მდინარის გველთევზა
Anguilla anguilla
Fraser Higgins · Argyll and Bute
მთავარი მონაცემები
- კვება
- წვრილი თევზი, ბაყაყები, კიბოსნაირები, მოლუსკები, ჭიები
- სტატუსი საქართველოში
- მკვიდრი, შავი ზღვის აუზის მდინარეები
- ზომა
- დედალი 133 სმ-მდე, მამალი 50 სმ-მდე; 6,6 კგ-მდე
- ჰაბიტატი
- მდინარეები, ტბები, შესართავები, ზღვა 700 მ-მდე
- ოჯახი
- Anguillidae
- დაცვა
- მსოფლიოში CR, 2018; შავ ზღვაში CR, 2014; საქართველოში CR, 2021
მდინარის გველთევზა ატლანტის ოკეანეში, სარგასის ზღვაში იბადება, ევროპისა და შავი ზღვის აუზის მდინარეებში იზრდება, გასამრავლებლად კი 5000–6000 კმ-ს გადის უკან და ქვირითობის შემდეგ კვდება. გრძელი, გველისმაგვარი სხეული აქვს და მუცლის ფარფლები არ აქვს. საქართველოში შავი ზღვის აუზის მდინარეებში ცხოვრობს, ჭოროხიდან კოდორამდე, და პალიასტომის ტბაში. ადამიანისთვის უვნებელია. მსოფლიოშიც და საქართველოშიც კრიტიკულ საფრთხეშია (CR): ევროპაში მოსული გველთევზების რიცხვი 1970-იანი წლებიდან დაახლოებით 90%-ით შემცირდა.
ამოცნობა
როგორ ამოვიცნოთ მდინარის გველთევზა
გრძელი, გველისმაგვარი თევზია: სხეული წინ მრგვალი აქვს, უკან კი გვერდებიდან ოდნავ შებრტყელებული. ზურგისა და ანალური ფარფლები გრძელია და კუდის ფარფლს უერთდება, მუცლის ფარფლები კი არ აქვს. ზურგი მომწვანო-მურაა, გვერდები და მუცელი მოყვითალო.

ზურგის, ანალური და კუდის ფარფლები ერთ განუწყვეტელ ფარფლად არის შეერთებული, რომელიც ტანის უკანა ნაწილს გარს უვლის. ზურგის ფარფლი გულმკერდის ფარფლებიდან შორს, უკან იწყება. მუცლის ფარფლები არ აქვს.
თავი ზემოდან ოდნავ გაბრტყელებულია, ქვედა ყბა ზედაზე ოდნავ გრძელია და წინ არის გამოწეული. ლაყუჩის ხვრელები პატარაა და მხოლოდ გვერდებზე აქვს.
მდინარეში მზარდი, ე.წ. „ყვითელი“ გველთევზა ზემოდან მომწვანო-მურაა, გვერდებსა და მუცელზე მოყვითალო. ზღვაში წასვლის წინ ფერი ეცვლება: ზურგი უმუქდება, მუცელი ვერცხლისფერ-თეთრი ხდება, თვალები დიდდება და გვერდითი ხაზი შავად გამოიკვეთება. ასეთი „ვერცხლისფერი“ გველთევზა უკვე ზღვისკენ მიემართება.
ფერი
ფერები პირობითადაა ნაჩვენები. მხოლოდ ფერით სახეობას ნუ განსაზღვრავთ.
მტკნარ, მლაშე და ზღვის წყალში ცხოვრობს. მდინარეებში ფსკერთან ბინადრობს, ნაკადულებიდან დიდი მდინარეებისა და ტბების ნაპირებამდე: ქვების ქვეშ, ლამში ჩაფლული ან ნაპრალებში. ბუნებრივად მხოლოდ იმ წყალსატევებში გვხვდება, რომლებიც ზღვას უკავშირდება. ზოგი გველთევზა მდინარეში საერთოდ არ შედის და მთელ ცხოვრებას შესართავებსა და სანაპირო წყლებში ატარებს. ზღვაში 700 მ სიღრმემდე ჩადის, 0–30 °C ტემპერატურის წყალს იტანს. გავრცელებულია ატლანტის ოკეანის ჩრდილოეთ ნაწილის აუზში, სკანდინავიიდან მაროკომდე, ასევე ბალტიის, ხმელთაშუა და შავი ზღვების აუზებში. საქართველოში ცხოვრობს ჭოროხში, კინტრიშში, სუფსაში, რიონში, ხობში, ცივში, ენგურსა და კოდორში, ასევე პალიასტომის ტბაში.
ჩანაწერები ჯერ არ გვაქვს
ამ სახეობის დადასტურებული დაკვირვება ატლასში ჯერ არ არის, ამიტომ არ ვიცით, საქართველოს რომელ რეგიონებში გვხვდება.
გაგვიზიარე დაკვირვებანახე ეს სახეობა? ფოტო და ადგილი საკმარისია.
თითქმის ყველა წყლის ცხოველით იკვებება, რასაც თავის გარემოში პოულობს: წვრილი თევზით, ბაყაყებით, თევზის ქვირითით, კიბოსნაირებით, მოლუსკებითა და ჭიებით. ძირითადად ღამით იკვებება და საკვებს ყნოსვით პოულობს. ზოგჯერ ისეთ თევზსაც იჭერს, რომელსაც მთლიანად ვერ გადაყლაპავს, და ნაწილ-ნაწილ ჭამს. მის საკვებში წყლის გარეთ მცხოვრები ცხოველებიც ხვდება, მაგალითად, ჭიაყელები.
