კატისთვალა (Telescopus fallax) წვრილი გველია, რომელიც ძირითადად ღამით აქტიურობს. საქართველოში უმეტესად აღმოსავლეთის მშრალ და ქვიან ადგილებში გვხვდება. ის ანკარასებრთა ოჯახს (Colubridae) ეკუთვნის. 2026 წლის ქართულ ჩამონათვალში სახეობის არსებობა დადასტურებულია, თუმცა მისი გავრცელების მონაცემების სიზუსტე საშუალოდ არის შეფასებული. 2021 წლის ქართული კვლევის მიხედვით, კატისთვალა მშრალი ჰავის ქვიან ან ბალახიან ადგილებში გვხვდება. ამ გვერდზე დასავლეთ საქართველოდან და კოლხეთიდან მისი აღმოჩენის კონკრეტული ჩანაწერი არ არის. ამ გვერდის რუკის „ჩანაწერები რეგიონების მიხედვით“ ცხრილში მისი გავრცელება დადასტურებულია კახეთში, ქვემო ქართლში, მცხეთა-მთიანეთსა და თბილისში. შიდა ქართლში ამ ეტაპზე მხოლოდ ცალკეული შემთხვევებია დაფიქსირებული და ეს გავრცელების დადასტურებად არ ითვლება. კავკასიაში მცხოვრებ კატისთვალებს ხშირად T. f. iberus ქვესახეობას მიაკუთვნებენ. ამ ქვესახეობის აღწერის საფუძვლად აღებული ნიმუშის ადგილად თბილისი („Tiflis“) არის მითითებული. კატისთვალას შხამკბილები პირის უკანა ნაწილში აქვს და შხამით ნადავლს იმორჩილებს. ადამიანის ჯანმრთელობისთვის მნიშვნელოვან საფრთხედ არ ითვლება, თუმცა მისი ხელში აყვანა საჭირო არ არის. მისი სიგრძე ჩვეულებრივ დაახლოებით 60–100 სმ-ია. IUCN-ის მიხედვით, სახეობა ნაკლებად საფრთხის ქვეშაა (Least Concern).
ამოცნობა
წვრილი სხეული და დიდი თვალები აქვს. ძირითადად ღამით აქტიურობს. მისი გუგები ვერტიკალურია, რის გამოც შეიძლება გველგესლაში აერიოთ. ამოსაცნობად მხოლოდ გუგებს ნუ დაეყრდნობით: ყურადღება მიაქციეთ სხეულის ფორმას, გლუვ ქერცლებსა და თავზე არსებულ მსხვილ ქერცლებს.
რომელ სახეობებს ჰგავს
სხეული წვრილი და თითქმის ცილინდრის ფორმისაა. თავი ბრტყელი და ოვალურია. თავსა და კისერს შორის საზღვარი ჩანს, თუმცა მკვეთრი არ არის. თვალები დიდი აქვს. გუგები ვერტიკალურია და ძლიერ სინათლეში ვიწრო ნაპრალის ფორმას იღებს. ზურგის ქერცლები გლუვია. ტანის შუა ნაწილში ისინი ხშირად დაახლოებით 19 რიგადაა განლაგებული. თავის ზედა მხარეს დიდი ქერცლები სიმეტრიულად აქვს განლაგებული. გველგესლებს თავზე ხშირად უფრო წვრილი ქერცლები აქვთ. ქერცლების დასათვლელად გველს ხელში ნუ აიყვანთ.
