მდელოს ხვლიკი (Darevskia praticola) აღმოსავლეთ და ცენტრალურ საქართველოში მიწაზე ცხოვრობს. ის ნამდვილი ხვლიკების ოჯახს (Lacertidae) მიეკუთვნება. შხამი არ აქვს და ადამიანისთვის საშიში არ არის. საქართველოს 2026 წლის ჩამონათვალში დადასტურებულ სახეობადაა მიჩნეული და არა მხოლოდ შესაძლო სახეობად. საქართველოში მცხოვრები მდელოს ხვლიკები D. p. praticola-ს მიეკუთვნებიან. ჩრდილო-დასავლეთში მცხოვრები ხვლიკები ამ ატლასში ცალკეა წარმოდგენილი, როგორც კოლხური მდელოს ხვლიკი (Darevskia pontica), შესაძლო სახეობა. მდელოს ხვლიკის თავისა და ტანის სიგრძე ჩვეულებრივ 6.5 სმ-ზე ნაკლებია. IUCN-ის 2009 წლის შეფასებით, სახეობა საფრთხესთან ახლოსაა (Near Threatened). ის საქართველოს 2014 წლის წითელ ნუსხაში არ არის შეტანილი. მისი გავრცელება მთელ საქართველოზე არ უნდა განვაზოგადოთ: დასავლეთის ნოტიო კოლხეთსა და შავი ზღვის სანაპიროზე ეს ატლასი კოლხურ მდელოს ხვლიკს (Darevskia pontica) განიხილავს.
ამოცნობა
როგორ ამოვიცნოთ მდელოს ხვლიკი
პატარა მიწის ხვლიკია, რომელსაც თავი არ აქვს გაბრტყელებული. გვხვდება ტყის პირას და მდელოზე. Darevskia-ს ხვლიკების გასარჩევად მხოლოდ ფერი არ კმარა — დააკვირდით, სად ცხოვრობენ, როგორი ფორმის თავი აქვთ და სად არიან გავრცელებული.
რომელ სახეობებს ჰგავს
მიწაზე გვხვდება და არა შვეულ კლდეზე. კლდეზე მცხოვრებ Darevskia-სთან შედარებით თავი ნაკლებად გაბრტყელებული აქვს. ზურგი ხშირად მურა ან ზეთისხილისფერ-ყავისფერია, მის გვერდზე კი ხშირად ღია ზოლი გასდევს. ასეთი იერი ჩვეულებრივია, მაგრამ სახეობების გარჩევა მხოლოდ ფერით შეუძლებელია.
თავისა და ტანის სიგრძე (ცხვირიდან კლოაკამდე) ჩვეულებრივ 6.5 სმ-ზე ნაკლებია. აღმოსავლეთ საქართველოდან მოყვანილი გაზომვები მხოლოდ რამდენიმე ზრდასრულ ხვლიკს ეხება; საქართველოში გაზომილი ხვლიკების სრული მონაცემები ამ გვერდზე არ არის. მდედრი ხშირად მამრზე ოდნავ დიდია. ქერცლის დასათვლელად ხვლიკს ნუ აიყვანთ.
კოლხური მდელოს ხვლიკში (D. pontica) ამ ატლასში ჩრდილო-დასავლეთის პონტური ჯგუფები იგულისხმება. სახეობის აღწერისთვის გამოყენებული ნიმუში გაგრიდანაა. ამ ხვლიკს მხოლოდ ფერით ვერ გაარჩევთ — უფრო სანდო მინიშნება ის ადგილია, სადაც ნახეთ, ვიდრე ზურგის ნახატი. ართვინის ხვლიკიც (D. derjugini) მიწაზე ცხოვრობს, მაგრამ ტყეში მცხოვრებ სხვა ჯგუფს ეკუთვნის და დასავლეთში უფრო ფართოდ გვხვდება. სიონიდან აღებული მისი ნიმუშის დნმ-ის მონაცემიც არსებობს, ამიტომ ეს ორი ხვლიკი შესაძლოა ერთ ადგილას გვხვდებოდეს. ფერით მათ ერთმანეთისგან ვერ გაარჩევთ. მარდი ხვლიკი (Lacerta agilis) უფრო დიდია, განსხვავებული ნახატი აქვს და ხვლიკების სხვა გვარს ეკუთვნის. იმავე ხეობაში კლდეზე მცხოვრები Darevskia-ს ხვლიკებიც შეიძლება შეგხვდეთ; მათ უფრო ბრტყელი თავი აქვთ.
