წენგოსფერი მცურავი (Platyceps najadum) უშხამო, ძალიან წვრილი გველია. ის გველების ანკარასებრთა ოჯახს (Colubridae) ეკუთვნის. ეს გველი მშრალ ჰავასთან არის დაკავშირებული. საქართველოში უმეტესად აღმოსავლეთისა და სამხრეთის მშრალ, ქვიან ადგილებში გვხვდება; აღმოსავლეთ საქართველოში კი ძირითადად ქვიან და ბალახიან ადგილებშია ცნობილი. ზრდასრული გველი, ჩვეულებრივ, დაახლოებით 70–100 სმ სიგრძისაა და იშვიათად სცდება 1 მეტრს. 2026 წლის მონაცემებით, საქართველოში მისი არსებობა დადასტურებულია; თანამედროვე ნიმუში ასპინძის მუნიციპალიტეტის თმოგვიდანაა. საფრთხის მაღალი რისკის ქვეშ არ ითვლება.
ამოცნობა
წენგოსფერი მცურავი შხამიანი არ არის და ძალიან წვრილი ტანი აქვს. ყველაზე ადვილად კისერსა და სხეულის წინა ნაწილზე მუქი ლაქებით იცნობა; ამ ლაქებს ღია კიდეები აქვს. გველგესლებისა და გიურზასგან განსხვავებით, მისი თვალის გუგა მრგვალია, თუმცა უცნობი გველის ამოცნობისას მხოლოდ ამ ნიშანს ნუ დაეყრდნობით.
რომელ სახეობებს ჰგავს
სხეული ძალიან წვრილია და მათრახს ჰგავს. თავი ვიწრო აქვს, თვალები შედარებით დიდი, გუგები კი მრგვალი. ზურგზე ქერცლები გლუვია, კუდი კი გრძელი. სხეულის შუაში ქერცლები, როგორც წესი, 19 რიგად აქვს, იშვიათად კი 17 რიგად. ქერცლების დასათვლელად გველს ხელში ნუ აიყვანთ.
სხეული ძირითადად ზეთისხილისფერი, რუხი ან ჟანგისფერ-მოყავისფროა. კისერზე და სხეულის წინა ნაწილზე მუქი ლაქები აქვს ღია კიდეებით. სხეულის უკანა მხარეს ლაქები პატარავდება და ხშირად საერთოდ ქრება, ამიტომ ზურგის უკანა ნაწილი შეიძლება თითქმის ერთფეროვანი იყოს. ახალგაზრდებს კისერზე ლაქები ხშირად უფრო მკაფიოდ ეტყობათ. თვალის წინ და უკან ზოგჯერ ღია ფერის ზოლი ჩანს, რომელიც ზემოდან ქვემოთ ეშვება. მუცელი ღია ფერისაა.
ნაირფერ მცურავს (Hemorrhois ravergieri) მუქი, რომბის ფორმის ლაქები სხეულის დიდ ნაწილზე გასდევს. წენგოსფერ მცურავს კი ყველაზე მკაფიო ლაქები ძირითადად კისერსა და სხეულის წინა ნაწილზე აქვს. წითელმუცელა მცურავი (Dolichophis schmidti) ტანით უფრო დიდია და ზრდასრულ ასაკში ხშირად თითქმის მთლიანად მოწითალოა. ურარტუს მცურავი (Elaphe urartica) უფრო მსხვილია, მუქი თავი და დიდი ლაქები აქვს. სახებიანი მცურავი (Elaphe dione) უფრო წვრილი ნახატით გამოირჩევა და სხეულზე ხშირად გრძივი ზოლებიც გასდევს. კატისთვალას (Telescopus fallax) თვალის გუგა ვერტიკალური, ვიწრო ხაზივით აქვს და ძირითადად ღამით აქტიურობს.
წენგოსფერ მცურავს მრგვალი გუგა და ძალიან წვრილი სხეული აქვს. გველგესლებსა და გიურზას გუგა ზემოდან ქვემოთ წაგრძელებული აქვთ, სხეული კი უფრო სქელი. თუმცა უცნობი გველის ამოცნობა მხოლოდ გუგით ან თავის ფორმით სანდო არ არის. თუ გველს გუგა ზემოდან ქვემოთ წაგრძელებული აქვს, ის წენგოსფერი მცურავი არ არის, მაგრამ ეს არ ნიშნავს, რომ აუცილებლად გველგესლა ან გიურზაა. საქართველოში ასეთი გუგა კატისთვალასაც აქვს. უცნობ გველს ნუ მიუახლოვდებით.
დიახ. წენგოსფერი მცურავი საქართველოში დადასტურებული სახეობაა და ასეა შეტანილი 2026 წლის ქართულ ჩამონათვალშიც. თანამედროვე ნიმუში, რომლის ადგილიც ცნობილია, ასპინძის მუნიციპალიტეტის თმოგვიდანაა. ეს სახეობა ძირითადად აღმოსავლეთ და სამხრეთ საქართველოს მშრალ, ქვიან ადგილებშია ცნობილი. ეს არ ნიშნავს, რომ ის მთელ ქვეყანაში თანაბრად გვხვდება.
