აზიური ფაროსანა
Halyomorpha halys
ნინა აბესაძე · ლაგოდეხი საქართველოს ველში
მთავარი მონაცემები
- ზომა
- 12-17 მმ
- ჯგუფი
- მწერი
- სტატუსი საქართველოში
- ინვაზიური მავნებელი; დადასტურებულია
- ამოცნობა
- მარმარილოსებრი ფარი და თეთრზოლიანი ულვაშები
- მთავარი რისკი
- კულტურების დაზიანება და შენობებში შემოსვლა
- ოჯახი
- Pentatomidae
აზიური ფაროსანა (Halyomorpha halys) საქართველოში გარედან შემოსული მავნებელი მწერია, რომელმაც 2016 წელს თხილის მოსავალი დააზიანა. მცენარის წვენით იკვებება და განსაკუთრებით საყურადღებოა ბაღებში, თხილნარებსა და ხეხილში. ზრდასრული დაახლოებით 12–17 მმ სიგრძისაა. სხეული ფართო და ფარივით გაბრტყელებული აქვს, მურა ფერის და მარმარილოსავით ჭრელი. ამოცნობაში თეთრი ზოლები დაგეხმარებათ: ისინი ულვაშებზე, ფეხებსა და მუცლის გვერდით კიდეზე ჩანს. პირველად 2016 წელს დაფიქსირდა, ხობის მუნიციპალიტეტსა და ბიჭვინთაში. 2017 წელს მასთან ბრძოლა უპირველესად სამეგრელოს, გურიის, სამტრედიისა და გალის იმ ადგილებს შეეხო, სადაც ფაროსანა გავრცელდა. იმავე წლის ბოლოს აღმოსავლეთ საქართველოშიც გამოჩნდა, ამიტომ მხოლოდ დასავლეთის მავნებელი აღარ არის. დღეს ჩანაწერები 12-ვე რეგიონიდანაა, თუმცა 4 რეგიონში ჯერჯერობით მხოლოდ ცალკეული შემთხვევებია ცნობილი, მისი გავრცელება კი შეზღუდულადაა შეფასებული. ქართულ ოფიციალურ წყაროებში მას აზიურ ბაღლინჯოსაც უწოდებენ, ინგლისურად კი brown marmorated stink bug-ს.
ამოცნობა
როგორ ამოვიცნოთ აზიური ფაროსანა
აზიურ ფაროსანას ფართო, ფარივით ბრტყელი სხეული აქვს, მურა და მარმარილოსავით ჭრელი. ულვაშებზე თეთრი ზოლები ემჩნევა, მუცლის გვერდებზე კი ღია და მუქი ლაქები ან ზოლები ერთმანეთს ენაცვლება. ამ ნიშნებით ის შეიძლება ამოიცნოთ, თუ სხეულის ფორმას, ულვაშებსა და მუცლის გვერდებს ერთად დააკვირდებით.
ზრდასრული ფაროსანა ზემოდან ფარს ჰგავს. სხეული განიერი და ოდნავ გაბრტყელებული აქვს და დაახლოებით 12–17 მმ ზომისაა.
მხოლოდ ფერით მას ვერ ამოიცნობთ: ზოგჯერ უფრო ნაცრისფერი ან მუქი ყავისფერი ჩანს. უფრო სანდო ნიშნებია ულვაშებზე თეთრი ზოლები და მუცლის გარეთა კიდეზე მონაცვლე ღია და მუქი ლაქები.
ფეხებზეც ღია ფერის ზოლები ჩანს, მხრების კუთხეებში კი მკვეთრი ეკლები არ აქვს. ამიტომ მხოლოდ ის, რომ ყავისფერი ფაროსანა დაინახეთ, ჯერ არ ნიშნავს, რომ ზუსტად ეს სახეობაა.
ახალგაზრდა ფაროსანები ზრდასრულებზე პატარები არიან და ზრდასთან ერთად ფერს იცვლიან. ახლად გამოჩეკილები შეიძლება მოწითალო იყვნენ, მოგვიანებით კი მუქი და მოთეთრო-მოყავისფრო ფერები უჩნდებათ.
ეს ფაროსანა შეიძლება საქართველოს სხვა ფაროსნებში აგერიოთ. ზუსტად რომ გაარკვიოთ, რომელი ფაროსანაა, ზემოდან გადაუღეთ მკაფიო ფოტო, რომელზეც ულვაშები, მუცლის გვერდები და სხეულის ფორმა ჩანს.
რომელ სახეობებს ჰგავს
შედარება
რით განსხვავდება სხვა ფაროსანებისგან?
