დედოფალა
Mustela nivalis
ყველაზე პატარა ხორცისმჭამელი: წაგრძელებული ყავისფერი სხეული, თეთრი მუცელი და მოკლე კუდი შავი წვერის გარეშე. საქართველოში მშობლიური მუდმივი სახეობაა.
სწრაფი მიმოხილვა
მთავარი მონაცემები ერთი შეხედვით
კვება
მღრღნელები
სტატუსი საქართველოში
მუდმივი
ზომა
13–26 სმ
ჰაბიტატი
ბალახი / პირი / მთა
ოჯახი
Mustelidae
კონსერვაცია
LC
ადამიანთან ურთიერთობა: შხამი არ აქვს. დაჭერისას შეიძლება უკბინოს. ნებისმიერ ველურ ძუძუმწოვარს თეორიულად შეიძლება ჰქონდეს ცოფი; საქართველოს ლიტერატურაში ძირითად წყაროდ უფრო მელა, ტურა, მგელი და ძაღლი სახელდება და არა ეს სახეობა. არ აჭმიოთ და არ აიყვანოთ.
მიმოხილვა
რა არის დედოფალა
დედოფალა (Mustela nivalis) ძუძუმწოვარია კვერნისებრთა ოჯახიდან (Mustelidae) და საქართველოში მშობლიური მუდმივი სახეობაა. IUCN საქართველოს native არეალში ასახელებს. ეროვნულ ძუძუმწოვრების ჩამონათვალებში შეტანილია. ეს არის ხორცისმჭამელთა რიგის ყველაზე პატარა სახეობა: სახეობის დონეზე თავ-ტანი დაახლოებით 13–26 სმ, კუდი შედარებით მოკლეა. შხამი არ აქვს. ადამიანისთვის მთავარი რისკი დაჭერისას ნაკბენია და არა შხამი. IUCN-ის მიხედვით ნაკლებად საფრთხის ქვეშაა. საქართველოს 2014 წლის წითელ ნუსხაში საფრთხის ქვეშ მყოფ ტაქსონად არ არის განხილული ამ გვერდზე.
ბოლო განახლება
გალერეა
დედოფალა ფოტოებში
ფოტო: ზაური ხაჩიძე
ბორჯომ-ხარაგაულის ეროვნული პარკი ·
ფოტო: ზაური ხაჩიძე
ბორჯომ-ხარაგაულის ეროვნული პარკი ·
ფოტო: Davidruiz91
სიერა-დე-გრასალემა ·
ფოტო: Jean Andrieux
ვერკორი ·
ფოტო: Jerzy Strzelecki
ლოძი ·
ფოტო: Santiago Martín-Bravo
ფოტო: Richenza
სამხრეთ ბოჰემია ·
ამოცნობა
როგორ ამოვიცნოთ დედოფალა
პატარა, წაგრძელებული ყავისფერი მტაცებელი თეთრი მუცლით და მოკლე კუდით, რომელსაც შავი წვერი არ აქვს. საქართველოში მუდმივია.
- 01
სახეობის დონეზე თავ-ტანი დაახლოებით 13–26 სმ, კუდი დაახლოებით 1.5–9 სმ, მასა ხშირად რამდენიმე ათეულიდან დაახლოებით 250 გ-მდე. Abramov და Baryshnikov კავკასიური ფორმის (M. n. caucasica) მამლებს 176–265 მმ თავ-ტანს უთითებენ, კუდი სხეულის დაახლოებით 30%. მამალი ჩვეულებრივ დედალზე დიდია. საქართველოსთვის ცალკე გაზომილი სერია ამ გვერდზე არ არის. თავი ბრტყელი და ვიწროა, ყელი გრძელი, ფეხები მოკლე, ყურები მომრგვალებული.
- 02
ზურგი, გვერდები, ფეხების გარე მხარე და კუდი ყავისფერია — მუქი შოკოლადიდან ღია ქვიშისფერამდე. მუცელი, ყელი და ფეხების შიდა მხარე თეთრია. ყავისფერისა და თეთრის საზღვარი შეიძლება სწორი იყოს ან ირიბი; კავკასიაში Abramov უმეტესად „nivalis“-ტიპის (უფრო სწორი) შეფერილობას აღნიშნავს, მაგრამ „vulgaris“-ტიპიც გვხვდება. კუდის წვერი შეიძლება ოდნავ მუქი იყოს, მაგრამ შავი არ არის. ეს არის ყარყუმისგან (Mustela erminea) მთავარი ველის ნიშანი.
- 03
ყარყუმი ზოგ ქართულ ჩამონათვალშია (Eliava et al. 2007, NE). უფრო დიდია და კუდის წვერზე ყოველთვის შავი აქვს, თეთრ ზამთრის ბეწვშიც. ამ ატლასში ყარყუმის გვერდი ჯერ არ არის; საქართველოში სიხშირე ამ გვერდზე არ არის რუკული. ქვაქვერნა (Martes foina) და ტყის კვერნა (Martes martes) გაცილებით დიდია, ბუსუსიანი კუდით და ხეზე უფრო ტიპიურია. მელა ძაღლისებრია და არა წაგრძელებული კვერნა.
