კატისთვალა

Telescopus fallax

ბინდისა და ღამის გველი ვერტიკალური გუგით მშრალ ქვიან ადგილებში; შხამიანი კბილები ხახის სიღრმეში აქვს და ადამიანისთვის სამედიცინოდ უვნებელია.

აღმოსავლეთ და სამხრეთ საქართველოადამიანისთვის რისკიუვნებელი

სწრაფი მიმოხილვა

მთავარი მონაცემები ერთი შეხედვით

ჰაბიტატი

მშრალი ქვიანი

სიგრძე

სახეობა ~60–100 სმ

შხამი

ხახის სიღრმეში — უვნებელი

აქტიურობა

ბინდი და ღამე

კონსერვაცია

ნაკლ. საფრთხე (LC)

ოჯახი

Colubridae

მიმოხილვა

რა არის კატისთვალა

კატისთვალა (Telescopus fallax) აღმოსავლეთ და სამხრეთ საქართველოს მშრალი ქვიანი ადგილების ღამის გველია ვერტიკალური გუგით. ანკარასებრთა ოჯახისაა (Colubridae). 2026 წლის ქართული ჩამონათვალი მას ბიოლოგიურად დადასტურებულ სახეობად იღებს; გავრცელების სიზუსტე საშუალოდაა შეფასებული. 2021 წლის ქართული გველების კვლევა მას ღამის სახეობად ასახელებს და მშრალი კლიმატის, ქვიანი ან ბალახოვანი ადგილის ჯგუფს მიაკუთვნებს — ძირითადად აღმოსავლეთ საქართველოში. დასავლეთისა და კოლხეთის დასახელებული ჩანაწერი ამ გვერდზე არ არის. კავკასიურ პოპულაციებს ხშირად ქვესახეობად T. f. iberus მოიხსენიებენ; ტიპის ადგილია თბილისი („Tiflis“). შხამიანი კბილები ხახის სიღრმეში აქვს განლაგებული — ნადირობისთვისაა და ადამიანისთვის სამედიცინოდ უვნებელია. სახეობის დონეზე სიგრძე ჩვეულებრივ დაახლოებით 60–100 სმ-ია. IUCN-ის მიხედვით ნაკლებად საფრთხის ქვეშაა (Least Concern).

ბოლო განახლება 5 სექტემბერი 2026

გალერეა

კატისთვალა ფოტოებში

კატისთვალა (Telescopus fallax) — იაღლუჯას მთა, რუსთავი — მალხაზ გაბესკირია — ფოტო: მალხაზ გაბესკირია
იაღლუჯას მთა, რუსთავი · 4 მაისი 2022

კატისთვალა (Telescopus fallax) — აღმოსავლეთ და სამხრეთ საქართველო — Benny Trapp — ფოტო: Benny Trapp

კატისთვალა (Telescopus fallax) — მთაწმინდა — ლაშა ჯავახიშვილი — ფოტო: ლაშა ჯავახიშვილი
მთაწმინდა · 15 აგვისტო 2026

კატისთვალა (Telescopus fallax) — აღმოსავლეთ და სამხრეთ საქართველო — Terry Caselli — ფოტო: Terry Caselli

კატისთვალა (Telescopus fallax) — მალტა — Jeffrey Sciberras — ფოტო: Jeffrey Sciberras
მალტა

კატისთვალა (Telescopus fallax) — თურქეთი — Berkay353 — ფოტო: Berkay353
თურქეთი

კატისთვალა (Telescopus fallax) — აღმოსავლეთ და სამხრეთ საქართველო — Ryan van Huyssteen — ფოტო: Ryan van Huyssteen

კატისთვალა (Telescopus fallax) — მალტა — Christian Formosa — ფოტო: Christian Formosa
მალტა

კატისთვალა (Telescopus fallax) — აღმოსავლეთ და სამხრეთ საქართველო — Kiril Kapustin — ფოტო: Kiril Kapustin

გავრცელება

სად გვხვდება კატისთვალა საქართველოში

გამოკვეთილი რეგიონები აჩვენებს, სად არის ეს სახეობა დაფიქსირებული.

