ზოლებიანი აფთარი
Hyaena hyaena
Dnyaneshwar Thongire · Maharashtra
მთავარი მონაცემები
- ზომა
- 60–80 სმ მხარში, 22–55 კგ
- კვება
- მძორიჭამია, ჭამს ძვლებს, მცირე ცხოველებს და ხილს
- სტატუსი საქართველოში
- გადაშენებულად ითვლება, ბოლოს ნახეს 1990-იან წლებში
- ჰაბიტატი
- მშრალი ველი, ნახევარუდაბნო, კლდოვანი ღელე
- ოჯახი
- Hyaenidae
- კონსერვაცია
- NT (მსოფლიო) / RE (საქართველო)
ზოლებიანი აფთარი საქართველოში აღარ ცხოვრობს. ბოლოს XX საუკუნის 90-იან წლებში ნახეს ჭაჭუნას აღკვეთილში, 2021 წლის ეროვნული შეფასებით კი რეგიონულად გადაშენებულია (RE). ერთ დროს ივრის და ქართლის ზეგანებზე ბინადრობდა, გასული საუკუნის შუა წლებში თბილისის მიდამოებშიც უნახავთ, მახათას მთაზე და კუს ტბასთან. რუხი, ზოლებიანი მძორიჭამიაა, ზურგზე მაღალი ფაფარით და დაქანებული ზურგით. ღამით დადის და მძორსა და ძვლებს ეძებს. თუ დღეს ვინმე საქართველოში აფთრის ნახვას ამბობს, ეს სენსაცია იქნებოდა და ფოტოთი ან კვალით უნდა დადასტურდეს.
ამოცნობა
როგორ ამოვიცნოთ ზოლებიანი აფთარი
ზოლებიანი აფთარი ძაღლის ზომის, მაღალფეხა მტაცებელია, რუხი ან მოყავისფრო-რუხი ბეწვით და გვერდებზე მუქი, განივი ზოლებით. ზურგზე გრძელი ფაფარი აქვს, რომელსაც შეშინებული აბურძგნის. უკანა ფეხები წინაზე მოკლე აქვს, ამიტომ ზურგი კუდისკენ ეშვება. დიდი, წაწვეტებული, თითქმის შავი ყურები შორიდანაც ჩანს.
სხეულის სიგრძე 85–130 სმ-ია, კუდისა 25–40 სმ, სიმაღლე მხარში 60–80 სმ. 22–55 კგ-ს იწონის, საშუალოდ 35 კგ-ს. თავი მასიური აქვს, კისერი მსხვილი, ყბები კი ისეთი ძლიერი, რომ აქლემის ბარძაყის ძვალსაც ამტვრევს.
ბეწვი რუხი ან მოყავისფრო-რუხია. გვერდებზე ოთხი ბუნდოვანი მუქი ზოლი გასდევს, ბარძაყებზე კი 3–4 მუქი რგოლი. ზურგის ფაფარის ბეწვი 15–22,5 სმ-ია, ძირში ღია, წვერში შავი ან მუქი ყავისფერი. ზამთრის ბეწვი გრძელი და ხშირია, ზაფხულისა მოკლე და უხეში.
უკანა ფეხები წინაზე შესამჩნევად მოკლეა, ამიტომ ზურგი კისრიდან კუდისკენ დაქანებულია. ყურები დიდი, წაწვეტებული და თითქმის შავია, კუდის წვერიც შავი აქვს. ეს დაქანებული სილუეტი მის ერთ-ერთ ყველაზე კარგ ნიშნად გამოდგება.
მგელი ზომით აფთარს უახლოვდება, მაგრამ ზურგი სწორი აქვს და ფაფარი და გვერდის ზოლები არ აქვს. აფთრის უკანა ნაწილი დაბალია, ყურები დიდი და წაწვეტებული, გვერდებზე კი მუქი ზოლები ჩანს. საქართველოში ზოლებიანი, დაქანებულზურგიანი ცხოველის ნახვა დღეს სენსაცია იქნებოდა, ამიტომ ფოტოს გარეშე ნუ დაასკვნით.