საქართველოში სხვა ფაროსანებიც შეიძლება ერთი შეხედვით ყავისფერი ჩანდეს. Halyomorpha halys-ის ამოცნობა ყველაზე სანდოა მაშინ, როცა ერთ ფოტოში ჩანს ულვაშის ღია ზოლები, მუცლის მონაცვლე ღია-მუქი კიდე, მომრგვალებული მხრები და ფეხების ღია ზოლები.
მხოლოდ ყავისფერი ფერი ან უსიამოვნო სუნი საკმარისი არ არის ამოსაცნობად.
- 1ულვაშის ორი ღია ზოლი
- 2მუცლის ღია-მუქი კიდე
- 3მომრგვალებული „მხრები“
- 4ფეხების ღია ზოლები
ზიანი და კონტროლი
რა ზიანს აყენებს აზიური ფაროსანა?
ზიანი კვებით იწყება. ზრდასრული ფაროსანა და ნიმფა ხორთუმით ხვრეტს ყლორტს, ფოთოლს, ნაყოფს, თესლს ან კაკალს და მცენარის წვენს წოვს. საქართველოში მისი მნიშვნელოვანი მასპინძლებია თხილი, თესლოვანი და კურკოვანი ხეხილი, კენკროვნები, ბოსტნეული კულტურები, მზესუმზირა და სიმინდი.
| კულტურა | რა ზიანდება | როგორ ჩანს დაზიანება |
|---|---|---|
| თხილი | ახალშემოსული ნაჭუჭი და ნაყოფის შიგთავსი იხვრიტება და იწოვება განვითარების დროს. | შიგთავსის გათხელება ან დაჩუტვა, კორპისებრი/ლპობადი ლაქები, საბაზრო ხარისხის დაქვეითება. |
| ატამი, ვაშლატამა, ვაშლი, მსხალი | ზიანდება ნაყოფის ქსოვილი, საიდანაც მწერი წვენს წოვს. | ჩაზნექილი, გაუფერულებული ან კორპისებრი კვების კვალი და ნაყოფის ხარისხის დაკარგვა. |
| პომიდორი, წიწაკა და სხვა ბოსტნეული | ნიმფები და ზრდასრულები შეიძლება იკვებონ რბილ ნაყოფზე და ყლორტებზე. | ღია ან ჩაზნექილი ლაქები, ნაყოფის დამახინჯება ან მოსავლის ხარისხის შემცირება. |
| კენკროვნები, მზესუმზირა, სიმინდი | შეიძლება დაზიანდეს თესლი, ნაყოფი და მცენარის რბილი ნაწილები. | წვენის წოვით გამოწვეული დაზიანება, ხარისხის დაკარგვა და ლოკალური მოსავლის ზიანი მაღალი რაოდენობისას. |
ძლიერი აფეთქების დროს ზარალმა შესაძლოა მოსავლის ღირებულების 70%-იც შეადგინოს. ეს არის აფეთქების რისკის კონტექსტი და არა პროგნოზი ყველა ბაღისა თუ ნაკვეთისთვის.
როგორ მოვიქცეთ, თუ ფაროსანა სახლში შემოვიდა?
ზრდასრული ფაროსანა შენობაში ყველაზე ხშირად შემოდგომაზე შედის, რადგან მშრალ და დაცულ გამოსაზამთრებელ ადგილს ეძებს. სახლში მთავარი ამოცანაა მოცილება და შემოსასვლელების დახურვა: არ გაჭყლიტოთ, მოაშორეთ მექანიკურად და შეამცირეთ ღრიჭოები.
არ გაჭყლიტოთ
გაჭყლეტისას მძაფრი სუნი ძლიერდება და ზედაპირზე შეიძლება დარჩეს.
გამოიყენეთ საპნიანი წყალი
შეაგროვეთ ქაღალდით ან ჭურჭლით და ჩაყარეთ საპნიან წყალში.
მტვერსასრუტი ფრთხილად
მრავალი ინდივიდისას შეიძლება მტვერსასრუტიც, თუ კონტეინერის ან პარკის გაწმენდა შეძლებთ.
დახურეთ შემოსასვლელები
შემოდგომამდე დახურეთ ფანჯრისა და კარის ღრიჭოები, ნაპრალები, სხვენის შესასვლელები და დაზიანებული ბადეები.
ქიმიასთან ფრთხილად
პესტიციდი გამოიყენეთ მხოლოდ ეტიკეტის, რეგისტრაციისა და ოფიციალური აგრონომიული რეკომენდაციის დაცვით.