ამოცნობა

როგორ ამოვიცნოთ კატისთვალა

გამხდარი ღამის გველია დიდი თვალებითა და ვერტიკალური გუგით. საქართველოში მთავარი რისკი გველგესლასთან აღრევაა — გუგა ორივეს ვერტიკალურია, ამიტომ ჯერ სხეულის ფორმა, ქერცელი და თავის ფარები შეადარეთ.

სხეული გამხდარი და თითქმის ცილინდრულია, კუდი შედარებით მოკლე. თავი ბრტყელია, ოვალური და კისრისგან ზომიერად გამოიყოფა. თვალები დიდია. გუგა ვერტიკალურია და დღისით ვიწრო ნაპრალად იკუმშება — აქედან მოდის ქართული სახელი. ზურგის ქერცელი გლუვია; შუა ტანზე ხშირად დაახლოებით 19 რიგია. თავის ზურგზე დიდი, სიმეტრიული ფარებია — გველგესლას თავი წვრილი არაწესიერი ქერცლითაა დაფარული. ქერცლის დასათვლელად გველი არ აიყვანოთ.
ფონი რუხი, ქვიშისფერი, მოყავისფრო ან ზეთისხილისფერია. ზურგზე მუქი განივი ლაქები ან ზოლებია, რომლებიც უკან შეიძლება გაურკვეველი გახდეს. თავზე ხშირად მუქი ნახატია; თვალიდან პირის კუთხისკენ ირიბი მუქი ზოლი. მუცელი ღიაა, ხშირად წვრილი მუქი წერტილებით. ახალგაზრდას ნახატი უფრო კონტრასტულია. სახეობის დონეზე სიგრძე ჩვეულებრივ 60–100 სმ-ია; საქართველოსთვის ცალკე გაზომილი მაქსიმუმი აქ არ არის.
ცხვირრქოსანი გველგესლა (Vipera transcaucasiana) და სხვა გველგესლები უფრო მასიურია, ზურგის ქერცელი კილურია, თავი უფრო სამკუთხა, თავის ზურგზე დიდი ფარები არ აქვთ. გიურზა (Macrovipera lebetina) კიდევ უფრო სქელია და სამედიცინოდ მნიშვნელოვანი შხამიანია. თუ გამხდარ გველს დიდი თვალებითა და გლუვი ქერცლით ხედავთ — ეს კატისთვალაა და არა გველგესლა. სპილენძას (Coronella austriaca) გუგა მრგვალია და უფრო პატარაა. სახეებიან მცურავს (Elaphe dione) და წენგოსფერ მცურავს (Platyceps najadum) მრგვალი გუგა აქვთ და დღისით აქტიურობენ.
შხამიანი კბილები ხახის სიღრმეშია. ადამიანის ეფექტური დაშხამვა თითქმის შეუძლებელია; ამ ატლასში სახეობა უვნებელია. ნაკბენი შეიძლება მტკივნეული იყოს. არ აიყვანოთ. თუ გველს ვერტიკალური გუგით ვერ არწმუნებთ, მიიჩნიეთ შხამიანად და გვერდი აუარეთ.
2026 წლის ჩამონათვალი მას ბიოლოგიურად დადასტურებულ სახეობად იღებს. 2021 წლის ქართული გველების კვლევა მას ღამის სახეობად ასახელებს და მშრალი კლიმატის, ქვიანი ან ბალახოვანი ადგილის ჯგუფს მიაკუთვნებს — ძირითადად აღმოსავლეთ საქართველოში. დასავლეთისა და კოლხეთის დასახელებული ჩანაწერი ამ გვერდზე არ არის. კავკასიურ პოპულაციებს ხშირად ქვესახეობად T. f. iberus მოიხსენიებენ; ტიპის ადგილია თბილისი („Tiflis“).