რომელ სახეობებს ჰგავს
ზოლებიანი აფთარი მშრალი, ღია ადგილების ცხოველია. ცხოვრობს ნახევარუდაბნოებსა და უდაბნოებში, ველებზე ტყე-ბუჩქნარიან ადგილებში და მყუდრო, კლდოვან ღელეებში. დღისით ბუჩქნარში, ლერწმიანში, გამოქვაბულებსა და კლდის ნაპრალებში იმალება. სხვა მტაცებლებზე მეტი წყალი სჭირდება, ამიტომ წყალს შორს ვერ სცილდება. საქართველოში მისი არეალი კავკასიური არეალის ჩრდილოეთ ნაწილი იყო და ალაზნის, იორისა და მტკვრის ხეობებს მოიცავდა. გასულ საუკუნეში ქართლისა და ივრის ზეგანებზე შეინიშნებოდა. საუკუნის შუა წლებში თბილისის მიდამოებშიც უნახავთ: მახათას მთაზე და კუკიის სასაფლაოსთან, ყოფილ მლაშე ტბებთან, ერთი ცხოველი კი კუს ტბის ნაპირთან მოკლეს. 80-იანი წლების დასაწყისისთვის თითო-ოროლა აფთარიღა იყო შემორჩენილი დედოფლისწყაროს მუნიციპალიტეტში: ვაშლოვნის ნაკრძალში, პანტიშარის, მამაჩაისა და ყუმუროს უბნებში. ბოლოს 90-იან წლებში ჭაჭუნას აღკვეთილში ნახეს.
ზოლებიანი აფთარი უპირველესად მძორიჭამიაა. ჩლიქოსნების ლეშს ჭამს, ხშირად უკვე სხვების მიერ გასუფთავებულ ჩონჩხსაც, და გრძელ ძვლებს ამტვრევს ტვინისა და ხრტილისთვის. დროდადრო კურდღელს, მღრღნელებს, ქვეწარმავლებს და ფრინველებს კლავს, მიწაზე ბუდეებს ძარცვავს და მწერებს ჭამს. კავკასიაში კალიებს ჭამდა, აზერბაიჯანსა და შუა აზიაში კი გაზაფხულზე, კუების გამოჩეკისას, თითქმის მთლიანად კუებზე გადადის. მცენარეული საკვებიც მნიშვნელოვანია: ნესვი, საზამთრო, კაკალი და თესლი.
ზოლებიანი აფთარი ღამის ცხოველია. სორიდან სრული სიბნელის დადგომისას გამოდის და მზის ამოსვლამდე ბრუნდება. მარტო ან წყვილად ცხოვრობს, ტერიტორიული არ არის და სხვადასხვა ცხოველის სანადირო უბნები ერთმანეთს ფარავს. ყნოსვა მახვილი აქვს, მხედველობა და სმენა კი სუსტი. თავდასხმისას ანალური ჯირკვლებიდან მყრალ სითხეს აფრქვევს და ხშირად თავს მკვდრად აჩვენებს. სოროს თავად თხრის ან გამოქვაბულებს, კლდის ნაპრალებს და მაჩვზღარბისა და მგლის მიტოვებულ სოროებს იყენებს. ამიერკავკასიაში შეჯვარება იანვარ–თებერვალში ხდებოდა. მაკეობა 90–91 დღე გრძელდება. მდედრი 2–4 ბრმა ლეკვს შობს, რომლებსაც თვალები 7–8 დღეში ეხილებათ. ლეკვები სოროდან დაახლოებით ერთი თვისას გამოდიან, ორი თვისას კი რძეს წყვეტენ. წყვილი ერთგულია და მამალი ლეკვების გაზრდაში ეხმარება. ველურ ბუნებაში 12 წლამდე ცოცხლობს, ტყვეობაში 23 წლამდე.
