Mustela nivalis
Attila Steiner · საგარეჯოსაქართველოს ველში
დედოფალა (Mustela nivalis) კვერნისებრთა ოჯახის პატარა მტაცებელი ძუძუმწოვარია. საქართველოში ბუნებრივად ბინადრობს და აქ მუდმივად ცხოვრობს. ხორცისმჭამელ ძუძუმწოვრებს შორის ყველაზე პატარად ითვლება. თავისა და ტანის სიგრძე დაახლოებით 13–26 სმ-ია, კუდი კი შედარებით მოკლე აქვს. შხამიანი არ არის; ადამიანისთვის მთავარი საფრთხე მისი დაჭერისას ნაკბენია. მსოფლიო მასშტაბით მისი გადაშენების საფრთხე მცირეა.
ამოცნობა
პატარა მტაცებელს წაგრძელებული ტანი, ყავისფერი ზურგი, თეთრი მუცელი და მოკლე კუდი აქვს. კუდის წვერი შავი არ არის, რაც ყარყუმისგან მის გარჩევაში განსაკუთრებით გვეხმარება. საქართველოში მუდმივად ბინადრობს.
დედოფალას თავისა და ტანის სიგრძე დაახლოებით 13–26 სმ-ია, კუდისა კი — დაახლოებით 1.5–9 სმ. წონა შეიძლება რამდენიმე ათეული გრამიდან დაახლოებით 250 გრამამდე მერყეობდეს. კავკასიაში აღწერილი მამრები დაახლოებით 17.6–26.5 სმ სიგრძის არიან და, ჩვეულებრივ, დედლებზე დიდები არიან. თავი ვიწრო და შედარებით ბრტყელი აქვს, ყელი — გრძელი, ფეხები — მოკლე, ყურები კი პატარა და მომრგვალებული.
ზურგი, გვერდები, ფეხების გარეთა მხარე და კუდი ყავისფერია — მუქი შოკოლადისფერიდან ღია ქვიშისფერამდე. მუცელი, ყელი და ფეხების შიგნითა მხარე თეთრია. ყავისფერ და თეთრ ნაწილებს შორის საზღვარი ზოგ ცხოველს თითქმის სწორი აქვს, ზოგს კი — უსწორმასწორო. კუდის წვერი შეიძლება ოდნავ მუქი იყოს, მაგრამ შავი არ არის. ეს ყარყუმისგან გარჩევის ერთ-ერთი მთავარი ნიშანია.
დედოფალას ყველაზე მეტად ყარყუმი (Mustela erminea) ჰგავს. ყარყუმი ჩვეულებრივ უფრო დიდია, თუმცა ზოგჯერ ისინი ერთნაირი ზომისაც არიან. ზამთარში, როცა ყარყუმს თეთრი ბეწვი აქვს, კუდის წვერი მაინც შავია. ქვაქვერნა (Martes foina) და ტყის კვერნა (Martes martes) გაცილებით დიდები არიან და უფრო ბუსუსიანი კუდები აქვთ. მელა კი სხეულის ფორმითაც აშკარად განსხვავდება.
შხამიანი არ არის. თუ ბაღში, ქვის ღობესთან ან ბალახში პატარა, ძალიან სწრაფ, მოგრძო ყავისფერ ცხოველს დაინახავთ, რომელსაც თეთრი მუცელი და მოკლე კუდი აქვს, შესაძლოა, დედოფალა იყოს. ხელში არ აიყვანოთ; შორიდან დააკვირდით.
საქართველოში დედოფალა შეიძლება შეგხვდეთ ბალახიან ადგილებში, ბუჩქნარში, სოფლად, ტყის პირას, კლდოვან ფერდობებსა და მთაში, განსაკუთრებით იქ, სადაც წვრილი მღრღნელებია. ის ხშირად ერიდება სრულიად ღია ადგილებს, სადაც მტაცებელი ფრინველები ადვილად ამჩნევენ. საქართველოში დედოფალა ზღვის დონიდან 3800 მეტრამდეც გვხვდება. დედოფალა დაფიქსირებულია ბორჯომ-ხარაგაულის ეროვნულ პარკში, ლაგოდეხში, კვესეთი–კობის საავტომობილო დერეფანსა და თელავში. საჯაროდ გამოქვეყნებული ფოტოები ასევე ასახავს მის ნახვის შემთხვევებს აჭარაში, კახეთში, მცხეთა–მთიანეთსა და სამცხე–ჯავახეთში. ეს ჩანაწერები მხოლოდ კონკრეტულ ადგილებში ნახვის შემთხვევებს აჩვენებს. მათგან ვერ გავიგებთ, გვხვდება თუ არა დედოფალა რეგიონის მთელ ტერიტორიაზე ან რამდენი მათგანი ცხოვრობს გარკვეულ ფართობზე.