ქვიზი

შემდეგ: რომელი გველია?

კატისთვალა საქართველოს გველების ქვიზში შედის. ათი საველე ფოტო, ოთხი სახელი — თვალის ვარჯიში, არა საველე ამოცნობა.

ქვიზის დაწყება

ბიოლოგია

ჰაბიტატი, კვება, ქცევა და კონსერვაცია

ჰაბიტატი და გავრცელება

2021 წლის ქართული კვლევა სახეობას მშრალ კლიმატზე დამოკიდებულად მიიჩნევს: ქვიანი ან ბალახოვანი ადგილი, ძირითადად აღმოსავლეთ საქართველო. არეალის სხვა ნაწილებში იკავებს ქვიან ფერდობს, კლდის ნაპრალს, ბუჩქნარს, ღია ტყის პირს, ნანგრევსა და ქვის ღობეს. კარგად ცოცავს კლდესა და კედელზე. დღისით იმალება ქვის ქვეშ, ნაპრალში ან ქერქის ქვეშ. ამ ატლასის რუკაზე აღნიშნულია შიდა ქართლი, მცხეთა — მთიანეთი, ქვემო ქართლი, კახეთი და თბილისი. დასახელებული ფოტოებია თბილისის მთაწმინდა და იაღლუჯას მთა რუსთავთან. სამცხე — ჯავახეთის დასახელებული ჩანაწერი ამ გვერდზე არ არის; მთელ დასავლეთ საქართველოში არ ეძებოთ. სახეობის დონეზე ლიტერატურაში ხშირად ზღვის დონიდან დაახლოებით 2,000 მ-მდეა მითითებული; საქართველოსთვის ცალკე სიმაღლის დიაპაზონი აქ არ არის გამოქვეყნებული.

კვება

ცალკე ქართული კვების კვლევა ამ სახეობაზე არ არის. არეალის სხვა ნაწილებში ძირითადად ხვლიკებს იჭერს; აგრეთვე მცირე გველებს, ფრინველის ბარტყებსა და წვრილ ძუძუმწოვრებს. ხმელთაშუაზღვისპირეთში ხშირად გეკონებიცაა მენიუში — საქართველოში გეკონი (Tenuidactylus caspius) შეზღუდულია, ამიტომ აქ უფრო სავარაუდოა ხვლიკები. მსხვერპლს სხეულის რგოლებით აფიქსირებს და ხახის სიღრმის შხამიანი კბილებით ასუსტებს. შხამი ნადირობისთვისაა, არა ადამიანის წინააღმდეგ.

ქცევა

2021 წლის ქართული კვლევა მას ღამის სახეობად ასახელებს; დღის აქტიური მცურავებისგან ამით გამოირჩევა. დღისით იმალება, საღამოსა და ღამით ნადირობს. დიდი თვალები და ვერტიკალური გუგა ღამის ხედვას ემსახურება — დღის სინათლეზე გუგა ვიწრო ნაპრალად იკუმშება. საფრთხისას უპირატესად გარბის ან იმალება; ზოგიერთი დაკვირვებით შეიძლება დაიხვიოს და ჰყეფოს, იშვიათად — უკბინოს. არ აიყვანოთ. კვერცხისმდებია: სახეობის დონეზე ლიტერატურაში ხშირად 5–9 კვერცხია (ზოგან 4–12). შეწყვილების სეზონი და საქართველოს კლაჩის ზომა აქ არ არის გამოქვეყნებული. იზამთრების დეტალი საქართველოსთვის ცალკე არ არის აღწერილი ამ გვერდის წყაროებში.

