თვალჭყეტია
Burhinus oedicnemus
g_kolotin · Astrakhan'
მთავარი მონაცემები
- ზომა
- 38–46 სმ; ფრთების გაშლა 76–88 სმ; 290–535 გ
- კვება
- მწერები, უხერხემლოები, ზოგჯერ ხვლიკები და მღრღნელები
- სტატუსი საქართველოში
- მობუდარი და გადამფრენი
- ჰაბიტატი
- მშრალი ველი, ნახევარუდაბნო
- ოჯახი
- Burhinidae
- დაცვა
- LC (2018); საქართველო LC (2021); წითელი ნუსხა 2014: VU
თვალჭყეტია მეჭაობეა, რომელსაც წყალი არ სჭირდება: მშრალ, ღია ადგილებს ამჯობინებს, სადაც შიშველი მიწაც ჩანს. დიდი ყვითელი თვალები ღამით ნადირობაში ეხმარება. დღისით მიწაზე ეკვრება და ბუმბულით ისე ერწყმის გარემოს, რომ თითქმის უჩინარია. საქართველოში მობუდარი და გადამფრენი ფრინველია. გაზაფხულზე კახეთში, დედოფლისწყაროს მხარეში ნახეს, შემოდგომით კი შავი ზღვის სანაპიროზე, გადაფრენისას. ადამიანისთვის საშიში არ არის. გაზაფხულზე ველზე ძაღლი საბელით ატარეთ: კვერცხებს პირდაპირ მიწაზე დებს.
ამოცნობა
როგორ ამოვიცნოთ თვალჭყეტია
ყვავის ზომის, დიდთავიანი მეჭაობეაა, გრძელი ყვითელი ფეხებითა და დიდი ყვითელი თვალებით. ბუმბული ქვიშისფერ-რუხი და ჭრელია, ფრენისას ფრთაზე შავ-თეთრი ნახატი ჩანს. ფეხის სახსარი შესამჩნევად მსხვილი აქვს.
სიგრძე 38–46 სმ-ია, ფრთების გაშლა 76–88 სმ, წონა 290–535 გ. თავი დიდია, ფრთები და კუდი საკმაოდ გრძელი. ფეხები ძლიერი, ყვითელია, სამი მოკლე თითით.
თვალები დიდი და ყვითელია, შავი შემოვლებით: სახეს „ქვეწარმავლისებურ“, გაფართოებულ გამომეტყველებას აძლევს. ნისკარტი მაგარია, ყვითელ-შავი.
ზედა მხარე მოჟანგისფრო-რუხია, მუქი მურა ზოლებით, ქვედა მხარე მოყვითალო-თეთრი. საფრენი ბუმბული და კუდის ბუმბული შავია, ფრენისას ფრთაზე შავ-თეთრი ნახატი კარგად ჩანს. მიწაზე უძრავად მწოლიარეს შეიძლება ვერც შეამჩნიოთ.
ფერი
ფერები პირობითადაა ნაჩვენები. მხოლოდ ფერით სახეობას ნუ განსაზღვრავთ.
მშრალ, ღია ადგილებში ცხოვრობს, სადაც მცენარეულობა მეჩხერია და შიშველი მიწაც ჩანს: ველებში, ნახევარუდაბნოებსა და ტყე-ველში. მეჭაობეების ოჯახს ეკუთვნის, მაგრამ წყალთან არ არის მიჯაჭვული. გვხვდება ევროპაში, ჩრდილოეთ აფრიკასა და სამხრეთ-დასავლეთ აზიაში. საქართველოში მაისში კახეთში, დედოფლისწყაროს მხარეში ნახეს, ვაშლოვანისა და ჭაჭუნას მიდამოებშიც გადაიღეს. შემოდგომით, სექტემბერ–ოქტომბერში, გადამფრენი ფრინველები სამეგრელოსა და აჭარის სანაპიროზე ნახეს, ღამით მისი ხმა საყალვაშოს თავზეც ჩაიწერეს. 2025 წლის სექტემბერში ერთი ყაზბეგის მუნიციპალიტეტშიც გადაიღეს. ეს ცალკეული შეხვედრებია და გავრცელების საზღვრებს ჯერ არ აჩვენებს.
თვალჭყეტიას რუკა iNaturalist-ის საჯარო დაკვირვებებს აერთიანებს. რეგიონები აღებულია ჩანაწერების რეგიონული ცხრილიდან, ხოლო სტატუსი ერთმანეთისგან გამოყოფს საკმარისი ჩანაწერების მქონე რეგიონებსა და რეგიონებს, სადაც ჩანაწერები ცოტაა. ჩანაწერების რაოდენობა დაკვირვების ინტენსივობას ასახავს და პოპულაციის სიმჭიდროვედ არ უნდა განვიხილოთ. საკმარისი ჩანაწერები ჯერ არცერთ რეგიონში არ არის.
მონაცემები: Reptiles.ge + iNaturalist · მეთოდოლოგია
- საველე ჩანაწერი
- ჩანაწერების მქონე რეგიონი
ძირითადად მწერებითა და სხვა პატარა უხერხემლოებით, მაგალითად ლოკოკინებით იკვებება. ზოგჯერ პატარა ქვეწარმავლებს, ბაყაყებსა და მღრღნელებსაც იჭერს. მიწაზე, ძირითადად ღამით ნადირობს, და დიდი თვალები სიბნელეშიც საკვების პოვნაში ეხმარება.