საქართველოში აზიური ფაროსანა უმეტესად სასოფლო-სამეურნეო მიწებსა და დასახლებულ ადგილებში გვხვდება. ესაა თხილისა და ხეხილის ბაღები, ბოსტნეულის ნაკვეთები, ეზოები და ბაღების კიდეები, ასევე ბუჩქები და ხეები, სადაც მისთვის საკვები მცენარეებია. ეს გარედან შემოსული მავნებელია და არა ადგილობრივი სახეობა, რომლის დაცვაც ტყეებსა თუ სტეპებში მნიშვნელოვანია. ჩანაწერები საქართველოს 12-ვე რეგიონიდანაა, თუმცა 4 რეგიონში მხოლოდ ცალკეული შემთხვევებია ცნობილი. ადგილზე გადაღებული ფოტოებით დოკუმენტირებულია ჩანაწერები ჭიათურიდან, ქუთაისიდან, ლაგოდეხიდან, ყვარლიდან, ახმეტიდან, მცხეთიდან და ძველი თბილისიდან.
აზიური ფაროსანას (Halyomorpha halys) რუკა აერთიანებს Reptiles.ge-ის სარედაქციო ფოტოჩანაწერებსა და iNaturalist-ის საჯარო დაკვირვებებს. რეგიონული ლიტერატურული მტკიცებულება და ინდივიდუალური საველე ჩანაწერები ცალკე ფენებია; ჩანაწერების რაოდენობა დაკვირვების ინტენსივობასაც ასახავს და პოპულაციის სიმჭიდროვედ არ უნდა განვიხილოთ.
მონაცემები: Reptiles.ge + iNaturalist · მეთოდოლოგია
- საველე ჩანაწერი
- რამდენიმე ჩანაწერი ერთ ადგილას
- ფოტოჩანაწერი
- წყაროებით დადასტურებული რეგიონი
აზიური ფაროსანა ძალიან ბევრი სახის მცენარით იკვებება და მათ აზიანებს. მის საკვებ მცენარეებს შორისაა თხილი, თესლოვანი და კურკოვანი ხეხილი, კენკროვანი მცენარეები, ბოსტნეული, მზესუმზირა და სიმინდი. მათ შორისაა ატამი, ვაშლატამა, ვაშლი, მსხალი, ჟოლო, პომიდორი და წიწაკაც. ზრდასრულიც და ახალგაზრდა ფაროსანაც ხორთუმით ჩხვლეტს ფოთოლს, ყლორტს, ნაყოფს ან თესლს და წვენს წოვს. ნაყოფზე ამის შემდეგ ხშირად რჩება ჩაზნექილი, გაუფერულებული ან კორპის მსგავსი დაზიანება. ეს ზიანი სოფლის მეურნეობას ადგება და არ ნიშნავს, რომ ფაროსანა ადამიანს თავს ესხმის ან კბენს.
საქართველოში ფაროსანები კვებას გაზაფხულზე, აპრილის ბოლოს ან მაისში იწყებენ და გვიან შემოდგომამდე აგრძელებენ. კვერცხებს ჯგუფებად დებენ, ფოთლების ქვედა მხარეს. რამდენიმე დღეში კვერცხებიდან პატარა ფაროსანები იჩეკებიან, რომლებიც ზრდასრულობამდე განვითარების ხუთ ეტაპს გადიან. დასავლეთ საქართველოში დაკვირვებისას ორი სრული თაობის განვითარება დაფიქსირდა. ეს დაკვირვება დასავლეთ საქართველოს ეხება და არ ნიშნავს, რომ ქვეყნის ყველა კუთხეში ფაროსანა ზუსტად იმავე ვადებში ვითარდება. შემოდგომაზე ზრდასრული ფაროსანები ზამთრის გასატარებლად მშრალ, დაცულ ადგილებს ეძებენ. ამიტომ შეიძლება შევიდნენ სახლებსა და სხვენებში, კარისა და ფანჯრის ღრიჭოებში და სხვა ნაპრალებში. ხეების ფუღუროებსა და ჩამოცვენილ ფოთლებსაც შეიძლება შეაფარონ თავი. თუ ფაროსანას მოიმწყვდევთ ან გაჭყლეტთ, მძაფრ სუნს გამოუშვებს.