კონსერვაცია

IUCN Red List-ის 2009 წლის შეფასებით ნაკლებად საფრთხის ქვეშაა (Least Concern). საქართველოს 2014 წლის წითელ ნუსხაში არ არის — იქ გველებიდან შეტანილია დინიკის და კავკასიური გველგესლა. ევროპაში შეტანილია ბერნის კონვენციის II დანართსა და ევროკავშირის ჰაბიტატების დირექტივის IV დანართში; ჰაბიტატების დირექტივა საქართველოს კანონი არ არის. 2026 წლის ჩამონათვალში ბიოლოგიურად დადასტურებულია. ადგილობრივი საფრთხეა ჰაბიტატის გარდაქმნა, გზაზე დაღუპვა და გველგესლასთან აღრევის გამო მოკვლა. ვერტიკალური გუგა სწორედ ამ აღრევას იწვევს. ხვლიკებზე ნადირობით მონაწილეობს ადგილობრივ კვებით ჯაჭვში. არ აიყვანოთ.

კითხვები

ხშირად დასმული კითხვები

მოკლე პასუხები კატისთვალა-თან დაკავშირებულ ყველაზე მნიშვნელოვან კითხვებზე.

დიახ. 2026 წლის ჩამონათვალი სახეობას ბიოლოგიურად დადასტურებულად იღებს. დასავლეთისა და კოლხეთის დასახელებული ჩანაწერი ამ გვერდზე არ არის.

მშრალ, ქვიან ან ბალახოვან ადგილებში, ძირითადად აღმოსავლეთში. ამ ატლასის რუკაზეა შიდა ქართლი, მცხეთა — მთიანეთი, ქვემო ქართლი, კახეთი და თბილისი. დასახელებული ფოტოებია მთაწმინდა და იაღლუჯას მთა რუსთავთან. სამცხე — ჯავახეთის დასახელებული ჩანაწერი აქ არ არის.

შხამი აქვს, მაგრამ კბილები ხახის სიღრმეშია და ადამიანისთვის სამედიცინოდ უვნებელია. ამ ატლასში უვნებელია. საფრთხისას უპირატესად გარბის. არ აიყვანოთ. ვერტიკალური გუგა გველგესლასაც აქვს — თუ არ ხართ დარწმუნებული, გვერდი აუარეთ.

გამხდარი სხეული, დიდი თვალები, ვერტიკალური გუგა, გლუვი ქერცელი, თავზე დიდი ფარები, ზურგზე მუქი განივი ლაქები, აქტიურობა საღამოსა და ღამით. გველგესლა უფრო მასიურია, ქერცელი კილური, თავზე წვრილი ქერცელი. სპილენძასა და დღის მცურავებს მრგვალი გუგა აქვთ.

სახეობის დონეზე ჩვეულებრივ დაახლოებით 60–100 სმ. საქართველოსთვის ცალკე გაზომილი სიგრძე ამ გვერდზე არ არის.

ბინდსა და ღამით. 2021 წლის ქართული კვლევა მას ღამის სახეობად ასახელებს. დღისით იმალება ქვის ქვეშ ან ნაპრალში; ამიტომ ხშირად შემთხვევით ხვდებიან — ქვის ატრიალებისას ან კედელზე.

კვერცხისმდებია; სახეობის დონეზე ლიტერატურაში ხშირად 5–9 კვერცხია. იკვებება ძირითადად ხვლიკებით. საქართველოს მენიუ და კლაჩის ზომა ცალკე არ არის გაზომილი.

გვერდი აუარეთ და არ აიყვანოთ. ადამიანს არ ეძებს. თუ ვერტიკალური გუგით გველს ვერ არწმუნებთ, მიიჩნიეთ შხამიანად.

წყაროები

სახეობების პროფილები შედგენილია რეცენზირებული ლიტერატურისა და აღიარებული ბიომრავალფეროვნების მონაცემთა ბაზების საფუძველზე და განახლდება ახალი ტაქსონომიური და კონსერვაციის მონაცემების გამოჩენისას.

დაკავშირებული გიდები