- 04
შხამიანი არ არის. არ აიყვანოთ. ბაღში ან ქვის ღობესთან პატარა ყავისფერი „გველივით“ სწრაფი ცხოველი, თეთრი მუცლით, უფრო ეს სახეობაა, ვიდრე კვერნა.
ბიოლოგია
ჰაბიტატი, კვება, ქცევა და კონსერვაცია
ჰაბიტატი და გავრცელება
საქართველოში ეძებეთ ბალახოვან პირას, ბუჩქნარში, სასოფლო ადგილზე, ტყის პირას, კლდოვან და მაღალმთიან ადგილზე, სადაც მღრღნელებია. სახეობის დონეზე ჰაბიტატი ფართოა: მდელო, ჰეჯეროუ, ფერმა, რიპარიული ტყე, სტეპი, ალპური მდელო; თავს არიდებს ღია უსაფარო ადგილს, სადაც მტაცებელი ფრინველი ადვილად ხედავს. Sheffield და King კავკასიას ასახელებენ იმ დაბალ განედის მთებს შორის, სადაც სახეობა მთელი წელი დაახლოებით 3,660 მ-მდე ცხოვრობს; ეს კავკასიის სახეობის დონის ციფრია და არა საქართველოს ცალკე გაზომილი სარტყელი. ეს გვერდი ადმინისტრაციულ რეგიონებს არ რუკავს. დასახელებული ქართული წერტილებია: ბორჯომ-ხარაგაულის ეროვნული პარკი, 2015 წლის 25 მაისი (ზაური ხაჩიძის ფოტოები ამ გვერდზე); ლაგოდეხი (Kurose et al. 2005, გენეტიკური ნიმუში N18); კვესეთი–კობის საავტომობილო დერეფნის ძუძუმწოვრების აღწერა, Lot 1 და Lot 2 (2019); თელავი, ბაღი, 2025 წლის აგვისტო (მოგზაურობის ანგარიში, არა რეცენზირებული ნაშრომი). მთელ ქვეყანაში თანაბარ სიმჭიდროვეს ნუ ივარაუდებთ.
კვება
ცალკე ქართული კვების კვლევა ამ გვერდზე არ არის. არეალის სხვა ნაწილებში სპეციალიზებული მღრღნელების მტაცებელია, განსაკუთრებით მინდვრის თაგვები და მემინდვრიები; იშვიათად იღებს ფრინველის კვერცხსა და ბარტყს, წვრილ კურდღელს, ხვლიკს, ბაყაყს, მწერს და ლეშს. პატარა ზომა საშუალებას აძლევს ნადირს სოროში გაჰყვეს. საქართველოში რეალისტური სურათი იგივეა — წვრილი მღრღნელები ბალახსა და ტყის პირას — მაგრამ ადგილობრივი მენიუ აქ არ არის გაზომილი.
ქცევა
აქტიურია დღისითაც და ღამითაც; ხშირად უფრო დღისით იჭერენ, მაგრამ ეს ერთ პერიოდზე არ არის შეზღუდული. მოძრაობს სწრაფი ნახტომებით, ხშირად სწორდება უკანა ფეხებზე საყურებლად. ბუდეს თვითონ იშვიათად თხრის: იკავებს მღრღნელის სოროს, ქვაყრილს ან სხვა საფარს. სახეობის დონეზე ორსულობა დაახლოებით 34–37 დღეა, გადადებული იმპლანტაციის გარეშე (ყარყუმისგან განსხვავებით). ტემპერატურულ არეალში ხშირია ერთი ან ორი ნაშთი წელიწადში, ჩვეულებრივ რამდენიმე ნაშიერი; ეს ფართო არეალის ციფრებია და არა ქართული ბუდობის ნიმუში. ჩრდილოეთ პოპულაციები ზამთარში თეთრდებიან; სამხრეთში ზამთრის ბეწვი ხშირად ყავისფერი რჩება. ბორჯომ-ხარაგაულის 2015 წლის 25 მაისის ფოტოებზე ინდივიდი ყავისფერ-თეთრ ზაფხულის ბეწვშია. საქართველოში თეთრი ზამთრის ფორმა ნაგულისხმევად ნუ ჩათვალეთ — ზამთრის სერია ამ გვერდზე არ არის. ხმა იშვიათია და ამ გვერდზე ქართული ჩანაწერი არ არის; მოცემულია xeno-canto XC1146321 (Jose Manuel Unanue, მენდარო, ესპანეთი, 2026-06-13), ჩამწერის მიერ აღნიშნული როგორც uncertain.