აზიურ ფაროსანასთან ბრძოლაში მთავარია, თვალი ადევნონ მის გავრცელებას და ამის მიხედვით მიიღონ საჭირო ზომები. სახელმწიფო ამისთვის ფაროსანას აკვირდება, ხაფანგებს აყენებს, ზომებს მისი გავრცელების ადგილების მიხედვით გეგმავს და მოსახლეობას ინფორმაციას აწვდის. საკუთარ ბაღში კი პირველი ნაბიჯი რეგულარული დათვალიერებაა. მეტს იმაზე, თუ სად გვხვდება ფაროსანა საქართველოში, როგორ ცხოვრობს და როგორ ებრძვიან, ამ მიმოხილვაში წაიკითხავთ. ბაღსა და თხილნარში ზომები იმის მიხედვით შეარჩიეთ, ნამდვილად არის თუ არა იქ ფაროსანა და განვითარების რომელ ეტაპზეა. ქიმიური საშუალებების გამოყენებისას ოფიციალური რეკომენდაციები განსაკუთრებულ ყურადღებას იმ ეტაპს აქცევს, როცა ფაროსანა ჯერ ახალგაზრდაა და ზრდასრული არ გამხდარა. გამოიყენეთ მხოლოდ რეგისტრირებული საშუალება და დაიცავით ეტიკეტზე მითითებული წესები. იმუშავეთ დამცავი აღჭურვილობით და მიჰყევით სოფლის მეურნეობის ოფიციალურ რეკომენდაციებს.
დაკავშირებული გიდები
გააგრძელეთ თემატური გვერდებით
კითხვები
ხშირად დასმული კითხვები
მოკლე პასუხები აზიური ფაროსანასთან დაკავშირებულ ყველაზე მნიშვნელოვან კითხვებზე.
დიახ. ამ მავნებლის ყოფნა საქართველოში დადასტურებულია. პირველად 2016 წელს დაფიქსირდა, ხობის მუნიციპალიტეტსა და ბიჭვინთაში. 2017 წლის ბოლოს კი აღმოსავლეთ საქართველოშიც გამოჩნდა, ამიტომ ის მხოლოდ დასავლეთის მავნებელი აღარ არის.
აზიური ფაროსანას ჩანაწერები საქართველოს 12-ვე რეგიონიდანაა, თუმცა 4 რეგიონში ჯერჯერობით მხოლოდ რამდენიმე შემთხვევაა ცნობილი. ადგილზე გადაღებული ფოტოებით დოკუმენტირებულია ჩანაწერები ჭიათურიდან, ქუთაისიდან, ლაგოდეხიდან, ყვარლიდან, ახმეტიდან, მცხეთიდან და ძველი თბილისიდან.
სხეული ფარის ფორმისაა, 12–17 მმ ზომის, ყავისფერი, მარმარილოსავით ჭრელი ნახატით. ულვაშებზე თეთრი ზოლები აქვს, მუცლის გვერდებზე კი ღია და მუქი ლაქები ერთმანეთს ენაცვლება. მხოლოდ ყავისფერი შეფერილობით მას ვერ ამოიცნობთ. ამიტომ ყველა ამ ნიშანს ერთად დააკვირდით.
არა. აზიური ფაროსანა არც ადამიანებს კბენს და არც შინაურ ცხოველებს. ადამიანებსა და ცხოველებს არც დაავადებებს გადასცემს.
შემოდგომაზე ზრდასრული ფაროსანები ზამთრის გასატარებლად მშრალ და დაცულ ადგილებს ეძებენ. ამიტომ შეიძლება სხვენში, კარისა და ფანჯრის ღრიჭოებში ან სხვა ნაპრალებში შევიდნენ.
საქართველოში განსაკუთრებით დიდი ზიანი თხილს მიადგა. ფაროსანა აზიანებს ხეხილს, კენკროვან მცენარეებს, ბოსტნეულს, სიმინდსა და მზესუმზირასაც.
ფაროსანებს ნუ გაჭყლეტთ. მოაშორეთ ისე, რომ პირდაპირ არ შეეხოთ, და საპნიან წყალში ჩაყარეთ. შეგიძლიათ მტვერსასრუტითაც შეაგროვოთ. მავნებლების საწინააღმდეგო საშუალება კი მხოლოდ ეტიკეტზე მითითებული წესით და უსაფრთხოების ოფიციალური წესების დაცვით გამოიყენეთ.
წყაროები
რას ეყრდნობა პროფილი
სახეობების პროფილები შედგენილია რეცენზირებული ლიტერატურისა და აღიარებული ბიომრავალფეროვნების მონაცემთა ბაზების საფუძველზე და განახლდება ახალი ტაქსონომიური და კონსერვაციის მონაცემების გამოჩენისას.
მოამზადა Reptiles.ge-ის რედაქციამ, აქ ჩამოთვლილი წყაროების მიხედვით.