სახეობა 1834 წელს ევერსმანმა აღწერა და Lacerta praticola უწოდა. ამ აღწერასთან დაკავშირებული ადგილი ჩრდილოეთ კავკასიაშია (კისლოვოდსკი / ნარზანი), არა საქართველოში. 1997 წლიდან სახეობა Darevskia-ს გვარს მიეკუთვნება. ნაშრომის სურათებზე ნაჩვენებია თავის ქერცლები და ანუსის წინ მდებარე ფირფიტები (სიონის წყალსაცავი).
2026 წლის ჩამონათვალში ის დადასტურებულ სახეობადაა მიჩნეული და არა მხოლოდ სავარაუდო სახეობად. საქართველოში მისი პოპულაციები აღმოსავლეთ და ცენტრალურ ნაწილებშია. ამ ანგარიშის მიხედვით, დასავლეთის ნოტიო კოლხეთსა და შავი ზღვის სანაპიროზე pontica გვხვდება და არა ეს სახეობა. კოლხური მდელოს ხვლიკისგან (D. pontica) მას ფერით ვერ გაარჩევთ; გასარჩევად გავრცელების ადგილი უფრო სანდოა.
გალერეა
მდელოს ხვლიკი ფოტოებში
საქართველოში გვხვდება. ეძებეთ ფოთლოვანი ტყის პირას, ტყის გაჩეხილ ან ბალახით დაფარულ გაწმენდილ ადგილებში და ტყის მდელოებზე — მიწაზე, ჩამოცვენილ ფოთლებს შორის და არა ციცაბო კლდეებზე. Darevskia-ს გვარის ხვლიკების უმეტესობა კლდეებზე ცხოვრობს; ეს სახეობა და ართვინის ხვლიკი (D. derjugini) გამონაკლისებია. საქართველოში ეს სახეობა აღმოსავლეთ და ცენტრალურ ნაწილებშია ცნობილი. თანამედროვე ჩანაწერებში მითითებულია სიონის წყალსაცავი და სიონი–თუშურები; თუშურები თიანეთის მუნიციპალიტეტშია. მისი გავრცელების შესახებ ცნობების სანდოობა საშუალოა. ამ ჩანაწერების საფუძველზე ატლასის რუკაზე მცხეთა-მთიანეთია ნაჩვენები, თუმცა ეს არ ნიშნავს, რომ სახეობა მხოლოდ ამ ორ ადგილას გვხვდება. უფრო ძველ ჩანაწერებში მოხსენიებულია ლაგოდეხი, ცივ–გომბორის ქედი, სურამის უღელტეხილი შიდა ქართლში და ქართლის ქედები. ლაგოდეხის სამუზეუმო ჩანაწერი 1980 წლით თარიღდება, სურამის უღელტეხილისა კი — 1963 წლით. ამ ძველ და სამუზეუმო ჩანაწერებში მითითებული ყველა ადგილის დღევანდელი მდგომარეობა ამ გვერდისთვის ხელახლა არ შემოწმებულა. სომხეთში გავრცელებული loriensis-ის არსებობა საქართველოს მოსაზღვრე აღმოსავლეთ ნაწილში ჯერ გასარკვევია; აქ დადასტურებულად ნუ ჩათვლით. საქართველოში მისი გავრცელების ზუსტი სიმაღლის საზღვრები მითითებული არ არის. სომხეთში ამ სახეობის ძირითად ჯგუფს ტყიან ადგილებში ზღვის დონიდან დაახლოებით 600–2 000 მეტრზე უთითებენ. ეს მონაცემი სომხეთს ეხება და საქართველოსთვის არ უნდა გამოიყენოთ. კოლხეთის დაბლობსა და შავი ზღვის სანაპიროზე ამ სახეობას ნუ ეძებთ.
