ესკულაპის მცურავი (Zamenis longissimus) უშხამო, ხეზე ასვლადი გველია დასავლეთ საქართველოს ნოტიო ტყეებსა და მთისწინეთში. ანკარასებრთა ოჯახისაა (Colubridae). 2026 წლის ქართული ჩამონათვალი მას ბიოლოგიურად დადასტურებულ სახეობად იღებს; გავრცელების ნდობა საშუალოა. 2021 წლის გველების კვლევა მას ნოტიო კლიმატის სახეობებს მიაკუთვნებს — კავკასიურ გველგესლასა და სპილენძასთან ერთად — და არა სამხრეთ-აღმოსავლეთის ნახევრადმშრალ დაბლობს. მთელ საქართველოში არ ეძებოთ. ამ გვერდის რუკის „ჩანაწერები რეგიონების მიხედვით“ ცხრილით გავრცელება დადასტურებულია აჭარაში, აფხაზეთში, იმერეთში, რაჭა — ლეჩხუმი — ქვემო სვანეთში, სამცხე — ჯავახეთსა და შიდა ქართლში; რეგიონში ერთი საველე ჩანაწერიც საკმარისია. ჩანაწერის არმქონე რეგიონი გავრცელებად არ ითვლება. ადამიანისთვის უვნებელია. ხშირად ერევა ამიერკავკასიურ მცურავს; ახალგაზრდა ანკარას ყვითელ საყელოსაც წააგავს.
ამოცნობა
უშხამო, გრძელი მცურავია მრგვალი გუგით. ზრდასრული ხშირად ზეთისხილისფერი ან მოყავისფრო და შედარებით ერთფეროვანია; ახალგაზრდა ლაქებიანია. დასავლეთ საქართველოს ნოტიო ტყე უფრო ამ სახეობას უკავშირდება, ვიდრე აღმოსავლეთის მშრალ დაბლობს.
რომელ სახეობებს ჰგავს
სხეული გრძელი და წვრილია, თავი კისრისგან ზომიერად გამოიყოფა. გუგა მრგვალია — არა ვერტიკალური ნაპრალი, როგორც გველგესლას. ზურგის ქერცელი გლუვია ან სუსტად კილური; სახეობის დონეზე შუა ტანზე ჩვეულებრივ 23 რიგია (იშვიათად 19–21). მუცლის ფარები გვერდზე ოდნავ კუთხოვანია, რაც ხეზე ასვლას ეხმარება. ქერცლის დასათვლელად გველი არ აიყვანოთ.
ზრდასრულის ფონი ზეთისხილისფერი, მოყავისფრო ან მოყვითალო-ყავისფერია და ხშირად ერთფეროვანი; ქერცლის კიდე შეიძლება ღია იყოს, ამიტომ ტანი წვრილად წინწკლებიანი ჩანს. მუცელი ღია, ხშირად მოყვითალოა. ახალგაზრდა მუქი ლაქებიანია და კისრის ან საფეთქლის არეში ღია ნიშანი აქვს — ამიტომ ანკარას ყვითელ საყელოს ერევა. ანკარას ხშირად უფრო კონტრასტული საყელო აქვს და წყალთან, ნესტიან დაბლობთან უფრო ახლოსაა; ეს სახეობა ხესა და ტყის პირს უკავშირდება.
ამიერკავკასიური მცურავი (Zamenis hohenackeri) ზრდასრულობაშიც ლაქებიან ნახატს ინარჩუნებს და უფრო მშრალ, კლდოვან ან ბალახოვან ადგილს უკავშირდება — აღმოსავლეთსა და სამცხის ნაწილში. ამ ცხრილით იმერეთი და სამცხე — ჯავახეთი გავრცელებად დადასტურებულია; თუ იქ მცურავს ხედავთ, ნახატი და ჰაბიტატი ერთად შეამოწმეთ. სპილენძა პატარაა (ჩვეულებრივ 50–70 სმ), გლუვქერცლიანი, თავზე ხშირად გვირგვინისებრი ნახატით. კავკასიურ გველგესლას ვერტიკალური გუგა, კილური ქერცელი და ხშირად აგურისფერი ტანი აქვს; შხამიანია. ურარტუს და სახეებიანი მცურავი აღმოსავლეთის მშრალი ზონის სახეობებია და კოლხეთში არ ეძებოთ.