დედოფალას რუკა აერთიანებს Reptiles.ge-ის საველე ფოტოებსა და iNaturalist-ის საჯარო ფოტოდაკვირვებებს. რეგიონები აღებულია ჩანაწერების რეგიონული ცხრილიდან; ამ სახეობაზე ერთი ჩანაწერიც საკმარისია, რომ რეგიონი დადასტურებულ გავრცელებად ჩაითვალოს. გამოკვეთილი რეგიონი მის მთელ ტერიტორიაზე არსებობას არ ნიშნავს, ხოლო ჩანაწერების რაოდენობა პოპულაციის სიმჭიდროვე არ არის.
მონაცემები: Reptiles.ge + iNaturalist · მეთოდოლოგია
ინტერაქტიული რუკა იტვირთება.
დედოფალა ძირითადად წვრილ მღრღნელებზე ნადირობს. პატარა და ვიწრო სხეულის წყალობით მსხვერპლს სოროშიც შეუძლია გაჰყვეს. სხვაგან, სადაც ის გვხვდება, შეუნიშნავთ, რომ ფრინველის კვერცხებსა და ბარტყებს, პატარა კურდღლებს, ხვლიკებს, ბაყაყებს, მწერებსა და მკვდარი ცხოველების ხორცსაც ჭამს.
დაკავშირებული გიდები
კითხვები
მოკლე პასუხები დედოფალასთან დაკავშირებულ ყველაზე მნიშვნელოვან კითხვებზე.
კი. დედოფალა საქართველოში ბუნებრივად გვხვდება და ქვეყნის ძუძუმწოვრების ჩამონათვალებშიც არის შეტანილი.
დედოფალა გვხვდება ბალახიან ადგილებში, ბუჩქებით დაფარულ ადგილებში, სოფლად, ტყის პირას და მთაში, განსაკუთრებით იქ, სადაც მღრღნელებია. რუკის ცხრილში მისი ფოტოებია აჭარიდან, კახეთიდან, მცხეთა–მთიანეთიდან და სამცხე–ჯავახეთიდან. დედოფალას შესახებ ცნობები ასევე არის ბორჯომ-ხარაგაულის ეროვნული პარკიდან, ლაგოდეხიდან, კვესეთი–კობის დერეფნიდან და თელავიდან. ეს ცნობები ცალკეულ ადგილებს ეხება და მისი გავრცელების სრულ სურათს არ გვაძლევს.
დედოფალას პატარა, წაგრძელებული ყავისფერი სხეული და თეთრი მუცელი აქვს. მისი მოკლე კუდის წვერი შავი არ არის. ყარყუმს კუდის წვერი შავი აქვს, კვერნები კი დედოფალაზე გაცილებით დიდები არიან.
ამ სახეობის თავისა და ტანის სიგრძე დაახლოებით 13–26 სმ-ია. კავკასიაში აღწერილი მამრების თავისა და ტანის სიგრძე დაახლოებით 17.6–26.5 სმ-ია.
ძირითადად წვრილ მღრღნელებს ჭამს.
აქტიურია დღისითაც და ღამითაც. საქართველოში მუდმივად ცხოვრობს და სეზონურად სხვაგან არ გადადის.
ხმა იშვიათად ისმის. აქ მოცემული ჩანაწერი ესპანეთიდანაა. მისმა ავტორმა მიუთითა, რომ ზუსტად არ იცის, ეს ამ ცხოველის ხმაა თუ არა.
შხამიანი არ არის, მაგრამ თუ დაიჭერთ, შეიძლება გიკბინოთ. ამიტომ ხელში ნუ აიყვანთ და ადგილზე დატოვეთ.
მსოფლიო მასშტაბით მას საფრთხე ნაკლებად ემუქრება. ასეა მითითებული საქართველოს ერთ-ერთ ეროვნულ შეფასებაშიც. საქართველოს 2014 წლის წითელ ნუსხაში ის საფრთხის ქვეშ მყოფად არ არის მიჩნეული.
წყაროები
სახეობების პროფილები შედგენილია რეცენზირებული ლიტერატურისა და აღიარებული ბიომრავალფეროვნების მონაცემთა ბაზების საფუძველზე და განახლდება ახალი ტაქსონომიური და კონსერვაციის მონაცემების გამოჩენისას.
მოამზადა Reptiles.ge-ის რედაქციამ, აქ ჩამოთვლილი წყაროების მიხედვით.
