. სხეული განიერი, ოდნავ გაბრტყელებული და ზემოდან ფარის ფორმისაა.
ფერი მარტო არასაკმარისია: ზოგჯერ უფრო ნაცრისფერი ან მუქი მურა ჩანს. უფრო სანდოა თეთრი ზოლები ულვაშებზე და მუცლის გარეთა კიდეზე მონაცვლე ღია-მუქი ლაქები.
ფეხებზეც ჩანს ღია ზოლები. მხრის კუთხეები არ აქვს მკვეთრად ეკლიანი, ამიტომ მხოლოდ „ყავისფერი ფაროსანას“ დანახვა საბოლოო ამოცნობად არ ჩათვალოთ.
ნიმფები ზრდასრულზე პატარაა და ასაკის მიხედვით იცვლის შეფერილობას: ახალგამოსული ნიმფები მოწითალო შეიძლება იყოს, შემდეგ კი მუქი და მოთეთრო-მოყავისფრო ტონები უჩნდება.
საქართველოს სხვა ფაროსანებთან არევა შესაძლებელია. თუ საჭიროა ზუსტი დადასტურება, გადაიღეთ ზემოდან მკვეთრი ფოტო, სადაც ჩანს ულვაშები, მუცლის გვერდები და სხეულის ფორმა.
შედარება
რით განსხვავდება სხვა ფაროსანებისგან?
საქართველოში სხვა ფაროსანებიც შეიძლება ერთი შეხედვით ყავისფერი ჩანდეს. Halyomorpha halys-ის ამოცნობა ყველაზე სანდოა მაშინ, როცა ერთ ფოტოში ჩანს ულვაშის ღია ზოლები, მუცლის მონაცვლე ღია-მუქი კიდე, მომრგვალებული მხრები და ფეხების ღია ზოლები.
მხოლოდ ყავისფერი ფერი ან უსიამოვნო სუნი საკმარისი არ არის ამოსაცნობად.
- 1ულვაშის ორი ღია ზოლი
- 2მუცლის ღია-მუქი კიდე
- 3მომრგვალებული „მხრები“
- 4ფეხების ღია ზოლები
ზიანი და კონტროლი
რა ზიანს აყენებს აზიური ფაროსანა?
ზიანი კვებით იწყება. ზრდასრული ფაროსანა და ნიმფა ხორთუმით ხვრეტს ყლორტს, ფოთოლს, ნაყოფს, თესლს ან კაკალს და მცენარის წვენს წოვს. NFA საქართველოსთვის მნიშვნელოვან მასპინძლებად ასახელებს თხილს, თესლოვან და კურკოვან ხეხილს, კენკროვნებს, ბოსტნეულ კულტურებს, მზესუმზირასა და სიმინდს.
| კულტურა | რა ზიანდება | როგორ ჩანს დაზიანება |
|---|---|---|
| თხილი | ახალშემოსული ნაჭუჭი და ნაყოფის შიგთავსი იხვრიტება და იწოვება განვითარების დროს. | შიგთავსის გათხელება ან დაჩუტვა, კორპისებრი/ლპობადი ლაქები, საბაზრო ხარისხის დაქვეითება. |
| ატამი, ვაშლატამა, ვაშლი, მსხალი | ზიანდება ნაყოფის ქსოვილი, საიდანაც მწერი წვენს წოვს. | ჩაზნექილი, გაუფერულებული ან კორპისებრი კვების კვალი და ნაყოფის ხარისხის დაკარგვა. |
| პომიდორი, წიწაკა და სხვა ბოსტნეული | ნიმფები და ზრდასრულები შეიძლება იკვებონ რბილ ნაყოფზე და ყლორტებზე. | ღია ან ჩაზნექილი ლაქები, ნაყოფის დამახინჯება ან მოსავლის ხარისხის შემცირება. |
| კენკროვნები, მზესუმზირა, სიმინდი | შეიძლება დაზიანდეს თესლი, ნაყოფი და მცენარის რბილი ნაწილები. | წვენის წოვით გამოწვეული დაზიანება, ხარისხის დაკარგვა და ლოკალური მოსავლის ზიანი მაღალი რაოდენობისას. |
NFA მიუთითებს, რომ ძლიერი აფეთქების დროს ზარალმა შესაძლოა მოსავლის ღირებულების 70%-იც შეადგინოს. ეს არის აფეთქების რისკის კონტექსტი და არა პროგნოზი ყველა ბაღისა თუ ნაკვეთისთვის.