ბიოლოგია
კვება, ქცევა და კონსერვაცია
კვება
საქართველოში ამ სახეობის კუჭის შიგთავსი არ შეუსწავლიათ. ბულგარეთში ის ძირითადად მწერებს, ობობებსა და მათ მსგავს ცხოველებს ჭამს. ხშირად ჭამს ობობებს, ხოჭოებსა და ციკადას მსგავს მწერებს — ფოთოლრწყავებს, ჭიანჭველებს კი, როგორც წესი, თავს არიდებს. ეს ინფორმაცია ბულგარეთს ეხება და არა საქართველოს. ნადავლს პირში იჭერს. შხამი არ აქვს.
ქცევა
დღისით აქტიურია. მიწაზე მოძრაობს და ტყის პირას ან ბალახში თბება. სერბეთში ჩატარებული დაკვირვების მიხედვით, განსაკუთრებით ცხელ დღეებში შეიძლება მოძრაობა შეწყვიტოს და ჩრდილს შეაფაროს თავი. ეს ბალკანეთში დაკვირვებული ქცევაა და არ გვიჩვენებს, დღის რომელ საათებშია აქტიური საქართველოში. კვერცხებს დებს. სერბეთში აპრილ–მაისში წყვილდება, ივნისში კი კვერცხებს დებს — სეზონზე ერთხელ, ხშირად 4–8 კვერცხს. აზერბაიჯანში ჰირკანული ქვესახეობა ერთ ჯერზე 1–6 კვერცხს დებს. გამრავლების ეს ვადები საქართველოს პოპულაციაზე დაკვირვებას არ ეფუძნება. საფრთხისას გარბის. დაჭერისას შეიძლება კუდი მოსძვრეს ან უკბინოს. დააკვირდით და ადგილზე დატოვეთ. ხელში ნუ აიყვანთ.
კონსერვაცია
2009 წელს IUCN-მა სახეობა საფრთხესთან ახლოს მყოფად შეაფასა, რადგან მისი გავრცელების არეალი დანაწევრებულია. ეს ძველი შეფასება სახეობის ფართო, დანაწევრებულ არეალს ეხება და არა მხოლოდ საქართველოში მცხოვრებ ხვლიკებს. საქართველოს 2014 წლის წითელ ნუსხაში (დადგენილება №190) სახეობა არ არის შეტანილი. 2026 წლის ჩამონათვალში მისი არსებობა ბიოლოგიური მონაცემებით დადასტურებულადაა მითითებული. 2016 წლის კვლევა სამ გენეტიკურ ჯგუფს გამოყოფს — ბალკანეთში, დასავლეთ დიდ კავკასიონსა და ამიერკავკასიაში — თუმცა გარეგნული ნიშნებით გამოყოფილ ქვესახეობებს სრულად არ ადასტურებს. ერთიანი აზრი არ არსებობს, pontica ცალკე სახეობაა თუ ქვესახეობა. ჩამონათვალში ის ჯერ კანდიდატადაა დატოვებული, რადგან არ არის ნაჩვენები, რომ სხვა ჯგუფებისგან გენეტიკურად საკმარისად გამიჯნულია. ადგილობრივ საფრთხეებად სახელდება ტყის კიდის გაჩეხვა და მისი დანაწევრება. საქართველოში ამ ხვლიკების რაოდენობის ცვლილება აქ არ არის გაზომილი. სახეობა CITES-ის, ველური ცხოველებით საერთაშორისო ვაჭრობის მარეგულირებელი შეთანხმების, სიაში არ შედის. ველური ხვლიკი არ დაიჭიროთ.
კითხვები
ხშირად დასმული კითხვები
მოკლე პასუხები მდელოს ხვლიკთან დაკავშირებულ ყველაზე მნიშვნელოვან კითხვებზე.
დიახ. 2026 წლის ჩამონათვალში მისი არსებობა ბიოლოგიური მონაცემებითაა დადასტურებული. საქართველოში ის აღმოსავლეთ და ცენტრალურ ნაწილებში გვხვდება, მაგრამ არა მთელ ქვეყანაში.
