წაულა
Mustela lutreola
Alina Urusova · Volgograd
მთავარი მონაცემები
- ზომა
- 35–43 სმ სხეული
- კვება
- მტაცებელი
- სტატუსი საქართველოში
- შესაძლოა გამქრალი
- ჰაბიტატი
- მდინარეების ხშირმცენარიანი ნაპირები
- ოჯახი
- Mustelidae
- კონსერვაცია
- CR / CR
წაულა (Mustela lutreola) ნახევრად წყლის მტაცებელია: ცურავს, ყვინთავს და მტკნარ წყალს იშვიათად შორდება. 1930-იან წლებში შავ ზღვაში ჩამავალ ჩრდილო-დასავლეთ საქართველოს მდინარეებზე ჩვეულებრივი და ფართოდ გავრცელებული იყო. 1990-იანი წლების დასაწყისისთვის კი, თუ საერთოდ შემორჩა, ძალიან იშვიათი უნდა ყოფილიყო. მსოფლიოში კრიტიკულ საფრთხეშია: მისი არეალი XIX საუკუნის შუა ხანებიდან 85%-ზე მეტით შემცირდა. თუ მდინარის პირას თეთრტუჩა მუქ ცხოველს დაინახავთ, ეს იშვიათი და ძვირფასი დაკვირვება იქნება.
ამოცნობა
როგორ ამოვიცნოთ წაულა
პატარა, წაგრძელებული და დაბალფეხა მტაცებელია მუქი ყავისფერი ბეწვით. სახეზე ნახატი არ აქვს, მაგრამ ზედა და ქვედა ტუჩი და ნიკაპი თეთრი აქვს. ყველაზე სანდო ნიშანი ზედა ტუჩის თეთრი ლაქაა: ამერიკულ წაულას ის თითქმის არასდროს აქვს.
მამლის სხეული 373–430 მმ-ია, მდედრისა 352–400 მმ. კუდი სხეულის სიგრძის დაახლოებით 40%-ია: მამალს 153–190 მმ, მდედრს 150–180 მმ. წონა 550–800 გ-ია. ეს მონაცემები სახეობას მთლიანად ეხება და არა საქართველოში გაზომილ ცხოველებს.
ბეწვი მუქი ყავისფერიდან თითქმის შავ-ყავისფრამდეა, ღია ცხოველები კი მოწითალო-ყავისფერია. სახე ერთფეროვანია, მხოლოდ ზედა და ქვედა ტუჩი და ნიკაპია თეთრი. ეს თეთრი ტუჩები შორიდანაც კარგად ჩანს.
ამერიკულ წაულას ზედა ტუჩზე თეთრი თითქმის არასდროს აქვს, კუდი კი უფრო გრძელი აქვს, სხეულის თითქმის ნახევარი. წავი იმავე მდინარეებზე ცხოვრობს, მაგრამ გაცილებით დიდი ცხოველია. თუ წყლის პირას პატარა, მუქ ცხოველს ხედავთ, რომელსაც ორივე ტუჩი თეთრი აქვს, ეს წაულაა.
ფერი
ფერები პირობითადაა ნაჩვენები. მხოლოდ ფერით სახეობას ნუ განსაზღვრავთ.
რომელ სახეობებს ჰგავს
წაულა მდინარეებისა და ნაკადულების ხშირმცენარიან ნაპირებზე ცხოვრობს, თბილ სეზონში ზოგჯერ ტბის პირასაც. მტკნარი წყლიდან 100 მ-ზე შორს იშვიათად შორდება, ზღვის სანაპიროზე კი არასდროს უნახავთ. უყვარს ტყის ნაკადულები, რომლებიც ზამთარში არ იყინება. კავკასიაში ტყით გარშემორტყმულ ნაკადულებსა და ტბებთან ცხოვრობს. ზღვის დონიდან 1120 მ-მდე გვხვდება. მუდმივი სორო წყლის პირიდან 6–10 მ-ში აქვს. საქართველოში 1930-იან წლებში შავ ზღვაში ჩამავალ ჩრდილო-დასავლეთის მდინარეებზე ჩვეულებრივი და ფართოდ გავრცელებული იყო. 1990-იანი წლების დასაწყისისთვის, თუ ჯერ კიდევ არსებობდა, ძალიან იშვიათი უნდა ყოფილიყო. მისი მდგომარეობის შესახებ ცნობები მას შემდეგ ძალიან მწირია.
წაულა წყლის პირასაც ნადირობს და წყალშიც. მთავარი საკვები მემინდვრიებია, შემდეგ კიბოსნაირები, ბაყაყები და წყლის მწერები. ჭალებში მნიშვნელოვანი საკვები თევზიცაა, ჭამს პატარა ძუძუმწოვრებსა და ფრინველებსაც. დღეში 140–180 გ საკვები სჭირდება.