როგორ მოვიქცეთ, თუ ფაროსანა სახლში შემოვიდა?
ზრდასრული ფაროსანა შენობაში ყველაზე ხშირად შემოდგომაზე შედის, რადგან მშრალ და დაცულ გამოსაზამთრებელ ადგილს ეძებს. სახლში მთავარი ამოცანაა მოცილება და შემოსასვლელების დახურვა: არ გაჭყლიტოთ, მოაშორეთ მექანიკურად და შეამცირეთ ღრიჭოები.
გამოიყენეთ საპნიანი წყალი
შეაგროვეთ ქაღალდით ან ჭურჭლით და ჩაყარეთ საპნიან წყალში.
მტვერსასრუტი ფრთხილად
მრავალი ინდივიდისას შეიძლება მტვერსასრუტიც, თუ კონტეინერის ან პარკის გაწმენდა შეძლებთ.
დახურეთ შემოსასვლელები
შემოდგომამდე დახურეთ ფანჯრისა და კარის ღრიჭოები, ნაპრალები, სხვენის შესასვლელები და დაზიანებული ბადეები.
ქიმიასთან ფრთხილად
პესტიციდი გამოიყენეთ მხოლოდ ეტიკეტის, რეგისტრაციისა და ოფიციალური აგრონომიული რეკომენდაციის დაცვით.
ბიოლოგია
ჰაბიტატი · კვება · სიცოცხლის ციკლი · კონტროლი
ჰაბიტატი და გავრცელება
საქართველოში აზიური ფაროსანა პირველ რიგში აგროლანდშაფტთან და დასახლებებთან არის დაკავშირებული: თხილნარი, ხეხილის ბაღი, ბოსტნეული ნაკვეთი, ეზო, ბაღის საზღვარი, ბუჩქნარი და ხეები, რომლებზეც საკვები მცენარეებია. ეს არ არის ტყის ან სტეპის დაცვისათვის მნიშვნელოვანი ადგილობრივი სახეობა; ის ინვაზიური მავნებელია. ამ გვერდზე გავრცელება ორ მტკიცებულების ფენად არის გაყოფილი. რეგიონული fill-map აჩვენებს მხოლოდ ოფიციალური ან რეცენზირებული წყაროებით რეგიონულ დონეზე დასახელებულ ჩანაწერებს: ხობის მუნიციპალიტეტი და ბიჭვინთა EPPO-ში, NFA-ს მიერ გამოყოფილი დასავლეთ საქართველოს კერები და 2019-2020 წლების დასავლეთ საქართველოს თხილის ბაღების კვლევა. NCDC-ის ტექსტში აღმოსავლეთ საქართველოც არის ნახსენები, მაგრამ რეგიონების ან კონკრეტული ლოკალიტეტების ჩამონათვალი ამ წყაროში რუკისთვის საკმარისი სიზუსტით არ ჩანს. ცალკე ნაჩვენებია Reptiles.ge-ის საველე ფოტოჩანაწერები: ჭიათურა, ქუთაისი, ლაგოდეხი, ყვარელი, ახმეტა, მცხეთა და ძველი თბილისი. ეს ჩანაწერები გვერდის პირველადი, ფოტოებით დადასტურებული მონაცემებია — ადგილი, თარიღი და ავტორი ჩანს გალერეასა და რუკის წერტილოვან ფენაში. ისინი არ გამოიყენება მთელი რეგიონის შესაღებად და არ ნიშნავს, რომ შესაბამის რეგიონში გავრცელება ერთნაირია. საქართველოსთვის სანდო სიმაღლითი დიაპაზონი ამ ეტაპზე გამოყენებული წყაროებით არ დგინდება.