სხეული შეიძლება იყოს რუხი, ქვიშისფერი, მოყავისფრო ან ზეთისხილისფერი. ზურგზე მუქი განივი ლაქები ან ზოლები აქვს, რომლებიც სხეულის უკანა ნაწილში ხშირად ნაკლებად შესამჩნევი ხდება. თავზე ხშირად მუქი ნიშნები აქვს. თვალიდან პირის კუთხისკენ მუქი, დახრილი ზოლი გადის. მუცელი ღია ფერისაა და შეიძლება წვრილი მუქი წერტილებიც ჰქონდეს. ახალგაზრდებს ეს ნიშნები, ჩვეულებრივ, უფრო მკვეთრად ეტყობათ. ამ სახეობის სიგრძე, ჩვეულებრივ, დაახლოებით 60–100 სმ-ია. საქართველოში გაზომილი ყველაზე დიდი სიგრძე ამ გვერდზე ცალკე მითითებული არ არის.
ცხვირრქოსან გველგესლას (Vipera transcaucasiana) და სხვა გველგესლებს კატისთვალაზე უფრო მსხვილი სხეული აქვთ. ზურგის ქერცლებს შუაში ამობურცული ხაზი გასდევს, თავი კი უფრო ფართო და სამკუთხა აქვთ. გიურზა (Macrovipera lebetina) კიდევ უფრო მსხვილი შხამიანი გველია და მისი ნაკბენი ადამიანის ჯანმრთელობისთვის სერიოზული საფრთხეა. კატისთვალას სხეული წვრილი აქვს, თვალები — დიდი, ზურგის ქერცლები კი გლუვი. სპილენძას (Coronella austriaca), სახებიან მცურავს (Elaphe dione) და წენგოსფერ მცურავს (Platyceps najadum) მრგვალი გუგები აქვთ. უცნობი გველის ამოცნობისას მხოლოდ ერთ ნიშანს ნუ დაეყრდნობით.
კატისთვალას შხამკბილები პირის უკანა ნაწილში აქვს. შხამს ძირითადად ნადავლის დასამორჩილებლად იყენებს. მისი შხამი ადამიანის ჯანმრთელობისთვის მნიშვნელოვან საფრთხედ არ ითვლება, თუმცა ნაკბენი შეიძლება მტკივნეული იყოს. ხელში ნუ აიყვანთ. თუ გველს ვერტიკალური გუგები აქვს და ვერ ცნობთ, უსაფრთხო მანძილი დაიცავით და გზა დაუტოვეთ.
დიახ. კატისთვალას საქართველოში არსებობა დადასტურებულია, რაც 2026 წლის ქართულ ჩამონათვალშიც არის მითითებული. 2021 წლის ქართული კვლევის მიხედვით, ის ძირითადად აღმოსავლეთ საქართველოში, მშრალ, ქვიან ან ბალახიან ადგილებში გვხვდება და ღამითაა აქტიური. ამ გვერდზე დასავლეთ საქართველოდან და კოლხეთიდან მისი არსებობის კონკრეტული ჩანაწერი არ არის. კავკასიაში მცხოვრებ კატისთვალებს ხშირად T. f. iberus ქვესახეობას მიაკუთვნებენ. ამ ქვესახეობის აღწერისთვის გამოყენებული ნიმუშის მოპოვების ადგილად თბილისია მითითებული.
გალერეა
საქართველოში კატისთვალა ძირითადად მშრალ, ქვიან ან ბალახოვან ადგილებში გვხვდება. შეიძლება შეგვხვდეს კლდოვან ფერდობებზე, ნაპრალებთან, ბუჩქნარში, ღია ტყისპირებში, ნანგრევებსა და ქვის ღობეებთან. კარგად ცოცავს კლდეებსა და კედლებზე. დღისით ხშირად იმალება ქვების ქვეშ, ნაპრალებში ან ქერქის ქვეშ. რუკაზე გავრცელების ადგილებად მხოლოდ ის რეგიონებია მიჩნეული, სადაც მისი არსებობა დადასტურებულია. ამ ეტაპზე ესენია კახეთი, ქვემო ქართლი, მცხეთა-მთიანეთი და თბილისი. მისი ფოტოებია მთაწმინდიდან და რუსთავის მახლობლად მდებარე იაღლუჯას მთიდან. ამ გვერდზე სამცხე–ჯავახეთიდან მისი არსებობის კონკრეტული ჩანაწერი არ არის. მისი გავრცელების ფართო არეალში დაახლოებით 2,000 მ სიმაღლემდეც არის აღწერილი, თუმცა საქართველოში რა სიმაღლეებზე გვხვდება, ცალკე დადგენილი არ არის.