ზომა წყაროებში არ ემთხვევა. 2021 წლის ქართული დანართი სახეობას საშუალო ზომის გველებს მიაკუთვნებს (მაქსიმუმი 70–120 სმ). ევროპულ სახელმძღვანელოებსა და სამოქმედო გეგმაში ზრდასრული ხშირად 1.4–1.6 მ-ია, სამხრეთში იშვიათად 2 მ-მდე. საქართველოსთვის ცალკე გაზომილი სერია ამ გვერდზე არ არის — ველში გრძელი ერთფეროვანი მცურავი დასავლეთის ტყეში ამ სახეობას უფრო ჰგავს, ვიდრე პატარა სპილენძას.
შხამი არ აქვს. მსხვერპლს შეკვრით ახრჩობს. თუ დიდ გველს ვერტიკალური გუგით ხედავთ ნოტიო დასავლეთში — ეს კავკასიური გველგესლაა, არა ეს სახეობა. არ აიყვანოთ.
საქართველოში ეძებეთ ნოტიო დასავლეთსა და მთისწინეთში — ფოთლოვან ან შერეულ ტყეს, ტყის პირს, ბუჩქნარს, მზიან ფერდობსა და დასახლების პირას, სადაც ხე, ქვა ან ძველი ნაგებობაა. სახეობის დონეზე კარგად ადის ხეზე; ბუდე, ფუღურო და ტოტი თავშესაფარიცაა და ნადირობის ადგილიც. 2021 წლის კვლევა მას შედარებით ნოტიო კლიმატს უკავშირებს. ევროპის 2006 წლის სამოქმედო გეგმა, Tarkhnishvili და სხვ. 2002-ზე დაყრდნობით, წერს, რომ საქართველოში არ არის ნაპოვნი ადგილებში, სადაც წლიური ნალექი 800 მმ-ზე ნაკლებია; იგივე ტექსტი დასავლეთ ნახევარს ასახელებს შავი ზღვის სანაპიროდან კავკასიონის მთისწინეთამდე და ცალკე, სავარაუდოდ იზოლირებულ პოპულაციას ლაგოდეხთან. ლაგოდეხი ამ ატლასის რუკაზე არ არის შეფერილი — ეს ძველი ლიტერატურული მითითებაა და 2021–2026 წლის მასალით აქ არ არის ხელახლა დადასტურებული. ამ გვერდის ჩანაწერების ცხრილით გავრცელება დადასტურებულია აჭარაში, აფხაზეთში, იმერეთში, რაჭა — ლეჩხუმი — ქვემო სვანეთში, სამცხე — ჯავახეთსა და შიდა ქართლში — რეგიონში ერთი ჩანაწერიც საკმარისია. სამეგრელო — ზემო სვანეთსა და გურიაში ამ ცხრილში ჩანაწერი არ არის. შიდა ქართლის ერთადერთი წერტილის საჯარო კოორდინატი დაფარულია და ადგილის ტექსტი მხოლოდ „Georgia“-ა, ამიტომ წერტილი მიახლოებითია. სამცხე — ჯავახეთის მშრალი პლატო უფრო ამიერკავკასიური მცურავის გარემოა. კონკრეტული დასახელებული წერტილია ქუთაისი / სათაფლია იმერეთში: Musilová და სხვ. (2010) იქიდან აღებული ნიმუშით გამოყოფენ „აზიურ“ მიტოქონდრიულ კლადას, რომელიც აღმოსავლეთ შავიზღვისპირეთს უკავშირდება. სახეობის დონეზე ევროპაში ზღვის დონიდან დაახლოებით 2000 მ-მდეა აღწერილი; საქართველოსთვის ცალკე გაზომილი სიმაღლის დიაპაზონი ამ გვერდზე არ არის.
გავრცელება
36 საველე ჩანაწერი2018–20266 რეგიონი
ინტერაქტიული რუკა იტვირთება.