მსოფლიოში ზოლებიანი აფთარი საფრთხესთან ახლოს მყოფი სახეობაა (NT, 2015). მისი რაოდენობა 10 000 ზრდასრულ ცხოველზე ნაკლებად ფასდება. მთავარი საფრთხეებია განზრახ და შემთხვევითი დევნა და საკვების, დიდი ჩლიქოსნების შემცირება. საქართველოში აფთარი 1982 წლის წითელ წიგნში უკვე შეტანილი იყო. 2014 წლის წითელ ნუსხაში კრიტიკულ საფრთხეში მყოფ სახეობადაა (CR) შეტანილი, ძალზე მცირე პოპულაციის გამო. 2021 წლის ეროვნული შეფასებით კი რეგიონულად გადაშენებულია (RE). გასულ საუკუნეში კავკასიაში მისი საცხოვრებელი ადგილები მნიშვნელოვნად შეიცვალა, რამაც მის გაქრობას შეუწყო ხელი. უახლოესი პოპულაციები დღეს ძალიან მცირეა: აზერბაიჯანში XXI საუკუნეში 12 წლის კვლევისას მხოლოდ სამი ჩანაწერი დაფიქსირდა, თურქეთში კი მცირე პოპულაცია ჯერ კიდევ ბინადრობს.
დაკავშირებული გიდები
გააგრძელეთ თემატური გვერდებით
კითხვები
ხშირად დასმული კითხვები
მოკლე პასუხები ზოლებიანი აფთართან დაკავშირებულ ყველაზე მნიშვნელოვან კითხვებზე.
არა, საქართველოში ის გადაშენებულად ითვლება. ბოლოს XX საუკუნის 90-იან წლებში ნახეს ჭაჭუნას აღკვეთილში. 2021 წლის ეროვნული შეფასებით რეგიონულად გადაშენებულია (RE). მას შემდეგ საქართველოდან დადასტურებული ჩანაწერი არ გვაქვს.
აღმოსავლეთ საქართველოში, ალაზნის, იორისა და მტკვრის ხეობებში, ქართლისა და ივრის ზეგანებზე. გასული საუკუნის შუა წლებში თბილისის მიდამოებშიც უნახავთ, მახათას მთაზე და კუს ტბასთან. 80-იანი წლების დასაწყისისთვის თითო-ოროლა ცხოველიღა იყო დარჩენილი დედოფლისწყაროს მუნიციპალიტეტში, ვაშლოვანში და მის მიდამოებში.
ძაღლის ზომის რუხი ცხოველია, გვერდებზე მუქი, განივი ზოლებით. ზურგზე გრძელი ფაფარი აქვს, უკანა ფეხები წინაზე მოკლე, ამიტომ ზურგი კუდისკენ ეშვება. დიდი, წაწვეტებული, თითქმის შავი ყურები აქვს. მგელს ფაფარი და ზოლები არ აქვს, ზურგი კი სწორი აქვს.
მხარში 60–80 სმ-ია, სხეულის სიგრძე 85–130 სმ, კუდისა 25–40 სმ. 22–55 კგ-ს იწონის, საშუალოდ 35 კგ-ს. ყველაზე დიდი ცხოველები ახლო აღმოსავლეთში, მცირე აზიაში, შუა აზიასა და ინდოეთში ცხოვრობენ.
უპირველესად მძორს და ძვლებს: ძლიერი ყბებით გრძელ ძვლებსაც ამტვრევს. დროდადრო მცირე ცხოველებს კლავს, მწერებს ჭამს და ბუდეებს ძარცვავს. კავკასიაში კალიებს ჭამდა. ნესვი, საზამთრო და სხვა მცენარეული საკვებიც უყვარს.
ჩვეულებრივ ადამიანს ერიდება. თავდასხმა იშვიათია, თუმცა ისტორიაში ცნობილია, მაგალითად XIX საუკუნის 80-იან წლებში ერევნის გუბერნიაში. საქართველოში ის დღეს გადაშენებულად ითვლება, ამიტომ აქ მისგან საფრთხე არ არსებობს.
მსოფლიოში საფრთხესთან ახლოს მყოფი სახეობაა (NT, 2015). საქართველოს 2014 წლის წითელ ნუსხაში კრიტიკულ საფრთხეში მყოფადაა (CR) შეტანილი. 2021 წლის ეროვნული შეფასებით კი საქართველოში რეგიონულად გადაშენებულია (RE).
წყაროები
რას ეყრდნობა პროფილი
სახეობების პროფილები შედგენილია რეცენზირებული ლიტერატურისა და აღიარებული ბიომრავალფეროვნების მონაცემთა ბაზების საფუძველზე და განახლდება ახალი ტაქსონომიური და კონსერვაციის მონაცემების გამოჩენისას.
მოამზადა Reptiles.ge-ის რედაქციამ, აქ ჩამოთვლილი წყაროების მიხედვით.