კვება
აზიური ფაროსანა მცენარით მკვებავი, პოლიფაგი მწერია. ზრდასრულიც და ნიმფაც ხორთუმით ხვრეტს მცენარის ქსოვილს და წვენს წოვს ფოთლიდან, ყლორტიდან, ნაყოფიდან ან თესლიდან. NFA ასახელებს თხილს, თესლოვან და კურკოვან ხეხილს, კენკროვნებს, ბოსტნეულ კულტურებს, მზესუმზირასა და სიმინდს; ცალკე ხაზს უსვამს ატამს, ვაშლატამას, ვაშლს, მსხალს, ჟოლოს, პომიდორსა და წიწაკას. საერთაშორისო რისკ-ანალიზი მას ძალიან ფართო მასპინძელთა სპექტრის მქონე მავნებლად აღწერს. კვება ნაყოფზე ხშირად ტოვებს ჩაზნექილ, გაუფერულებულ ან კორპისებრ დაზიანებებს. ეს არის სოფლის მეურნეობის პრობლემა და არა ადამიანზე თავდასხმის ან კბენის ქცევა.
სიცოცხლის ციკლი
საქართველოში NFA-ს მიხედვით კვება იწყება გაზაფხულზე, აპრილის ბოლოს-მაისიდან, და გრძელდება გვიან შემოდგომამდე. კვერცხები იდება ფოთლის ქვედა მხარეზე ჯგუფებად; რამდენიმე დღეში გამოდიან ნიმფები, რომლებიც ხუთ ასაკს გადიან და შემდეგ ზრდასრულ იმაგოდ იქცევიან. NCDC-ის ცნობით, დასავლეთ საქართველოში დაკვირვებებით ორი სრული თაობა ვითარდება. ეს დასავლეთ საქართველოსთვის მითითებული დაკვირვებაა და არ ნიშნავს, რომ იგივე კალენდარი ქვეყნის ყველა მიკროკლიმატში ზუსტად მეორდება. შემოდგომაზე ზრდასრული ფაროსანები გამოსაზამთრებლად ეძებენ მშრალ, დაცულ ადგილებს. ამიტომ შეიძლება შევიდნენ სახლებში, სხვენებში, კარისა და ფანჯრის ღრიჭოებში, ნაპრალებში, ასევე ხეების ფუღუროებსა და ჩამოცვენილ ფოთლებში. დამწყვდევის ან გაჭყლეტვისას უშვებენ მძაფრ სუნს.
კონტროლი და მართვა
აზიური ფაროსანას შემთხვევაში მთავარი ამოცანა მონიტორინგი და მართვაა. NFA-ს მასალებში აღწერილია სახელმწიფო მონიტორინგი, ხაფანგების გამოყენება, კერების მიხედვით დაგეგმილი ღონისძიებები და საინფორმაციო კამპანია; კერძო ბაღში კი პირველი ნაბიჯი რეგულარული დაკვირვებაა. საქართველოს კონტექსტში გავრცელების, ბიოლოგიისა და მართვის მიმოხილვას იძლევა Kharabadze 2022. ბაღსა და თხილნარში კონტროლი უნდა დაეყრდნოს მავნებლის რეალურ არსებობას და განვითარების ფაზას. NFA ქიმიურ ღონისძიებებში განსაკუთრებით ნიმფის ეტაპს ასახელებს, მაგრამ პრეპარატი უნდა გამოიყენოთ მხოლოდ რეგისტრირებული საშუალებით, ეტიკეტით, ინდივიდუალური დაცვის საშუალებებით და ოფიციალური აგრონომიული რეკომენდაციით.
