ტყის კვერნა
Martes martes
Rebecca Hill · Ballinphull
მთავარი მონაცემები
- ზომა
- სხეული 45–58 სმ, კუდი 16–28 სმ
- კვება
- ყველაფრისმჭამელი მტაცებელი
- სტატუსი საქართველოში
- მუდმივი, სტაბილური
- ჰაბიტატი
- მთის შერეული და წიწვოვანი ტყე
- ოჯახი
- Mustelidae
- კონსერვაცია
- LC / LC
ტყის კვერნა ნამდვილი ტყის ცხოველია: ხეებზე სხვა კვერნებზე ბევრად მეტ დროს ატარებს, ერთი ხიდან მეორეზე 4 მ-მდე ხტება და ასვლისას ტერფებს 180°-ით ატრიალებს. კავკასიაში მთის ტყეებში ცხოვრობს, აჭარისა და კოლხეთის მაღალ წიფლნარებამდე, დასახლებებს კი ერიდება. კლდის კვერნას ძალიან ჰგავს, მაგრამ მკერდის ლაქა მოყვითალო ან ნარინჯისფერი აქვს და წინა ფეხებს შორის ერთ ენად ეშვება. კავკასიურ ტყის კვერნებს ეს ლაქა ხშირად კაშკაშა ნარინჯისფერია. თუ ტყეში ნარინჯისფერმკერდა კვერნა დაინახეთ, დიდი ალბათობით ტყის კვერნაა.
ამოცნობა
როგორ ამოვიცნოთ ტყის კვერნა
წაგრძელებული, მოქნილი მტაცებელია გრძელი, ფუმფულა კუდით. ბეწვი ღია ან მუქი ყავისფერია, მკერდზე კი მკვეთრად გამოკვეთილი მოყვითალო ან ნარინჯისფერი ლაქა აქვს. ცხვირი მუქია, ყურები მომრგვალებული, ტერფები ზამთარში ხშირი ბეწვით იფარება. ყველაზე ადვილად კლდის კვერნაში ერევა, ამიტომ ლაქის ფერსა და ფორმას დააკვირდით.
სხეული 45–58 სმ-ია, კუდი 16–28 სმ, წონა 0,8–1,8 კგ. მამალი საშუალოდ 30%-ით მძიმეა მდედრზე. კავკასიური ტყის კვერნები განსაკუთრებით მსხვილია, ზომით კი კლდის კვერნას ახლოსაა, ამიტომ ზომა სახეობის გასარჩევად არ გამოდგება.
მკერდის ლაქა ყელსა და კისრის ქვედა მხარეს ფარავს და წინა ფეხებს შორის ერთ ენად ეშვება მუცლისკენ. ფერი მოყვითალოდან კაშკაშა ნარინჯისფრამდე იცვლება, კავკასიურ კვერნებს კი ჩვეულებრივ ღია ან კაშკაშა ნარინჯისფერი აქვთ. კლდის კვერნას ლაქა წმინდა თეთრი აქვს და ქვემოთ ორად იყოფა.
ცხვირი მუქი, თითქმის შავია, კლდის კვერნას კი ღია. ტერფები ზამთარში ხშირი ბეწვით იფარება და განიერი ჩანს. ფეხები უფრო გრძელი აქვს და ნახტომებით დარბის, თოვლზე წყვილ ნაკვალევს ტოვებს. ბრჭყალები ნახევრად შეწევადია, რაც კვერნისებრთა შორის მხოლოდ მას აქვს.
ლაქის ფორმა და ფერი ცვალებადია: ზოგჯერ მომრგვალოა, შემცირებული ან თითქმის თეთრი. ამიტომ თეთრი ლაქა ყოველთვის კლდის კვერნას არ ნიშნავს. ერთ ნიშანს ნუ ენდობით: ლაქის ფერი და ფორმა, ცხვირის ფერი და ტერფები ერთად შეაფასეთ.
ფერი
ბეწვი ღიადან მუქ ყავისფრამდეა, ზაფხულში მოკლე და უხეში, ზამთარში გრძელი და აბრეშუმივით რბილი. კავკასიური ტყის კვერნა მუქი, მოწითალო-მოზეთისხილისფრო ელფერის მურაა. გვერდები ზურგზე ღია და მონაცრისფროა, ფეხები მუქი ყავისფერი, კუდის ძირი მუქი წაბლისფერი. მკერდზე მკვეთრად გამოკვეთილი ღია ან კაშკაშა ნარინჯისფერი, იშვიათად ყვითელი ლაქა აქვს.
ფერები პირობითადაა ნაჩვენები. მხოლოდ ფერით სახეობას ნუ განსაზღვრავთ.