კონსერვაცია
McDonald და თანაავტორები Mustela nivalis-ს IUCN Red List-ზე ნაკლებად საფრთხის ქვეშ აფასებენ (2016 შეფასება, 2019 წლის შესწორებული ვერსია); ფართო არეალი და დიდი პოპულაციაა. Eliava et al. 2007 საქართველოში LC-ს უთითებს. საქართველოს 2014 წლის წითელ ნუსხაში (დადგენილება №190) ამ გვერდზე საფრთხის ქვეშ მყოფ ტაქსონად არ არის განხილული. CITES-ის დანართებში სახეობის დონეზე არ არის. ამ გვერდზე სამონადირეო სახეობად არ არის ციტირებული, მელასგან განსხვავებით. ადგილობრივი ზეწოლა შეიძლება იყოს მღრღნელების საწინააღმდეგო შხამი (მეორადი მოწამვლა სახეობის დონის ლიტერატურაში), ბინადრობის კარგვა და გზაზე დაღუპვა; ეროვნული ტენდენცია აქ არ არის გაზომილი. ველური ცხოველი არ აიყვანოთ.
კითხვები
ხშირად დასმული კითხვები
მოკლე პასუხები დედოფალა-თან დაკავშირებულ ყველაზე მნიშვნელოვან კითხვებზე.
კი. IUCN მას საქართველოში მშობლიურ სახეობად ასახელებს. შეტანილია ეროვნულ ძუძუმწოვრების ჩამონათვალებში.
ბალახოვან პირას, ბუჩქნარში, სასოფლო ადგილზე, ტყის პირას და მთაში, სადაც მღრღნელებია. დასახელებული წერტილებია ბორჯომ-ხარაგაულის ეროვნული პარკი (ფოტო, 2015 წლის 25 მაისი), ლაგოდეხი, კვესეთი–კობის დერეფანი და თელავის ერთი ბაღის დაკვირვება. ეს გვერდი ყველა რეგიონს არ რუკავს.
პატარა, წაგრძელებული ყავისფერი სხეული, თეთრი მუცელი, მოკლე კუდი შავი წვერის გარეშე. ყარყუმს კუდის წვერზე შავი აქვს. კვერნა გაცილებით დიდია.
სახეობის დონეზე თავ-ტანი დაახლოებით 13–26 სმ. კავკასიური მამლებისთვის Abramov 176–265 მმ-ს უთითებს. საქართველოსთვის ცალკე გაზომილი სერია ამ გვერდზე არ არის.
ძირითადად წვრილ მღრღნელებს. საქართველოში კვება ცალკე არ არის შესწავლილი ამ გვერდზე.
დღისითაც და ღამითაც. მუდმივია და არ მიგრირებს, როგორც ბევრი ფრინველი.
იშვიათად. ამ გვერდის ჩანაწერი ესპანეთიდანაა (xeno-canto XC1146321) და ჩამწერის მიერ აღნიშნულია როგორც uncertain; ქართული ჩანაწერი აქ არ არის.
შხამიანი არ არის. დაჭერისას შეიძლება უკბინოს. არ აიყვანოთ.
გლობალურად ნაკლებად საფრთხის ქვეშაა. Eliava et al. 2007 საქართველოში LC-ს უთითებს. 2014 წლის წითელ ნუსხაში ამ გვერდზე საფრთხის ქვეშ მყოფ ტაქსონად არ არის განხილული.
- McDonald et al. 2019 — IUCN Red List, Mustela nivalis
- Bukhnikashvili & Kandaurov 2002 — The annotated list of mammals of Georgia
- Eliava et al. 2007 — New data on animal biodiversity of Georgia
- საქართველოს მთავრობის დადგენილება №190 (2014) — წითელი ნუსხა
- Abramov & Baryshnikov 2000 — Geographic variation of Mustela nivalis
- Sheffield & King 1994 — Mammalian Species 454, Mustela nivalis
- Kurose, Abramov & Masuda 2005 — Phylogeography of M. erminea and M. nivalis
- Kvesheti–Kobi road project, Appendix Y — mammal survey (2019)
- Weidner 2025 — Georgia and Armenia mammal trip report (Telavi)
- ASM Mammal Diversity Database — Mustela nivalis
- EUNIS — Mustela nivalis
- ილიაუნის მულტიტერმი — სინდიოფალა, დედოფალა
- ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 3 (1978) — დედოფალა
- ზაური ხაჩიძე — დედოფალა, ბორჯომ-ხარაგაულის ეროვნული პარკი (2015-05-25)
- xeno-canto XC1146321 — Mustela nivalis (Jose Manuel Unanue, CC BY-NC-SA 4.0; ID uncertain)
- Wikimedia Commons — Belette pygmée, Vercors (Jean Andrieux, CC BY-SA 4.0)
- Wikimedia Commons — Comadreja, Grazalema (Davidruiz91, CC BY-SA 4.0)
- Wikimedia Commons — Least weasel, Łódź (Jerzy Strzelecki, CC BY 3.0)
- Wikimedia Commons — Lasice kolčava juvenile (Richenza, CC BY-SA 3.0)
- Wikimedia Commons — Least weasel, iNaturalist (Santiago Martín-Bravo, CC BY 4.0)
სახეობების პროფილები შედგენილია რეცენზირებული ლიტერატურისა და აღიარებული ბიომრავალფეროვნების მონაცემთა ბაზების საფუძველზე და განახლდება ახალი ტაქსონომიური და კონსერვაციის მონაცემების გამოჩენისას.
დაკავშირებული გიდები
