ევროპული მაჩქათელა
Barbastella barbastellus
Gintautas Steiblys · Kauno
მთავარი მონაცემები
- ზომა
- 5–14 გ, ფრთები 24,5–28 სმ
- კვება
- მწერიჭამია, თითქმის მხოლოდ ღამის პეპლები
- სტატუსი საქართველოში
- იშვიათი, 63 ჩანაწერი
- ჰაბიტატი
- ძველი ტყეები, ზამთარში მღვიმეები
- ოჯახი
- Vespertilionidae
- კონსერვაცია
- VU / NT
ევროპული მაჩქათელა ღამის პეპლებზე სპეციალიზებული ღამურაა: ზოგ ქვეყანაში ის ნადავლის 99%-ს შეადგენს. ძველ ტყეებში ცხოვრობს და დღეს აშვებული ქერქის ქვეშ ან ხის ნაპრალში ატარებს. ადვილად იცნობა მოკლე, მოფართხალო ყურებით, რომლებიც თავზე ერთმანეთს უერთდება, და მოკლე, „აპრეხილი“ დრუნჩით. საქართველოში 1879 წლიდან 63 ჩანაწერი აქვს, ზღვის სანაპიროდან 1900 მ-მდე. ძველი, ფუღუროიანი ხეების მოჭრა მას სახლს ართმევს.
ამოცნობა
როგორ ამოვიცნოთ ევროპული მაჩქათელა
პატარა, მუქი ღამურაა, ბეწვი თითქმის შავი და მოთეთრო ან ოქროსფერი წვერებით შევერცხლილი. ყველაზე თვალსაჩინო ნიშანი ყურებია: მოკლე, განიერი, ტრაპეციის ფორმის, წინ მიმართული და თავზე ერთმანეთთან შეერთებული. დრუნჩი მოკლეა, თვალები კი ძალიან პატარა, ამიტომ კარგ ფოტოზე სპეციალისტი ადვილად ამოიცნობს.
თავ-ტანის სიგრძე 45–60 მმ-ია, კუდი 36–52 მმ, წინამხარი 35–43 მმ, წონა 5–14 გ. ფრთების გაშლა 24,5–28 სმ-ია. კუდი თითქმის ტანის სიგრძისაა, მდედრები მამრებზე ოდნავ დიდია.
ბეწვი გრძელი, აბრეშუმისებრი და შავი-მურაა, ბოლოები თეთრი ან მოყვითალო-ოქროსფერი აქვს, ამიტომ შევერცხლილი ჩანს. კანი და ფრთები მუქი მურა ან თითქმის შავია. ახალგაზრდები ზრდასრულებზე გაცილებით მუქია.
ყურები მოკლე და განიერია, თავზე ერთმანეთს უერთდება, გარე კიდეზე კი კანის პატარა ნაკეცი აქვს. მოსვენებისას ყურებს არასოდეს კეცავს. რუხი ყურასგან და მისი გვარის სხვა ღამურებისგან განსხვავებით, თვალები ძალიან პატარა აქვს.
ექოლოკაციით ის ევროპის ერთ-ერთი ყველაზე ადვილად ამოსაცნობი ღამურაა. ორი ტიპის ზარს მონაცვლეობით გამოსცემს: პირველს 30–37 კჰც-ზე, მეორეს 30–43 კჰც-ზე. ულტრაბგერითი დეტექტორით ამას სპეციალისტი ამოიცნობს, ღამურას კი ხელით ნუ დაიჭერთ.
რომელ სახეობებს ჰგავს
ევროპული მაჩქათელა ძველი, მომწიფებული ტყის ღამურაა: მას ბევრი ხმელი და ფუღუროიანი ხე სჭირდება. ზაფხულში აშვებული ქერქის ქვეშ და ხის ნაპრალებში ცხოვრობს, ზოგჯერ კლდის ნაპრალებსა და შენობებშიც. ზამთარს მღვიმეებში, შახტებსა და სარდაფებში ატარებს, ხშირად ძალიან ცივ ადგილებში, 2–5°C-ზე. ნადირობს ტყის პირებზე, წყლის ზემოთ და ხეების კენწეროების თავზე. საქართველოში 63 ჩანაწერი აქვს, 1879 წლიდან დღემდე, ზღვის დონიდან დაახლოებით 1900 მ-მდე. ბევრი მათგანი ლაგოდეხის ნაკრძალიდან და ალაზნის ჭალის ტყეებიდანაა. ნანახია ბორჯომის ხეობაში, კოლხეთის ეროვნულ პარკში, წუწხვათის, გოგოლეთისა და უშოლთის მღვიმეებში და კაზრეთის შახტებშიც. მიწისქვეშა თავშესაფრებს ნაწილობრივ იყენებს, ძირითადად ზამთარში.
ევროპული მაჩქათელა თითქმის მხოლოდ ღამის პეპლებით იკვებება. გერმანიაში ისინი ნადავლის 73–94%-ს შეადგენდა წონით, შვეიცარიის ალპებში კი 99%-ს მოცულობით. უპირატესობას დიდ პეპლებს და იმ პეპლებს ანიჭებს, რომლებსაც ღამურის ზარის გაგონება შეუძლიათ. მონაცვლე ზარებს ისეთ სიხშირეზე გამოსცემს, რომ პეპელამ ვერ გაიგოს და დროზე ვერ გაექცეს. ბუზები, ობობები და სხვა მწერები მისთვის მხოლოდ დანამატია. საკვების ასეთი ვიწრო არჩევანი მას პეპლების შემცირების მიმართ მოწყვლადს ხდის.