ძირითადად ღამის ფრინველია. ღამით ხმამაღლა, მოთქმით ყვირის, მისი ხმა კრონშნეპისას ჰგავს. ამ დროს დარბის და ჰაერშიც კარგად ორიენტირდება. დღისით მიწაზე ეკვრება და თითქმის უჩინარი ხდება. ზომიერ სარტყელში ზაფხულის მიგრანტია და ზამთარს აფრიკაში ატარებს. ბუდე მიწაში ამოთხრილი ფოსოა, ღია ადგილზე. ჩვეულებრივ 2 კვერცხს დებს, ზოგჯერ 1–3-ს. ორივე მშობელი 24–26 დღე კრუხავს. ბარტყები გამოჩეკისთანავე ტოვებენ ბუდეს და მშობლები მათ 36–42 დღე უვლიან. კვერცხების დაკარგვის შემთხვევაში ხელახლა დებს. ბუდესთან მტაცებელს ჩაფრენით უტევს და ხრინწიანად ყვირის.
IUCN-ის წითელ ნუსხაში თვალჭყეტია საფრთხის ქვეშ არ არის (LC, 2018). ზოგ ქვეყანაში მაინც მცირდება სოფლის მეურნეობის ინტენსიფიკაციის გამო: საფრანგეთში 14 წელიწადში 26%-ით შემცირდა. ევროპის პოპულაცია 46 000–78 000 ფრინველადაა შეფასებული. საქართველოს 2014 წლის წითელ ნუსხაში მოწყვლადის (VU) კატეგორიით არის შეტანილი, საფუძვლად კი ის მითითებულია, რომ ევროპაში მოწყვლადია. 2021 წლის ეროვნული შეფასებით საქართველოში საფრთხის ქვეშ არ არის (LC) და რიცხვი სტაბილურია. რუსეთის წითელ წიგნშიც შედის.
დაკავშირებული გიდები
გააგრძელეთ თემატური გვერდებით
კითხვები
ხშირად დასმული კითხვები
მოკლე პასუხები თვალჭყეტიასთან დაკავშირებულ ყველაზე მნიშვნელოვან კითხვებზე.
საქართველოში ბუდობს, ზამთარს კი აფრიკაში ატარებს. მაისში კახეთში, დედოფლისწყაროს მხარეში ნახეს. შემოდგომით, სექტემბერ–ოქტომბერში, გადამფრენი ფრინველები სამეგრელოსა და აჭარის სანაპიროზე ნახეს, 2025 წლის სექტემბერში კი ერთი ყაზბეგის მუნიციპალიტეტში. ეს ცალკეული შეხვედრებია, ამიტომ ქვეყანაში მისი ზუსტი გავრცელება ჯერ არ ჩანს.
დიდი, ყვითელი, შავად შემოვლებული თვალები აქვს, რომლებიც სახეს გაფართოებულ გამომეტყველებას აძლევს. ეს თვალები ღამით ნადირობაში ეხმარება. ქართული სახელიც სწორედ ამ თვალებზე მიანიშნებს.
ძირითადად ღამით არის აქტიური. დღისით მიწაზე ეკვრება და ჭრელი ბუმბულით გარემოს ერწყმის. უფრო ხშირად მის ღამის, მოთქმით ყვირილს გაიგონებთ, ვიდრე თავად ფრინველს დაინახავთ.
ძირითადად მწერებს და სხვა პატარა უხერხემლოებს. ზოგჯერ პატარა ქვეწარმავლებს, ბაყაყებსა და მღრღნელებსაც იჭერს. მიწაზე, ძირითადად ღამით ნადირობს.
კვერცხებს ღია ადგილზე, მიწაში ამოთხრილ ფოსოში დებს, ჩვეულებრივ 2-ს. ორივე მშობელი 24–26 დღე კრუხავს. ბარტყები მალევე ტოვებენ ბუდეს, მშობლები კი მათ 36–42 დღე უვლიან. გაზაფხულზე ველზე ფრთხილად იარეთ და ძაღლი საბელით ატარეთ.
საქართველოს 2014 წლის წითელ ნუსხაში მოწყვლადის (VU) კატეგორიით არის შეტანილი. 2021 წლის ეროვნული შეფასებით საქართველოში საფრთხის ქვეშ აღარ არის (LC). მსოფლიოში საფრთხის ქვეშ არ არის (LC, 2018). ადამიანისთვის საშიში არ არის.
წყაროები
რას ეყრდნობა პროფილი
სახეობების პროფილები შედგენილია რეცენზირებული ლიტერატურისა და აღიარებული ბიომრავალფეროვნების მონაცემთა ბაზების საფუძველზე და განახლდება ახალი ტაქსონომიური და კონსერვაციის მონაცემების გამოჩენისას.
მოამზადა Reptiles.ge-ის რედაქციამ, აქ ჩამოთვლილი წყაროების მიხედვით.