საქართველოს ცენტრალურ-აღმოსავლეთ ნაწილში ტყის პირას და ბალახიან გაწმენდილ ადგილებში გვხვდება. თანამედროვე ცნობებში მითითებულია სიონი და თუშურები (თიანეთი). სხვა წყაროებში ასევე ნახსენებია ლაგოდეხი, ცივ-გომბორი და სურამის უღელტეხილი. კოლხეთის სანაპიროზე მისი ძებნა არ ღირს.
არა. შხამი არ აქვს. თუ დაიჭერთ, შეიძლება გიკბინოთ; კუდიც შეიძლება მოსძვრეს. დატოვეთ იქ, სადაც არის.
ტყის პირას პატარა მიწის ხვლიკია, რომელსაც თავი ბრტყელი არ აქვს. მის ამოსაცნობად მხოლოდ ფერი საკმარისი არ არის. კლდეზე ბრტყელთავიანი ხვლიკი სხვა Darevskia-ა. ჩრდილო-დასავლეთში ეს ხვლიკი შეიძლება pontica იყოს, იმავე ტყეში კი — derjugini.
თავისა და ტანის სიგრძე ჩვეულებრივ 6.5 სმ-ზე ნაკლებია. საქართველოში აღებული ზომების სრული მონაცემები ამ გვერდზე არ არის.
ამ ატლასში — არა. pontica ჩრდილო-დასავლეთის პონტურ პოპულაციებს აღნიშნავს და შესაძლოა ცალკე სახეობა იყოს. ბოლომდე დადასტურებული არ არის, რომ ეს პოპულაციები გენეტიკურად სხვებისგან განცალკევებულია. სამეცნიერო ნაშრომებში მას სხვადასხვა სტატუსი აქვს. ფერით მისი გარჩევა შეუძლებელია.
საქართველოში მისი კვება ცალკე არ შეუსწავლიათ. ბალკანეთში ჩატარებული კვლევის მიხედვით, ის ძირითადად ობობებით, ხოჭოებითა და სხვა წვრილი ცხოველებით იკვებება, რომლებსაც ხერხემალი არ აქვთ.
თბილ სეზონზე დღისით აქტიურია. საქართველოში მისი აქტიურობის სრული კალენდარი ამ გვერდზე არ არის მოცემული. ბალკანეთში მისი აქტიურობა გაზაფხულიდან ზაფხულის ბოლომდეა აღწერილი.
წყაროები
წყაროები
წყაროები
წყაროები
- Tarkhnishvili et al. 2026 — Annotated checklist of Georgia's amphibians and reptiles
- Tarkhnishvili & Iankoshvili 2023 — Geographic proximity and niche overlap in Caucasian rock lizards
- Muskhelishvili 1970 — Пресмыкающиеся восточной Грузии
- Muskhelishvili 1969 — Distribution and habitats of Lacerta praticola praticola in Georgia
- Nikolskii 1913 — historical records cited in Tarkhnishvili et al. 2026
- Darevsky 1967 — Rock lizards of the Caucasus
- Tuniyev et al. 2013 — Darevskia praticola loriensis and Caucasian samples
- Freitas et al. 2016 — Cryptic diversity in Darevskia praticola
- Ćorović & Crnobrnja-Isailović 2018 — thermal ecology of the meadow lizard
- Vacheva & Naumov 2022 — diet of Darevskia praticola
- Ljubisavljević et al. 2008 — reproductive traits of D. praticola in Serbia
- Agasyan et al. 2009 — IUCN Red List, Darevskia praticola
- საქართველოს მთავრობის დადგენილება №190 (2014) — წითელი ნუსხა
- Bannikov et al. 1977 — Определитель земноводных и пресмыкающихся фауны СССР
- Lantz & Cyrén 1918 — Lacerta praticola pontica
- The Reptile Database — Darevskia praticola
სახეობების პროფილები შედგენილია რეცენზირებული ლიტერატურისა და აღიარებული ბიომრავალფეროვნების მონაცემთა ბაზების საფუძველზე და განახლდება ახალი ტაქსონომიური და კონსერვაციის მონაცემების გამოჩენისას.
დაკავშირებული გიდები