რომელ სახეობებს ჰგავს
ტყის კვერნა მთლიანად ტყეზეა დამოკიდებული და მაღალ, ძველ ტყეებს ეტანება, სადაც ბევრი ფუღუროიანი ხე და ქარქცევაა. კავკასიაში მთის შუა სარტყლის წიწვოვან და შერეულ ტყეებში ცხოვრობს, საუკეთესო ადგილები სოჭნარ-წიფლნარი და წიფლნარ-სოჭნარი ტყეებია. მთებში ხეების ზედა საზღვრამდე ადის, 2400 მ-ზე მაღლა კი არა. ღია ადგილებს ერიდება და დასახლებებში მხოლოდ იშვიათად შედის. XX საუკუნის შუა წლების მონაცემებით, კავკასიაში მისი არეალი დიდი კავკასიონის ტყიან სამხრეთ ფერდობებსა და მთისწინეთს მოიცავდა. მცირე კავკასიონზე მხოლოდ დასავლეთ ნაწილში ცხოვრობდა: აჭარა-იმერეთისა და თრიალეთის ქედების ჩრდილოეთ ფერდობებზე, ბორჯომიდან და ბაკურიანიდან თეთრიწყარომდე. აჭარაში სახელმწიფო საზღვრამდე და აჭარისა და კოლხეთის მაღალ წიფლნარებში გვხვდებოდა. ბუდეს ხის ფუღუროებში, 2–20 მ სიმაღლეზე, ციყვისა და მტაცებელი ფრინველების ბუდეებში, ფესვებქვეშ ან კლდის ნაპრალებში იკეთებს.
ტყის კვერნის რუკა iNaturalist-ის საჯარო დაკვირვებებს აერთიანებს. რეგიონები აღებულია ჩანაწერების რეგიონული ცხრილიდან, ხოლო სტატუსი ერთმანეთისგან გამოყოფს საკმარისი ჩანაწერების მქონე რეგიონებსა და რეგიონებს, სადაც ჩანაწერები ცოტაა. ჩანაწერების რაოდენობა დაკვირვების ინტენსივობას ასახავს და პოპულაციის სიმჭიდროვედ არ უნდა განვიხილოთ. ჩანაწერები ჯერ ცოტაა და საკმარისი არცერთ რეგიონში არ არის.
მონაცემები: Reptiles.ge + iNaturalist · მეთოდოლოგია
- საველე ჩანაწერი
- რამდენიმე ჩანაწერი ერთ ადგილას
- ჩანაწერების მქონე რეგიონი
ტყის კვერნა ყველაფრისმჭამელია, მაგრამ წლის ნებისმიერ დროს წვრილ ძუძუმწოვრებს ამჯობინებს: მემინდვრიებს, თაგვებს, ციყვებს, ასევე ჩიტებს, მათ კვერცხებს და კურდღლებს. თბილ სეზონში ხვლიკებს, ბაყაყებს, ლოკოკინებს, მწერებს და ლეშსაც ჭამს, მწერებიდან ხშირად ხოჭოებს, ფუტკრებსა და კრაზანებს. შემოდგომაზე ხილსა და კენკრას მიირთმევს. კავკასიაში მათ შორისაა ცირცელი, ჟოლო, შინდი, ბალი და მაყვალი, თაფლსაც ეტანება. ნადირობს ძირითადად მიწაზე, ციყვს კი ხის კენწეროებში იჭერს და კეფაზე კბენით კლავს. ერთ ღამეში 7–17 კმ-ს გადის. ჩრდილო-დასავლეთ კავკასიის მთის ტყეებში, სადაც ხეებზე საკვები ცოტაა, თითქმის მთლიანად მიწაზე ცხოვრობს და ხეზე ღამით 2–4-ჯერ თუ ადის. გვიან ზაფხულსა და შემოდგომაზე საკვების მარაგს აგროვებს.
ტყის კვერნა ძირითადად ღამისა და ბინდის ცხოველია, ახალგაზრდებს კი დღისითაც ხედავენ. ხეებზე სხვა კვერნებზე მეტ დროს ატარებს, მაგრამ მიწაზეც სწრაფად დარბის. კავკასიაში თოვლის სიღრმისა და საკვების მიხედვით ყოველწლიურად ერთი მთის სარტყლიდან მეორეში გადადის. ტერიტორიული ცხოველია: ნაკვეთს სუნითა და ექსკრემენტით ნიშნავს და იმავე სქესის კვერნებისგან იცავს. შეწყვილების სეზონი ივნისის მეორე ნახევრიდან აგვისტომდე გრძელდება, პიკი ივლისშია. ჩანასახი დიდხანს არ ვითარდება, ამიტომ მაკეობა 236–275 დღეს გრძელდება და ლეკვები მარტ–აპრილში, ზოგჯერ მაისის დასაწყისში იბადებიან. კავკასიაში ბუდეში 2–7, ჩვეულებრივ 3–4 ლეკვია. დაბადებისას 30 გ-მდე იწონიან, თვალს 30–36 დღისას ახელენ და 16 კვირისთვის დამოუკიდებლები ხდებიან. ბუნებაში 11 წლამდე ცოცხლობს, ტყვეობაში 18 წლამდე.