ესკულაპის მცურავის რუკა იყენებს iNaturalist-ის საჯარო დაკვირვებებს Zamenis longissimus-ზე. რეგიონში ერთი საველე ჩანაწერიც საკმარისია, რომ გავრცელება დადასტურებულად ჩაითვალოს; ჩანაწერის არმქონე რეგიონი გავრცელებად არ ითვლება. საჯარო კოორდინატების ნაწილი დაფარულია, ამიტომ რეგიონების საზღვართან წერტილები მიახლოებითია. ჩანაწერების რაოდენობა დაკვირვების ინტენსივობას ასახავს და პოპულაციის სიმჭიდროვეს არ ზომავს.
მონაცემები: Reptiles.ge + iNaturalist · მეთოდოლოგია
ბიოლოგია
ცალკე ქართული კვების კვლევა ამ სახეობაზე არ არის. სახეობის დონეზე ზრდასრული იკვებება წვრილი ძუძუმწოვრებით — თაგვი, მემინდვრია, ვირთაგვამდე — და ხშირად ხვლიკით; ხეზე ასვლით იღებს ფრინველის კვერცხსა და ბარტყსაც, თუმცა ეს ყველა პოპულაციაში ერთნაირად არ არის გაზომილი. ცენტრალურ იტალიაში 32 ინდივიდის კუჭის შიგთავსი ძირითადად მღრღნელები და ხვლიკები იყო; ფრინველი იმ ნიმუშში არ გამოჩნდა. ახალგაზრდა უფრო ხვლიკზე და წვრილ მსხვერპლზეა დამოკიდებული. მსხვერპლს სხეულის რგოლებით ახრჩობს — შხამი არ აქვს. 2021 წლის ქართული დანართი „სხვა“ გველებს, ამ სახეობის ჩათვლით, ძირითადად წვრილ ძუძუმწოვარზე, ქვეწარმავალზე ან ფრინველზე მონადირედ აჯგუფებს; ეს ზოგადი კლასიფიკაციაა და არა ადგილობრივი მენიუ.
2021 წლის ქართული დანართით საქართველოს გველების უმეტესობა დღისითაა აქტიური — დილით ადრე და მზის ჩასვლამდე; ესკულაპის მცურავი ღამის სახეობად არ არის გამოყოფილი. თბილ სეზონზე მოძრაობს; ზამთარში იმალება სოროში, ქვის ან ხის ნაპრალში. საქართველოში თბილი სეზონის ზუსტი თვეები ამ გვერდის წყაროებში ცალკე არ არის გამოქვეყნებული. საფრთხისას უპირატესად გარბის. თუ დაიჭერენ, შეიძლება უკბინოს — ნაკბენი მტკივნეულია, მაგრამ შხამიანი არ არის. არ აიყვანოთ. კვერცხისმდებია. ევროპულ მასალაში დედალი ჩვეულებრივ 2–18 კვერცხს დებს დამპალ მცენარეულში, კომპოსტში, ნაკელის გროვაში ან ხის ფუღუროში; ეს ციფრები ქართული ბუდეების ნიმუში არ არის. ახალგაზრდა ლაქებიანია და ხშირად ღია ნიშანი აქვს კისრის ან საფეთქლის არეში.
IUCN-ის 2017 წლის შეფასებით ნაკლებად საფრთხის ქვეშაა (Least Concern). საქართველოს 2014 წლის წითელ ნუსხაში არ არის — იქ გველებიდან შეტანილია დინიკის და კავკასიური გველგესლა. ძველ ქართულ ცნობარებში ხანდახან „წითელ წიგნში“ მოხსენიება 2014 წლის სამართლებრივ ნუსხას არ ცვლის. ევროპაში შეტანილია ბერნის კონვენციის II დანართსა და ევროკავშირის ჰაბიტატების დირექტივის IV დანართში; ჰაბიტატების დირექტივა საქართველოს კანონი არ არის. 2026 წლის ჩამონათვალში გავრცელების ნდობა საშუალოა: ჩამონათვალი დასავლეთის ნოტიო არეალს აღწერს, ამ გვერდის ჩანაწერების ცხრილი კი გავრცელებად აჭარას, აფხაზეთს, იმერეთს, რაჭა — ლეჩხუმი — ქვემო სვანეთს, სამცხე — ჯავახეთსა და შიდა ქართლს ადასტურებს. ლაგოდეხის ძველი მითითება სრულად არ არის განახლებული. ადგილობრივ საფრთხეა ტყის პირის გარდაქმნა, გზაზე დაღუპვა და შხამიან გველთან აღრევის გამო მოკვლა.