გალერეა
საქართველოში წენგოსფერი მცურავი შეიძლება შეგვხვდეს მშრალ, ქვიან ფერდობებზე, კლდეებთან, ბუჩქნარში, ტყის პირას, მშრალ მდელოებსა და სოფლის მეურნეობისთვის გამოყენებულ მიწებთან. თავს აფარებს ქვების ნაპრალებსა და კლდის ღრმულებს. ზამთარში ადამიანის ნაგებობაშიც უნახავთ. ეს სახეობა უფრო მშრალ გარემოს უკავშირდება, განსაკუთრებით აღმოსავლეთ საქართველოს ქვიან და ბალახიან ადგილებს. ერთ თანამედროვე ჩანაწერში თმოგვია მითითებული. ძველ სამუზეუმო ჩანაწერებში თბილისი და ბორჯომიც არის ნახსენები. მისი გავრცელება დადასტურებულია კახეთში, მცხეთა-მთიანეთში, სამცხე-ჯავახეთში, ქვემო ქართლში, აჭარაში, თბილისში, შიდა ქართლსა და იმერეთში. რაჭა-ლეჩხუმსა და ქვემო სვანეთში, ასევე აფხაზეთში, ცალკეული შემთხვევებია ცნობილი, თუმცა ამ ტერიტორიებზე მისი გავრცელება ჯერ დადასტურებული არ არის. იმერეთიდან თანამედროვე ჩანაწერებიც არსებობს. ძველი სამუზეუმო ჩანაწერები დღევანდელ სურათს ზუსტად ვერ გვიჩვენებს. იმ ფართო ტერიტორიაზე, სადაც ეს სახეობა ცხოვრობს, ის დაახლოებით 2,000 მეტრ სიმაღლემდეც არის დაფიქსირებული.
გავრცელება
62 საველე ჩანაწერი2011–202610 რეგიონი
ინტერაქტიული რუკა იტვირთება.
წენგოსფერი მცურავის რუკა აერთიანებს Reptiles.ge-ის საველე ფოტოებსა და iNaturalist-ის საჯარო დაკვირვებებს. შეფერილი გავრცელება რეგიონული ცხრილის სტატუსს ეფუძნება: სულ მცირე 3 საველე ჩანაწერი რეგიონს დადასტურებულ სტატუსს ანიჭებს; 1–2 ჩანაწერი მხოლოდ დაფიქსირებულად ითვლება. ჩანაწერების რაოდენობა პოპულაციის სიმჭიდროვე არ არის.
მონაცემები: Reptiles.ge + iNaturalist · მეთოდოლოგია
ბიოლოგია
სხვა ადგილებში წენგოსფერი მცურავი ძირითადად ხვლიკებზე ნადირობს, თუმცა პატარა ძუძუმწოვარ ცხოველებს, ფრინველებსა და სხვა გველებსაც იჭერს. ნადირობისას შხამს არ იყენებს და სისწრაფეს ეყრდნობა.
გავრცელების სხვა ადგილებში წენგოსფერი მცურავი დღისითაა აქტიური. სწრაფად მოძრაობს და ხშირად მზეზე თბება. საფრთხისას უმეტესად გაქცევას ცდილობს. თუ გასაქცევი გზა არ აქვს, შეიძლება სხეულის წინა ნაწილი ასწიოს და პირი გააღოს. კვერცხებს დებს. ამ სახეობაზე ხშირად წერენ, რომ 3–16 კვერცხს დებს. 2026 წელს საქართველოში ერთი წენგოსფერი მცურავი ზამთრის საერთო თავშესაფარში ნახეს 133 წითელმუცელა მცურავსა და ერთ წყლის ანკარასთან ერთად. თავშესაფარი რკინაბეტონის სეპტიკურ ავზში იყო. ეს მხოლოდ ერთი შემთხვევაა და არ ნიშნავს, რომ ეს სახეობა ჩვეულებრივ სხვა გველებთან ერთად იზამთრებს.
არსებული შეფასებით, წენგოსფერი მცურავი გადაშენების მხრივ დაბალი საფრთხის ჯგუფშია. საქართველოს 2014 წლის წითელ ნუსხაში ის შეტანილი არ არის. ევროპაში მცხოვრებ ამ სახეობას იცავს ბერნის კონვენციის II დანართი და ევროკავშირის ჰაბიტატების დირექტივის IV დანართი. თუმცა ევროკავშირის ეს წესები საქართველოში ავტომატურად არ მოქმედებს. 2026 წლის ქართულ ჩამონათვალში სახეობის არსებობა დადასტურებულია, ხოლო მისი გავრცელების შესახებ მონაცემების სიზუსტე საშუალოდ არის შეფასებული.