მსოფლიოში ტყის კვერნას საფრთხე არ ემუქრება: 2016 წლის შეფასებით, „ნაკლებად საფრთხეშია“ (LC). საქართველოს 2021 წლის ეროვნულ შეფასებაშიც „ნაკლებად საფრთხეშია“ (LC), რიცხოვნობა სტაბილურია, ქვეყანაში მისი გავრცელების არეალი კი 20 000 კმ²-ს აღემატება. ყველაზე დიდ საფრთხეს ადამიანი უქმნის: ტყის გაჩეხვა და დანაწევრება, დევნა, უკანონო მოწამვლა და სროლა, ზოგან კი ძვირფასი ბეწვისთვის ნადირობა. ჩრდილოეთ კავკასიასა და საქართველოში ფილტვის ჰელმინთების ეპიზოოტიამ ერთ დროს მისი რიცხოვნობა მნიშვნელოვნად შეამცირა.
დაკავშირებული გიდები
გააგრძელეთ თემატური გვერდებით
კითხვები
ხშირად დასმული კითხვები
მოკლე პასუხები ტყის კვერნასთან დაკავშირებულ ყველაზე მნიშვნელოვან კითხვებზე.
დიახ, ის საქართველოს მუდმივი ბინადარია. ქვეყანაში მისი გავრცელების არეალი 20 000 კმ²-ს აღემატება, 2021 წლის შეფასებით კი რიცხოვნობა სტაბილურია. XX საუკუნის შუა წლების მონაცემებით, დიდი კავკასიონის ტყიან სამხრეთ ფერდობებზე, აჭარაში და მცირე კავკასიონის დასავლეთ ნაწილში, ბორჯომსა და ბაკურიანში ცხოვრობდა. ტყეს არ სცილდება.
ყველაზე კარგად მკერდის ლაქით. ტყის კვერნას ის მოყვითალო ან ნარინჯისფერი აქვს და წინა ფეხებს შორის ერთ ენად ეშვება, კლდის კვერნას კი წმინდა თეთრი და ქვემოთ ორად გაყოფილი. ტყის კვერნას ცხვირი მუქი აქვს, ტერფები ზამთარში ბეწვით დაფარული. ლაქა ორივე სახეობას ცვალებადი აქვს, ამიტომ რამდენიმე ნიშანი ერთად შეამოწმეთ.
მხოლოდ ტყეში. მაღალ, ძველ ტყეებს ეტანება, სადაც ბევრი ფუღუროიანი ხე და ქარქცევაა. კავკასიაში მთის შუა სარტყლის წიწვოვან და შერეულ ტყეებში ცხოვრობს და ხეების ზედა საზღვრამდე, 2400 მ-მდე ადის. ღია ადგილებს და დასახლებებს ერიდება. ზამთარში თოვლის სიღრმის მიხედვით მთის ერთი სარტყლიდან მეორეში გადადის.
დიახ. ტყის კვერნა ერთი ხიდან მეორეზე 4 მ-მდე ხტება და კენწეროდანაც შეუძლია ჩამოხტეს. ასვლისას ტერფებს 180°-ით ატრიალებს, ნახევრად შეწევადი ბრჭყალები კი ტოტებზე მოძრაობაში ეხმარება. ამის მიუხედავად, ნადირობს ძირითადად მიწაზე, ციყვს კი ხეებზე მისდევს.
ძირითადად წვრილ ძუძუმწოვრებს. მემინდვრიებს, თაგვებს, ციყვებს, ჩიტებს, მათ კვერცხებს და კურდღლებს ნადირობს, თბილ სეზონში კი ხვლიკებს, ბაყაყებს, მწერებს და ლეშსაც ჭამს. შემოდგომაზე კავკასიაში ცირცელს, ჟოლოს, შინდს, ბალსა და მაყვალს მიირთმევს. თაფლიც უყვარს.
არა, შხამიანი არ არის და დასახლებებს ერიდება. ზოგჯერ შინაურ ფრინველს ესხმის ან შენობაში ბუდეს იკეთებს, რის გამოც მას დევნიან. სახლთან მცხოვრები კვერნა უფრო ხშირად კლდის კვერნაა. ტყის კვერნა შორიდან უყურეთ და ხელით ნუ დაიჭერთ.
საფრთხის ქვეშ არ არის. მსოფლიო მასშტაბით 2016 წლის შეფასებით „ნაკლებად საფრთხეშია“ (LC), საქართველოს 2021 წლის ეროვნულ შეფასებაშიც LC-ია და რიცხოვნობა სტაბილურია. მაინც დამოკიდებულია ძველ, მაღალ ტყეებზე, ამიტომ ტყის გაჩეხვა და დანაწევრება მისთვის მთავარი საფრთხეა.
წყაროები
რას ეყრდნობა პროფილი
სახეობების პროფილები შედგენილია რეცენზირებული ლიტერატურისა და აღიარებული ბიომრავალფეროვნების მონაცემთა ბაზების საფუძველზე და განახლდება ახალი ტაქსონომიური და კონსერვაციის მონაცემების გამოჩენისას.
მოამზადა Reptiles.ge-ის რედაქციამ, აქ ჩამოთვლილი წყაროების მიხედვით.