გავრცელება
49 საველე ჩანაწერი2017–20265 რეგიონი
ინტერაქტიული რუკა იტვირთება.
კატისთვალას რუკა აერთიანებს Reptiles.ge-ის სარედაქციო ფოტოჩანაწერებს, ხელით შერჩეულ ლოკალიტეტებსა და iNaturalist-ის საჯარო დაკვირვებებს. რეგიონები აღებულია ჩანაწერების რეგიონული ცხრილიდან, ხოლო სტატუსი ერთმანეთისგან გამოყოფს დადასტურებულ გავრცელებასა და მხოლოდ დაფიქსირებულ რეგიონებს.
მონაცემები: Reptiles.ge + iNaturalist · მეთოდოლოგია
ბიოლოგია
საქართველოში კატისთვალას კვება ცალკე არ შეუსწავლიათ. სხვა ადგილებში, სადაც ეს სახეობა გვხვდება, ის ძირითადად ხვლიკებზე ნადირობს. ასევე იჭერს პატარა გველებს, ფრინველის ბარტყებსა და პატარა ძუძუმწოვრებს. ხმელთაშუაზღვისპირეთში ის ხშირად გეკონებსაც ჭამს, თუმცა არ არის დადასტურებული, რომ საქართველოში მცხოვრები კატისთვალებიც გეკონებს ჭამენ. ნადავლს სხეულით აკავებს, მის დასამორჩილებლად კი პირის უკანა ნაწილში მდებარე შხამკბილებს იყენებს.
კატისთვალა დღისით იმალება, საღამოსა და ღამით კი ნადირობს. დიდი თვალები და ვერტიკალური გუგა სუსტ სინათლეში მის აქტიურობას უკავშირდება. საფრთხის დროს უმეტესად გაქცევას ან დამალვას ცდილობს. ზოგჯერ შეიძლება სხეული მოიკეცოს, ხმაურით ამოისუნთქოს ან თავის დასაცავად უკბინოს, ამიტომ ხელში ნუ აიყვანთ. კატისთვალა კვერცხებს დებს. ამ სახეობის შესახებ გამოქვეყნებულ მასალებში ხშირად წერია, რომ ის 5–9 კვერცხს დებს. თუმცა საქართველოში მისი შეწყვილების პერიოდისა და კვერცხების რაოდენობის შესახებ ცალკე მონაცემები გამოქვეყნებული არ არის. ამ გვერდზე გამოყენებული წყაროებიდან არც ის ირკვევა, როგორ ატარებს ზამთარს საქართველოში.
IUCN-ის მიხედვით, კატისთვალას გადაშენების საფრთხე მცირეა (Least Concern). ის საქართველოს 2014 წლის წითელ ნუსხაში შეტანილი არ არის. ევროპაში კატისთვალა შეტანილია ბერნის კონვენციის II დანართსა და ევროკავშირის ჰაბიტატების დირექტივის IV დანართში. თუმცა ევროკავშირის კანონები საქართველოში ავტომატურად არ მოქმედებს. 2026 წლის ქართულ ჩამონათვალში კატისთვალა საქართველოში დადასტურებულ სახეობად არის მითითებული.
კითხვები
მოკლე პასუხები კატისთვალასთან დაკავშირებულ ყველაზე მნიშვნელოვან კითხვებზე.
დიახ. 2026 წლის ქართულ ჩამონათვალში კატისთვალა საქართველოში დადასტურებულ სახეობად არის შეტანილი. ამ გვერდზე დასავლეთ საქართველოში ან კოლხეთში მისი აღმოჩენის კონკრეტული ჩანაწერი არ არის.