ცხოვრების ციკლი ხუთ ეტაპს გადის. ქვირითობს სარგასის ზღვაში, სავარაუდოდ მარტ–ივნისში, თუმცა ბუნებაში მისი ქვირითობა ჯერ არავის უნახავს. გამჭვირვალე, ფოთლისებრ ლარვებს გოლფსტრიმი 7–11 თვის განმავლობაში ევროპის ნაპირებამდე მიაქანებს. ნაპირთან ისინი 6–8 სმ სიგრძის, გამჭვირვალე „მინის გველთევზებად“ იქცევიან და მდინარეებს აუყვებიან. მდინარეში ზრდა დიდხანს გრძელდება: მამლებს 6–12 წელი სჭირდებათ, დედლებს 9–20. მარტო ცხოვრობს და თავის ტერიტორიას იცავს. სქესობრივად მწიფდება 45–65 სმ სიგრძისას. მომწიფებული, ვერცხლისფერი გველთევზა მდინარიდან ჩვეულებრივ წლის მეორე ნახევარში, ბნელ ღამეებში მიდის და ზღვაში 5000–6000 კმ-ს გადის. გზაში ყოველდღე სიღრმეს იცვლის: ღამით 200 მ-ზე ცურავს, დღისით 600 მ-ზე. ქვირითობის შემდეგ კვდება. ჰაერის სუნთქვაც შეუძლია, ამიტომ სველ ბალახსა და ნაწვიმარ მიწაზე ერთი წყალსატევიდან მეორეში გადასვლაც შეუძლია. ჩვეულებრივ, 15–20 წელი ცოცხლობს.
მსოფლიოში მდინარის გველთევზა კრიტიკულ საფრთხეშია (CR, 2018). ევროპაში მოსული გველთევზების რიცხვი 1970-იანი წლებიდან დაახლოებით 90%-ით, შესაძლოა 98%-ითაც, შემცირდა. მიზეზებია ჭარბი თევზჭერა, პარაზიტი Anguillicola crassus, მიგრაციის გზაზე აღმართული კაშხლები, ჩრდილოეთ ატლანტის დინებების ცვლილება და დაბინძურება. ცხიმიანი ხორცისა და ფსკერზე კვების გამო მძიმე მეტალებსა და სხვა დამაბინძურებლებს აგროვებს, რაც ორგანოებს უზიანებს და მიგრაციას უშლის ხელს. კაშხლიან წყლებში 80 წლის განმავლობაში გველთევზები თითქმის ორჯერ უფრო მეტად შემცირდა, ვიდრე უკაშხლო წყლებში. სახეობა CITES-ისა და CMS-ის II დანართებშია. შავ ზღვაშიც, 2014 წლის რეგიონული შეფასებით, კრიტიკულ საფრთხეშია (CR). საქართველოს 2021 წლის ეროვნული შეფასებითაც კრიტიკულ საფრთხეშია (CR), რიცხოვნობა კი მცირდება.
კითხვები
ხშირად დასმული კითხვები
მოკლე პასუხები მდინარის გველთევზასთან დაკავშირებულ ყველაზე მნიშვნელოვან კითხვებზე.
შავი ზღვის აუზის მდინარეებში: ჭოროხში, კინტრიშში, სუფსაში, რიონში, ხობში, ცივში, ენგურსა და კოდორში, ასევე პალიასტომის ტბაში. მდინარეში ფსკერთან, ქვების ქვეშ ან ლამში იმალება. ბუნებრივად მხოლოდ ზღვასთან დაკავშირებულ წყლებში გვხვდება.
ატლანტის ოკეანეში, სარგასის ზღვაში. მომწიფებული გველთევზა მდინარიდან ზღვაში ჩადის და 5000–6000 კმ-ს გადის. ქვირითობის შემდეგ კვდება, ლარვებს კი დინება ევროპის ნაპირებისკენ მიაქანებს.
გრძელი, გველისმაგვარი სხეული აქვს, ზურგის, ანალური და კუდის ფარფლები ერთ ფარფლად შეერთებული, მუცლის ფარფლები კი არ აქვს. ზურგი მომწვანო-მურაა, მუცელი მოყვითალო. გველისგან ფარფლებითა და ლაყუჩებით განსხვავდება.
დედალი 133 სმ-მდე იზრდება, მამალი, ჩვეულებრივ, 50 სმ-მდე. წონა 6,6 კგ-მდეა. სქესობრივად 45–65 სმ სიგრძისას მწიფდება.
თითქმის ყველაფერს, რასაც წყალში იპოვის: წვრილ თევზს, ბაყაყებს, თევზის ქვირითს, კიბოსნაირებს, მოლუსკებსა და ჭიებს. ძირითადად ღამით იკვებება და საკვებს ყნოსვით პოულობს.
არა, ადამიანისთვის უვნებელია. მსოფლიოში კრიტიკულ საფრთხეშია (CR, 2018), საქართველოს 2021 წლის ეროვნულ შეფასებაშიც CR-ია. ევროპაში მოსული გველთევზების რიცხვი 1970-იანი წლებიდან დაახლოებით 90%-ით შემცირდა. სახეობა CITES-ის II დანართშია.
წყაროები
რას ეყრდნობა პროფილი
სახეობების პროფილები შედგენილია რეცენზირებული ლიტერატურისა და აღიარებული ბიომრავალფეროვნების მონაცემთა ბაზების საფუძველზე და განახლდება ახალი ტაქსონომიური და კონსერვაციის მონაცემების გამოჩენისას.
მოამზადა Reptiles.ge-ის რედაქციამ, აქ ჩამოთვლილი წყაროების მიხედვით.




