კითხვები
მოკლე პასუხები ესკულაპის მცურავთან დაკავშირებულ ყველაზე მნიშვნელოვან კითხვებზე.
დიახ. 2026 წლის ჩამონათვალში ბიოლოგიურად დადასტურებულია. 2021 წლის კვლევა მას ნოტიო კლიმატის სახეობად ასახელებს. მთელ ქვეყანაში არ გვხვდება.
რუკის ცხრილით გავრცელება დადასტურებულია აჭარაში, აფხაზეთში, იმერეთში, რაჭა — ლეჩხუმი — ქვემო სვანეთში, სამცხე — ჯავახეთსა და შიდა ქართლში — ნოტიო ტყე, ტყის პირი და მთისწინეთი. რეგიონში ერთი საველე ჩანაწერიც საკმარისია. ქუთაისი / სათაფლია იმერეთის დასახელებული გენეტიკური წერტილია. ლაგოდეხის ძველი მითითება ამ რუკაზე არ არის შეფერილი. აღმოსავლეთის მშრალ დაბლობზე ნუ ეძებთ.
არა. შხამი არ აქვს. მსხვერპლს შეკვრით ახრჩობს. თუ დაიჭერენ, შეიძლება უკბინოს — არ აიყვანოთ. ვერტიკალური გუგა დასავლეთში კავკასიურ გველგესლაზე მიუთითებს.
მრგვალი გუგა, გრძელი ტანი, ზრდასრულში ზეთისხილისფერ-ყავისფერი ერთფეროვანი ზურგი; ახალგაზრდა ლაქებიანია ღია კისრის ნიშნით. ამიერკავკასიური მცურავი ზრდასრულობაშიც ლაქებიანია. ანკარას უფრო მკაფიო საყელო და წყალთან კავშირი აქვს.
ქართული 2021 წლის დანართი საშუალო ზომას უთითებს (70–120 სმ). ევროპულ წყაროებში ზრდასრული ხშირად 1.4–1.6 მ-ია. საქართველოსთვის ცალკე გაზომილი სერია აქ არ არის.
ქართული კვების კვლევა არ არის. სახეობის დონეზე — წვრილი ძუძუმწოვარი, ხვლიკი, ზოგჯერ ფრინველის კვერცხი და ბარტყი. დღისითაა აქტიური, დილით და საღამოს; ღამის სახეობად არ ითვლება.
ზრდასრული ესკულაპის მცურავი ხშირად ერთფეროვანია; ამიერკავკასიური მცურავი ლაქებს ინარჩუნებს და უფრო მშრალ ჰაბიტატს უკავშირდება. ორივე უშხამოა. ამ ცხრილით იმერეთი და სამცხე — ჯავახეთი გავრცელებად დადასტურებულია.
წყაროები
სახეობების პროფილები შედგენილია რეცენზირებული ლიტერატურისა და აღიარებული ბიომრავალფეროვნების მონაცემთა ბაზების საფუძველზე და განახლდება ახალი ტაქსონომიური და კონსერვაციის მონაცემების გამოჩენისას.
დაკავშირებული გიდები
Zamenis hohenackeri
საქართველო — მშრალი კლდოვანი და ბალახოვანი ადგილები
Platyceps najadum
აღმოსავლეთი და სამხრეთი საქართველო; დასავლეთში ლოკალური ჩანაწერები
Telescopus fallax
კახეთი, ქვემო ქართლი, მცხეთა — მთიანეთი, თბილისი
Elaphe dione
აღმოსავლეთ საქართველოს მშრალი ზონები