კითხვები
ხშირად დასმული კითხვები
მოკლე პასუხები აზიური ფაროსანასთან დაკავშირებულ ყველაზე მნიშვნელოვან კითხვებზე.
დიახ. EPPO მას საქართველოსთვის დადასტურებულ მავნებლად აჩვენებს და პირველ ჩანაწერებს 2016 წლით ათარიღებს — ხობის მუნიციპალიტეტი და ბიჭვინთა. NCDC-ის ცნობით, 2017 წლის ბოლოს ის აღმოსავლეთ საქართველოშიც გამოჩნდა.
ოფიციალური და რეცენზირებული წყაროები რეგიონულ დონეზე ყველაზე მკაფიოდ დასავლეთ საქართველოს ჩანაწერებს ასახელებს. ამ გვერდის გალერეაში ასევე არის Reptiles.ge-ის საველე ფოტოჩანაწერები ჭიათურიდან, ქუთაისიდან, ლაგოდეხიდან, ყვარელიდან, ახმეტიდან, მცხეთიდან და ძველი თბილისიდან. ეს წერტილები კონკრეტულ ადგილებს ადასტურებს და არა მთელ რეგიონში ერთნაირ გავრცელებას.
დააკვირდით 12-17 მმ ზომის ფარისებრ სხეულს, მურა-მარმარილოსებრ ნახატს, ულვაშებზე თეთრ ზოლებს და მუცლის გვერდებზე მონაცვლე ღია-მუქ ლაქებს. მხოლოდ ყავისფერი შეფერილობა საკმარისი ნიშანი არ არის.
არა. NCDC-ის რეკომენდაციით, აზიური ფაროსანა არ კბენს ადამიანებსა და შინაურ ცხოველებს და არ ავრცელებს ადამიანისა თუ ცხოველის დაავადებებს.
შემოდგომაზე ზრდასრული ფაროსანები მშრალ, დაცულ ადგილს ეძებენ გამოსაზამთრებლად. ამიტომ შეიძლება შევიდნენ სხვენში, კარისა და ფანჯრის ღრიჭოებში ან სხვა ნაპრალებში.
საქართველოში განსაკუთრებით მნიშვნელოვანი ზიანი თხილზე დაფიქსირდა. ასევე ზიანდება ხეხილი, კენკროვნები, ბოსტნეული კულტურები, სიმინდი და მზესუმზირა.
ნუ გაჭყლეტთ. მოაშორეთ პირდაპირი შეხების გარეშე და ჩაყარეთ საპნიან წყალში, ან გამოიყენეთ მტვერსასრუტი. პესტიციდი გამოიყენეთ მხოლოდ ეტიკეტისა და ოფიციალური უსაფრთხოების წესების დაცვით.
წყაროები
წყაროები
წყაროები
წყაროები
- EPPO Global Database — Halyomorpha halys (HALYHA)
- EPPO Global Database — Distribution details in Georgia
- სურსათის ეროვნული სააგენტო — აზიური ფაროსანა
- სურსათის ეროვნული სააგენტო 2026 — აზიური ფაროსანას საწინააღმდეგო ღონისძიებების I ეტაპი
- NCDC Georgia — აზიური ფაროსანა და რეკომენდაციები შენობების დასაცავად
- Georgian Biodiversity Database / Ilia State University — Halyomorpha halys
- iNaturalist — Halyomorpha halys observations in Georgia
- Japoshvili et al. 2022 — Surveys for Halyomorpha halys in Georgia
- Kharabadze 2022 — Review of Halyomorpha halys in Georgia: Distribution, biology and management
- MPI New Zealand 2012 — Risk analysis of Halyomorpha halys
სახეობების პროფილები შედგენილია რეცენზირებული ლიტერატურისა და აღიარებული ბიომრავალფეროვნების მონაცემთა ბაზების საფუძველზე და განახლდება ახალი ტაქსონომიური და კონსერვაციის მონაცემების გამოჩენისას.
დაკავშირებული გიდები