კითხვები
მოკლე პასუხები წენგოსფერი მცურავთან დაკავშირებულ ყველაზე მნიშვნელოვან კითხვებზე.
არა. წენგოსფერ მცურავს შხამი არ აქვს და ადამიანის ჯანმრთელობისთვის საშიში არ არის. როცა საფრთხეს გრძნობს, ჩვეულებრივ, გაქცევას ცდილობს, მაგრამ თუ ხელში აიყვანთ, შეიძლება გიკბინოთ. თუ გველის გუგა ვერტიკალურია, ანუ წვრილ ხაზს ჰგავს, ის წენგოსფერი მცურავი არ არის. ასეთ შემთხვევაში ახლოს ნუ მიხვალთ და გველს გზა დაუტოვეთ.
დიახ. 2026 წლის საქართველოს ჩამონათვალში წენგოსფერი მცურავი დადასტურებულ სახეობად არის შეტანილი. თანამედროვე ჩანაწერში წერია, რომ ის თმოგვის მიდამოებში ნახეს. საქართველოში ყველგან ერთნაირად არ გვხვდება.
წენგოსფერი მცურავი ძირითადად აღმოსავლეთ და სამხრეთ საქართველოს მშრალ, ქვიან ან ბალახიან ადგილებში გვხვდება. ერთ თანამედროვე ჩანაწერში ადგილად სამცხე-ჯავახეთი, თმოგვის მიდამოებია მითითებული. მისი გავრცელება დადასტურებულია კახეთში, მცხეთა-მთიანეთში, სამცხე-ჯავახეთში, ქვემო ქართლში, აჭარაში, თბილისში, შიდა ქართლსა და იმერეთში. რაჭა-ლეჩხუმსა და ქვემო სვანეთში, ასევე აფხაზეთში, მხოლოდ ცალკეული ჩანაწერებია, ამიტომ ამ რეგიონებში მისი გავრცელება ჯერ დადასტურებულად ვერ ჩაითვლება.
ამოცნობაში დაგეხმარებათ ძალიან წვრილი, მათრახის მსგავსი სხეული, მრგვალი თვალის გუგა, გლუვი ქერცლები და მუქი ლაქები ღია ფერის კიდეებით. ეს ლაქები კისერსა და სხეულის წინა ნაწილზეა, უკანა ნაწილი კი ხშირად თითქმის ერთფეროვანია. ნაირფერ მცურავს ლაქები ზურგის ბევრად უფრო დიდ ნაწილზე გასდევს. თუ გველს ვერტიკალური გუგა აქვს, ის წენგოსფერი მცურავი არ არის. თუმცა უცნობი გველის ამოცნობისას მხოლოდ ერთ ნიშანს ნუ დაეყრდნობით.
ზრდასრული წენგოსფერი მცურავი ჩვეულებრივ 70–100 სმ სიგრძისაა და იშვიათად აღემატება 1 მეტრს. იმ ფართო ტერიტორიაზე, სადაც ეს გველი გვხვდება, ცნობილია უფრო დიდი, დაახლოებით 1.35–1.40 მ სიგრძის გველებიც.
სხვა ადგილებში, სადაც ეს გველი ბინადრობს, ძირითადად ხვლიკებს იჭერს, თუმცა პატარა ძუძუმწოვრებს, ფრინველებსა და სხვა გველებსაც ნადირობს. შხამი არ აქვს და ნადავლს სისწრაფით იჭერს.
სხვა ადგილებში, სადაც ეს გველი გვხვდება, ის დღისით აქტიურია. ეს გველი კვერცხებს დებს. ამ სახეობის გველები ხშირად 3–16 კვერცხს დებენ. საქართველოში ზამთარში ერთი ასეთი გველი უნახავთ ადამიანის აშენებულ ნაგებობაში, სადაც ის სხვა უშხამო გველებთან ერთად იყო შეფარებული.
გველს უსაფრთხო მანძილიდან დააკვირდით, ფოტო გადაუღეთ და გზა დაუთმეთ. ხელში ნუ აიყვანთ. თუ გველის თვალის გუგა ვერტიკალურია, ეს გველი წენგოსფერი მცურავი არ არის. ასეთი გუგა შეიძლება ჰქონდეთ შხამიან გველგესლებსაც და სხვა გველებსაც. ამიტომ მხოლოდ გუგის ფორმით ვერ გაიგებთ, რომელი გველია.
წყაროები
სახეობების პროფილები შედგენილია რეცენზირებული ლიტერატურისა და აღიარებული ბიომრავალფეროვნების მონაცემთა ბაზების საფუძველზე და განახლდება ახალი ტაქსონომიური და კონსერვაციის მონაცემების გამოჩენისას.
დაკავშირებული გიდები