ევროპული მაჩქათელა ადრე გამოდის, ხშირად მზის ჩასვლამდე. ღამის დასაწყისში ბნელ, დახურულ ადგილებში ნადირობს, მოგვიანებით კი ღია სივრცეებშიც გადის. სანადიროდ 20 კმ-მდე მიფრინავს, საშუალოდ დაახლოებით 7 კმ-ზე. თავშესაფარს ძალიან ხშირად, ზოგჯერ ყოველდღე იცვლის, ამიტომ ერთ კოლონიას ზაფხულში 30-მდე ფუღურო სჭირდება. სამშობიარო კოლონიებში ხეებზე 30-მდე მდედრია, შენობებში ზოგჯერ 100-მდე. მდედრი ერთ ნაშიერს ან ტყუპებს შობს, ახალგაზრდები კი 6–9 კვირაში სრულიად დამოუკიდებლები ხდებიან. შეწყვილება შემოდგომაზე, სექტემბრიდან ნოემბრამდე, მღვიმეებთან ხდება. ზამთრის ძილისას დაახლოებით ყოველ 15 დღეში იღვიძებს. მჯდომარე სახეობაა, ზაფხულისა და ზამთრის თავშესაფრები ჩვეულებრივ 40 კმ-ზე ნაკლებითაა დაშორებული. 23 წლამდე ცოცხლობს.
ევროპული მაჩქათელა საქართველოს 2014 წლის წითელ ნუსხაში მოწყვლად სახეობადაა შეტანილი (VU), იგივე კატეგორია მიიღო 2021 წლის ეროვნულ შეფასებაშიც. რიცხოვნობა მცირდება. მსოფლიოში საფრთხესთან ახლოსაა (NT, 2016), ევროპაში კი მოწყვლადია. თითქმის მთელ არეალში იშვიათია და მცირდება, ნიდერლანდებში კი გადაშენდა. მთავარი საფრთხე ძველი ტყეების დაკარგვაა: თანამედროვე მეტყევეობა ფუღუროიან, ხმელ ხეებს ტოვებს ცოტას, ახალგაზრდა ტყე კი მას საკმარის თავშესაფარს ვერ აძლევს. საფრთხეა მღვიმეებში ტურისტებისა და სპელეოლოგების მიერ შეწუხებაც. გერმანიაში, სადაც ინსექტიციდების გამოყენება შემცირდა, რიცხოვნობა აღდგენას იწყებს.
დაკავშირებული გიდები
გააგრძელეთ თემატური გვერდებით
კითხვები
ხშირად დასმული კითხვები
მოკლე პასუხები ევროპული მაჩქათელასთან დაკავშირებულ ყველაზე მნიშვნელოვან კითხვებზე.
ძირითადად ტყიან ადგილებში, ზღვის დონიდან დაახლოებით 1900 მ-მდე. ყველაზე მეტი ჩანაწერი ლაგოდეხის ნაკრძალიდან და ალაზნის ჭალის ტყეებიდანაა. ნანახია ბორჯომის ხეობაში, კოლხეთის ეროვნულ პარკში და რამდენიმე მღვიმესა და შახტშიც. სულ 63 ჩანაწერი აქვს.
ყურებით. ისინი მოკლე, განიერი და წინ მიმართულია და თავზე ერთმანეთს უერთდება. დრუნჩი მოკლე და ბლაგვია, თვალები პატარა, ბეწვი თითქმის შავი და შევერცხლილი. ღამურას თავად ნუ დაიჭერთ: მისი ფოტო ან ექოლოკაციის ჩანაწერი სპეციალისტისთვის საკმარისია.
თითქმის მხოლოდ ღამის პეპლებს. ზოგ ქვეყანაში ისინი ნადავლის 99%-ს შეადგენს. ნადირობს ტყის პირებზე, წყლის ზემოთ და ხეების კენწეროების თავზე. საკვების ასეთი ვიწრო არჩევანის გამო პეპლების შემცირება მასაც აზარალებს.
ზაფხულში ძველ ხეებზე, აშვებული ქერქის ქვეშ და ნაპრალებში. თავშესაფარს თითქმის ყოველდღე იცვლის, ამიტომ ბევრი ძველი ხე სჭირდება. ზამთარს მღვიმეებში, შახტებსა და სარდაფებში ატარებს. ასეთი ხეების მოჭრა მის გაქრობას იწვევს.
არა, შხამიანი არ არის და თავს არ გესხმით. მაგრამ არცერთ ღამურას შიშველი ხელით ნუ შეეხებით, რადგან ცოფი გარეგნობით ვერ გამოირიცხება. თუ გიკბინათ ან დაგკაწრათ, ადგილი საპნითა და წყლით მინიმუმ 15 წუთი იბანეთ და მაშინვე ექიმს მიმართეთ. გადაუდებელ შემთხვევაში დარეკეთ 112-ზე.
დიახ. საქართველოს წითელ ნუსხაში მოწყვლად სახეობადაა შეტანილი (VU), მსოფლიოში კი საფრთხესთან ახლოსაა (NT, 2016). რიცხოვნობა თითქმის ყველგან მცირდება. მთავარი საფრთხე ძველი ტყეების და ფუღუროიანი ხეების დაკარგვაა, ასევე მღვიმეებში შეწუხება.
წყაროები
რას ეყრდნობა პროფილი
სახეობების პროფილები შედგენილია რეცენზირებული ლიტერატურისა და აღიარებული ბიომრავალფეროვნების მონაცემთა ბაზების საფუძველზე და განახლდება ახალი ტაქსონომიური და კონსერვაციის მონაცემების გამოჩენისას.
მოამზადა Reptiles.ge-ის რედაქციამ, აქ ჩამოთვლილი წყაროების მიხედვით.