რუკის ცხრილში „ჩანაწერები რეგიონების მიხედვით“ მითითებულია, რომ გავრცელება დადასტურებულია კახეთში, ქვემო ქართლში, მცხეთა-მთიანეთსა და თბილისში. შიდა ქართლში ამ ეტაპზე მხოლოდ ცალკეული ჩანაწერებია, რაც გავრცელებად არ ითვლება. ამ გვერდზე წარმოდგენილია ფოტოები მთაწმინდიდან და რუსთავის მახლობლად მდებარე იაღლუჯას მთიდან. სამცხე-ჯავახეთიდან ამ გვერდზე ჩანაწერი არ არის მითითებული.
კატისთვალას შხამი აქვს, მისი შხამიანი კბილები კი პირის უკანა ნაწილშია. თუმცა ადამიანისთვის სერიოზულ საფრთხედ არ ითვლება. საფრთხისას უმეტესად გაქცევას ან დამალვას ცდილობს. ხელში ნუ აიყვანთ. ვერტიკალური გუგა გველგესლებსაც აქვთ. თუ დარწმუნებული არ ხართ, რომ კატისთვალაა, უსაფრთხო მანძილი დაიცავით.
ამოცნობაში დაგეხმარებათ წვრილი სხეული, დიდი თვალები, ვერტიკალურად წაგრძელებული გუგები, ზურგის გლუვი ქერცლები, თავის ზედა მხარეს დიდი ქერცლები და ზურგზე გარდიგარდმო განლაგებული მუქი ლაქები. ძირითადად საღამოსა და ღამით აქტიურობს. გველგესლებს, როგორც წესი, უფრო სქელი სხეული აქვთ, ქერცლებს კი შუაში ამობურცული ხაზი გასდევს. სპილენძასა და ბევრ დღის მცურავს მრგვალი გუგები აქვთ.
ამ სახეობის ცხოველები ჩვეულებრივ დაახლოებით 60–100 სმ სიგრძის არიან. ამ გვერდზე გამოყენებულ წყაროებში საქართველოში მცხოვრები ამ სახეობის ცხოველების ზომების ცალკე გაზომვის შედეგები არ არის მოცემული.
ძირითადად შებინდებისას და ღამით აქტიურობს. 2021 წლის ქართული კვლევის მიხედვით, ის ღამის ცხოველია. დღისით ხშირად ქვის ქვეშ, ნაპრალში ან სხვა სამალავში იმალება. ამიტომ ზოგჯერ მას შემთხვევით პოულობენ ქვის აწევისას ან კედელზე. თუ ქვის ქვეშ გველი იპოვეთ, ხელით ნუ შეეხებით.
კატისთვალა კვერცხებს დებს. ამ სახეობის შესახებ ცნობებში ხშირად 5–9 კვერცხია მითითებული. ძირითადად ხვლიკებს ჭამს, თუმცა საქართველოში მცხოვრები კატისთვალების საკვები და მათ მიერ დადებული კვერცხების რაოდენობა ცალკე სრულად არ არის შესწავლილი.
კატისთვალას ნუ მიუახლოვდებით და ხელში ნუ აიყვანთ. ადამიანს არ ეძებს და ჩვეულებრივ დაპირისპირებას ერიდება. თუ გველს ვერტიკალური გუგები აქვს და დარწმუნებული არ ხართ, რა სახეობისაა, უსაფრთხოების მიზნით მოშორებით დარჩით და გზა დაუთმეთ.
წყაროები
სახეობების პროფილები შედგენილია რეცენზირებული ლიტერატურისა და აღიარებული ბიომრავალფეროვნების მონაცემთა ბაზების საფუძველზე და განახლდება ახალი ტაქსონომიური და კონსერვაციის მონაცემების გამოჩენისას.
დაკავშირებული გიდები