წაულა ძირითადად შებინდებისას და ღამით არის აქტიური, ზოგჯერ კი მოღრუბლულ დღეებშიც ნადირობს. კარგად ცურავს და ყვინთავს, წყალქვეშ ორ წუთამდე ძლებს. შეშინებული ყვინთავს და 10–20 მ-ში ამოყვინთავს. ბინადარია: სანაპიროს 250–2000 მ სიგრძის მონაკვეთზე ცხოვრობს, ძლიერ ყინვებში კი დიდხანს სოროდან არ გამოდის. შეჯვარება თებერვლიდან აპრილამდე ხდება. მაკეობა 40–43 დღე გრძელდება, ნაშიერები აპრილ–მაისში იბადებიან. ერთ ნაყოფში ჩვეულებრივ 4–5 ნაშიერია, 2-დან 7-მდე. დედა მათ 10 კვირა აწოვებს, დამოუკიდებლები კი 70–84 დღისანი ხდებიან. მდედრები მომდევნო გამრავლების სეზონისთვის, 11 თვისანი მწიფდებიან.
წაულა მსოფლიოში კრიტიკულ საფრთხეში მყოფი სახეობაა (CR, 2016). ბოლო სამ თაობაში მისი რიცხოვნობა ნახევარზე მეტით შემცირდა, მომდევნო სამ თაობაში კი კლება 80%-ს შეიძლება გადააჭარბოს. არეალი XIX საუკუნის შუა ხანებიდან 85%-ზე მეტით შემცირდა, ცხოველების რაოდენობა კი XX საუკუნის დასაწყისიდან, სავარაუდოდ, 90%-ზე მეტით. 2011 წლის მსოფლიო შეფასებამ საქართველო იმ ქვეყნებს შორის ჩათვალა, სადაც სახეობა გაქრა. საქართველოს 2021 წლის ეროვნულ შეფასებაში წაულა კრიტიკულ საფრთხეშია (CR), რიცხოვნობის ტენდენცია კი უცნობია. მთავარი საფრთხეებია ჰაბიტატის დაკარგვა, ბეწვისთვის ჭარბი ნადირობა და ამერიკული წაულა. ადგილობრივ პოპულაციებს ტყის ქორწილასთან (Mustela putorius) შეჯვარება, გზაზე დაღუპვა და დაავადებებიც ემუქრება.
დაკავშირებული გიდები
გააგრძელეთ თემატური გვერდებით
კითხვები
ხშირად დასმული კითხვები
მოკლე პასუხები წაულასთან დაკავშირებულ ყველაზე მნიშვნელოვან კითხვებზე.
ზუსტად ცნობილი არ არის. 1930-იან წლებში შავ ზღვაში ჩამავალ ჩრდილო-დასავლეთ საქართველოს მდინარეებზე ჩვეულებრივი იყო. 1990-იანი წლების დასაწყისისთვის, თუ შემორჩა, ძალიან იშვიათი უნდა ყოფილიყო. 2011 წლის მსოფლიო შეფასებამ საქართველოში გამქრალად ჩათვალა, ეროვნული შეფასება კი მას კრიტიკულ საფრთხეში მყოფად მიიჩნევს.
ტუჩებით. წაულას ზედა და ქვედა ტუჩი და ნიკაპი თეთრი აქვს, ამერიკულ წაულას კი ზედა ტუჩზე თეთრი თითქმის არასდროს აქვს. ამერიკულ წაულას კუდიც უფრო გრძელი აქვს, სხეულის თითქმის ნახევარი. თუ ზედა ტუჩი თეთრია, წაულას უყურებთ.
ზომით. წავი გაცილებით დიდი ცხოველია, წაულა კი 550–800 გ-ს იწონის. წაულას ორივე ტუჩი თეთრი აქვს. ორივე მდინარის პირას ცხოვრობს და კარგად ცურავს, ამიტომ შორიდან ზომას მიაქციეთ ყურადღება.
მდინარეებისა და ნაკადულების ხშირმცენარიან ნაპირებზე, ზოგჯერ ტბის პირასაც. მტკნარი წყლიდან 100 მ-ზე შორს იშვიათად შორდება. უყვარს ტყის ნაკადულები, რომლებიც ზამთარში არ იყინება. ზღვის დონიდან 1120 მ-მდე გვხვდება.
ძირითადად მემინდვრიებს, შემდეგ კიბოსნაირებს, ბაყაყებსა და წყლის მწერებს. ჭალებში ბევრ თევზსაც ჭამს. დღეში 140–180 გ საკვები სჭირდება.
არა. წაულა შხამიანი არ არის და ადამიანს თავს არ ესხმის. პირიქით, თვითონაა ძალიან დიდ საფრთხეში. თუ დაინახავთ, ნუ მიუახლოვდებით და შორიდან გადაიღეთ.
რამდენიმე მიზეზის გამო ერთად. მდინარის პირები განადგურდა, XX საუკუნის დასაწყისში ბეწვისთვის მასიურად ნადირობდნენ, მერე კი ამერიკული წაულა გავრცელდა. მისი არეალი XIX საუკუნის შუა ხანებიდან 85%-ზე მეტით შემცირდა. მსოფლიოში კრიტიკულ საფრთხეშია (CR, 2016).
წყაროები
რას ეყრდნობა პროფილი
სახეობების პროფილები შედგენილია რეცენზირებული ლიტერატურისა და აღიარებული ბიომრავალფეროვნების მონაცემთა ბაზების საფუძველზე და განახლდება ახალი ტაქსონომიური და კონსერვაციის მონაცემების გამოჩენისას.
მოამზადა Reptiles.ge-ის რედაქციამ, აქ ჩამოთვლილი წყაროების მიხედვით.
